
(Zabur-e-Ajam-152) Dar Bayan Funoon-e-Latifa Ghulaman در بیانِ فنونِ لطیفہ غلامانہ


Part 1: The Music of the Slaves (غلاموں کی موسیقی)
در بیانِ فنونِ لطیفہ غلامانہ — موسیقی
مرگہا اندر فنونِ بندگی — من چہ گویم از فسوںِ بندگی
نغمہ او خالی از نارِ حیات — ہمچو سیلے افتد بدیوارِ حیات
چوں دلِ او تیرہ سیمائے غلام — پست چوں طبعش نوائے غلام
از دلِ افسردہ او سوز رفت — ذوقِ فردا لذتِ امروز رفت
ازنے او آشکارا رازِ او! — مرگِ یک شہر است اندر سازِ او
ناتواں و زاری سازد ترا — از جہاں بیزاری سازد ترا
چشمِ اورا اشکِ پیہم سرمایہ است — ناتوانی برنوائے او مایہ است
الحذر ایں نغمہ موت است و بس — نیستی در کسوتِ صوت است و بس
Roman Urdu
Marg-ha andar funoon-e-bandagi — Man che goyam az fasoon-e-bandagi
Naghma-e-o khali az nar-e-hayat — Humcho sail-ay uftad ba deewar-e-hayat
Choon dil-e-o teera simaye ghulam — Past choon taba-ash nawaye ghulam
Az dil-e-afsurda-o soz raft — Zauq-e-farda lazzat-e-imroz raft
Az nay-e-o aashkara raaz-e-o! — Marg-e-yak shehar ast andar saaz-e-o
Natawan-o-zari sazad tura — Az jahan beezari sazad tura
Chashm-e-o ra ashk-e-paiham sarmaya ast — Natawani bar nawaye o maya ast
Al-hazar een naghma-e-maut ast-o-bas — Neesti dar kiswat-e-saut ast-o-bas
Urdu Translation
غلامی کے فنون میں صرف موت ہی موت ہے۔ میں غلامی کے اس جادو کے بارے میں کیا کہوں؟ غلام کا نغمہ زندگی کی آگ (حرارت) سے خالی ہوتا ہے، یہ زندگی کی دیوار پر کسی تباہ کن سیلاب کی طرح گرتا ہے۔ غلام کا چہرہ اس کے دل کی طرح تاریک ہوتا ہے اور اس کی موسیقی کی لے بھی اس کی پست فطرت کی طرح گری ہوئی ہوتی ہے۔ اس کے مردہ دل سے زندگی کا تڑپانے والا سوز ختم ہو چکا ہے، نہ اسے آج کی لذت کا علم ہے نہ کل کی امید کا۔ اس کی بانسری اس کے باطن کا راز کھول دیتی ہے کہ اس کے ساز میں پورے شہر کی موت چھپی ہے۔ یہ موسیقی تجھے کمزور بناتی ہے اور دنیا سے بیزار کر دیتی ہے۔ ڈر جاؤ! کہ یہ صرف موت کا نغمہ ہے جو آواز کے لبادے میں فنا کے سوا کچھ نہیں۔
Roman Urdu Translation
Ghulami ke funoon mein sirf maut hi maut hai. Main ghulami ke is jadu ke baare mein kya kahoon? Ghulam ka naghma zindagi ki aag (hararat) se khali hota hai, ye zindagi ki deewar par kisi tabah-kun sailab ki tarah girta hai. Ghulam ka chehra uske dil ki tarah tareek hota hai aur uski mauseeqi ki lay bhi uski past fitrat ki tarah giri hui hoti hai.
Uske murda dil se zindagi ka tarpaane wala soz khatam ho chuka hai, na use aaj ki lazzat ka ilm hai na kal ki umeed ka. Uski bansuri uske batin ka raaz khol deti hai ke uske saaz mein poore shehar ki maut chhupi hai. Ye mauseeqi tujhe kamzor banati hai aur dunya se bezar kar deti hai. Dar jao! Ke ye sirf maut ka naghma hai jo awaaz ke libas mein fana ke siwa kuch nahi.
