(Javed Nama-33) Baramdan Anjum Shanas Mareekhi Az Rasdgah بر آمدن انجم شناس مریخی از رصدگاه

پیر مردے ریشِ او مانندِ برف 

سالہا در علم و حکمت کردہ صرف

تیز بیں مانندِ دانایانِ غرب

 کسوتش چوں پیرِ ترسایانِ غرب

طلعتش تابندہ چوں ترکانِ مرد 

دیر سال و قامتش بالا چو سرو

آشنائے رسم و راہِ ہر طریق 

آشکار از چشمِ او فکرِ عمیق

Roman Urdu)

Peer marday reish-e-o manand-e-barf

Saalha dar ilm o hikmat karda sarf

Teiz-been manand-e-danayan-e-gharb

Kiswatash chon peer-e-tarsayan-e-gharb

Tal’atash tabinda chon Turkaan-e-mard

Deir-saal o qaamatash bala cho sarv

Aashnaye rasm o rah-e-har tareeq

Aashkar az chashm-e-o fikr-e-ameeq

English Translation

He was an old man with a beard as white as snow, who had spent many years of his life in the pursuit of science and wisdom. He possessed a sharp intellect like the wise men of the West, and his attire resembled that of the ancient Christian monks of Europe. His countenance was radiant like that of the brave Turkish warriors; despite being advanced in years, his stature was