Part 2: The Two Types of Grief (غم کی دو قسمیں)

تشنہ کامی؟ ایں حرم بے زمزم است — در بم و زیرش ہلاکِ آدم است
سوزِ دل از دل برونم میدہد — زہر اندر ساغرِ جم میدہد
غم دو قسم است اے برادر گوش کن — شعلہ مارا چراغِ ہوش کن
یک غم است آں غم کہ آدم را خورد — آں غمِ دیگر کہ ہر غم را خورد
آں غمِ دیگر کہ مارا ہمدم است — جانِ ما از صحبتِ او بے غم است
اندر و ہنگامہ ہائے غرب و شرق — بحر و دروے جملہ موجودات غرق
چوں نشیمن می کند اندر دلے — دل ازو گرددیمِ بے ساحلے
بندگی از سرِ جاں نا آگہی است — ازاں غمِ دیگر سرود او تہی است
من نمی گویم کہ آہنگش خطا است — بیوہ زن را ایں چنین شیون رواست!
Roman Urdu
Tishna kaami? Een haram be-zamzam ast — Dar bam-o-zair-ash halak-e-Adam ast
Soz-e-dil az dil baroonam mi-dehad — Zehar andar saaghar-e-Jam mi-dehad
Gham do qism ast ay biradar gosh kun — Shola-e-ma ra charagh-e-hosh kun
Yak gham ast aan gham ke Adam ra khurad — Aan gham-e-digar ke har gham ra khurad
Aan gham-e-digar ke ma ra humdam ast — Jaan-e-ma az suhbat-e-o be-gham ast
Andar-o hangama-haye gharb-o-sharq — Bahar-o-darway jumla maujoodat gharq
Choon nasheman mi-kunad andar dil-ay — Dil az-o gardad-yam-e-be-sahilay
Bandagi az sar-e-jaan na-aagahi ast — Az-an gham-e-digar surood-e-o tuhi ast
Man nami goyam ke ahang-ash khata ast — Bewa zan ra een chuneen sheewan rawa-st
Urdu Translation
کیا تو پیاسا ہے؟ یاد رکھ کہ یہ حرم آبِ زمزم سے خالی ہے، اس کی موسیقی کے سُروں میں انسان کی ہلاکت ہے۔ یہ دل سے سوز نکال کر اسے مردہ کر دیتی ہے اور بظاہر خوبصورت پیالے میں زہر پلاتی ہے۔ اے بھائی! غم کی دو قسمیں ہیں، میری اس بات کو اپنی عقل کا چراغ بنا لے۔ ایک غم وہ ہے جو انسان کو کھا جاتا ہے (مایوسی)، اور دوسرا غم وہ ہے جو تمام غموں کو کھا جاتا ہے (عشق و معرفت کا غم)۔
یہ دوسرا غم ہمارا سچا ساتھی ہے، اس کی صحبت میں روح تمام دنیاوی غموں سے آزاد ہو جاتی ہے۔ اس غم میں کائنات کے تمام ہنگامے اور حقیقتیں غرق ہیں۔ جب یہ کسی دل میں گھر کر لیتا ہے تو وہ دل ایک بے کنار سمندر بن جاتا ہے۔ غلامی دراصل روح کی حقیقت سے بے خبری ہے، اسی لیے غلام کا نغمہ اس “اعلیٰ غم” سے خالی ہوتا ہے۔ میں یہ نہیں کہتا کہ ان کے سُر غلط ہیں، مگر ایسی آہ و زاری تو صرف اس بیوہ عورت کو جچتی ہے جس کا سہاگ اجڑ گیا ہو۔
Roman Urdu Translation
Kya tu pyasa hai? Yaad rakh ke ye haram Aab-e-Zamzam se khali hai, is ki mauseeqi ke suron mein insan ki halakat hai. Ye dil se soz nikaal kar ise murda kar deti hai aur bazahir khoobsurat pyale mein zehar pilati hai. Ay bhai! Gham ki do qismein hain, meri is baat ko apni aqal ka charagh bana le.
Ek gham woh hai jo insan ko kha jata hai (mayusi), aur doosra gham woh hai jo tamam ghamon ko kha jata hai (Ishq-o-Ma’rifat ka gham). Ye doosra gham hamara sacha sathi hai, is ki suhbat mein ruh tamam dunyawi ghamon se azad ho jati hai. Jab ye kisi dil mein ghar kar leta hai to woh dil ek be-kinar samandar ban jata hai.
Ghulami dar-asal ruh ki haqiqat se be-khabri hai, isi liye ghulam ka naghma is “Aala Gham” se khali hota hai.
Part 3: The True Nature of Music (حقیقی نغمے کی پہچان)

نغمہ باید تند رو مانندِ سیل — تا ببرد از دلِ غمّاں رائیلِ خیل
نغمہ می باید جنوں پروردہ — آتشے در خونِ دل حل کردہ
ازدمِ او شعلہ پروردن تواں — خامشی راجزوِ وا کردن تواں
می شناسی؟ در سرود است آں مقام — کاندر و بے حرف می روید کلام
نغمہ روشن چراغِ فطرت است — معنی او نقشبندِ صورت است
اصلِ معنی راندانم از کجاست — صورتش پیدا و با ما آشنا ست
نغمہ گر معنی ندارد مردہ ایست — سوزِ او از آتشِ افسردہ ایست
Roman Urdu of Ashaar
Naghma bayad tund-rau manand-e-sail — Ta baburad az dil-e-ghamman ra’eel-e-khail
Naghma mi-bayad junoon parwarda — Aatishay dar khoon-e-dil hall karda
Az dam-e-o shola parwardan tawan — Khamoshi ra juzv-e-wa kardan tawan
Mi-shinnasi? Dar surood ast aan muqam — K-andar-o be-harf mi-royad kalam
Naghma-e-roshan charagh-e-fitrat ast — Ma’ni-e-o naqshband-e-surat ast
Asal-e-ma’ni ra na-daanam az kujast — Surat-ash paida-o-ba ma aashna-st
Naghma gar ma’ni na-darad murda-ay-ist — Soz-e-o az aatish-e-afsurda-ay-ist
Urdu Translation
نغمہ تو ایسا ہونا چاہیے جو سیلاب کی طرح تیز رفتار ہو، تاکہ وہ غمگین لوگوں کے دلوں سے سستی اور بزدلی کے لشکر کو بہا لے جائے۔ نغمہ وہ ہے جس کی پرورش جنون (عشق) نے کی ہو اور جس نے دل کے خون میں آگ حل کر دی ہو۔ نغمے کی پھونک سے شعلے پیدا کیے جا سکتے ہیں اور خاموشی کو جوشِ عمل میں بدلا جا سکتا ہے۔
کیا تم جانتے ہو کہ موسیقی میں ایک مقام ایسا بھی ہے جہاں الفاظ کے بغیر ہی کلام دل پر اثر کرتا ہے؟ سچا نغمہ فطرت کا روشن چراغ ہے اور اس کے معنی ہی ظاہری صورت کو ترتیب دیتے ہیں۔ اگر نغمے کے پیچھے کوئی بلند مقصد یا معنی نہ ہوں تو وہ ایک مردہ چیز ہے اور اس کی تپش کسی بجھی ہوئی آگ کی مانند بے اثر ہے۔
Roman Urdu Translation
Naghma to aisa hona chahiye jo sailab ki tarah tez-raftar ho, taake woh ghamgeen logon ke dilon se susti aur buzdili ke lashkar ko baha le jaye. Naghma woh hai jis ki parwarish junoon ne ki ho aur jis ne dil ke khoon mein aag hall kar di ho. Naghme ki phoonk se sholay paida kiye ja sakte hain aur khamoshi ko josh-e-amal mein badla ja sakta hai. Sacha naghma fitrat ka roshan charagh hai. Agar naghme ke peeche koi buland maqsad ya ma’ni na hon to woh ek murda cheez hai aur us ki tapish kisi bujhi hui aag ki manand be-asar hai.
Part 4: The Secret of Meaning – Rumi’s Wisdom (رازِ معنی – حکمتِ رومیؒ)

رازِ معنی مرشدِ رومی کشود — فکرِ من بر آستانش در سجود
“معنی آں باشد کہ بستاند ترا — بے نیاز از نقش گرداند ترا
معنی آں نبود کہ کورت کند — مرد را بر نقشِ عاشق تر کند”
مطرب ما جلوہ معنی ندید — دل بصورت بست و از معنی رمید!
Roman Urdu of Ashaar
Raaz-e-ma’ni murshid-e-Rumi kushood — Fikr-e-man bar aastan-ash dar sujood
“Ma’ni aan bashad ke bistanad tura — Be-niyaz az naqsh gardanad tura
Ma’ni aan na-buwad ke korat kunad — Mard ra bar naqsh-e-aashiq-tar kunad”
Mutrib-e-ma jalwa-e-ma’ni na-deed — Dil ba-surat bast-o-az ma’ni rameed
Urdu Translation
معنی کا راز میرے مرشد رومیؒ نے کھولا ہے اور میری فکر ان کے آستانے پر سجدہ ریز ہے۔ رومیؒ فرماتے ہیں: “حقیقی معنی وہ ہیں جو تجھے خود سے چھین کر (خودی کی بلندی پر) لے جائیں اور تجھے ظاہری نقش و نگار سے بے نیاز کر دیں۔ معنی وہ نہیں جو تجھے اندھا کر دیں اور تجھے ظاہری صورتوں اور مادی نقشوں کا مزید عاشق بنا دیں۔” افسوس کہ ہمارے موسیقار نے معنی کے جلوے کو نہیں دیکھا، اس نے اپنا دل ظاہری صورتوں سے لگا لیا اور اصل حقیقت سے دور بھاگ گیا۔
Roman Urdu Translation
Ma’ni ka raaz mere murshid Rumiؒ ne khola hai aur meri fikr un ke aastane par sajda-raiz hai. Rumiؒ farmate hain: “Haqiqi ma’ni woh hain jo tujhe khud se cheen kar (Khudi ki bulandi par) le jayein aur tujhe zahiri naqsh-o-nigar se be-niyaz kar dein. Ma’ni woh nahi jo tujhe andha kar dein aur tujhe madi naqshon ka mazeed aashiq bana dein.” Afsoos ke hamare mauseeqar ne ma’ni ke jalway ko nahi dekha, usne apna dil zahiri suraton se laga liya aur asal haqiqat se door bhag gaya.
خلاصہ (Conclusion)
علامہ اقبال اس نظم میں واضح کرتے ہیں کہ آرٹ اور فنِ مصوری محض رنگوں کا کھیل یا فطرت کی بے جان نقالی نہیں ہے، بلکہ یہ فنکار کی خودی کا اظہار ہے۔ وہ فرماتے ہیں کہ غلامی میں انسان کی تخلیقی صلاحیتیں مر جاتی ہیں اور وہ صرف ماضی کی مردہ روایات اور دوسروں کی نقالی (تقلید) میں مگن رہتا ہے۔ ایسا فن انسان کو حرکت اور عمل کے بجائے مایوسی اور موت کی طرف لے جاتا ہے۔
اقبال کے نزدیک سچا ہنرمند وہ ہے جو فطرت میں موجود حسن میں اضافہ کرے اور اپنی تخلیق سے انسانی روح میں نیا ولولہ پیدا کر دے۔ وہ فنکار کو “عینِ ابراہیم” (بت شکن) اور “عینِ آزر” (بت گر) قرار دیتے ہیں، یعنی وہ جو پرانے اور فرسودہ خیالات کے بتوں کو توڑ کر نئے اور جاندار افکار کی دنیا تعمیر کرے۔ خلاصہ یہ کہ وہی فن قابلِ قدر ہے جو انسان کو زندگی کی تڑپ عطا کرے اور اسے کائنات کی تسخیر کے قابل بنا دے۔
Roman Urdu Summary
Allama Iqbal is nazm mein wazeh karte hain ke art aur fan-e-musawwari mahaz rangon ka khel ya fitrat ki be-jaan naqali nahi hai, balkay ye fankar ki Khudi ka izhar hai. Woh farmate hain ke ghulami mein insan ki takhleeqi salahiyatein mar jati hain aur woh sirf mazi ki murda riwayat aur doosron ki taqleed mein magan rehta hai. Aisa fan insan ko harkat aur amal ke bajaye mayusi aur maut ki taraf le jata hai.
Iqbal ke nazdeek sacha hunarmand woh hai jo fitrat mein maujood husn mein izafa kare aur apni takhleeq se insani ruh mein naya walwala paida kar de. Woh fankar ko “Ain-e-Ibrahim” (but-shikan) aur “Ain-e-Azar” (but-gar) qarar dete hain, yani woh jo purane aur farsuda khayalat ke buton ko tor kar naye aur jandar afkar ki dunya tameer kare. Khulasa ye ke wahi fan qabil-e-qadr hai jo insan ko zindagi ki tarap ata kare aur use kainat ki taskheer ke qabil bana de.




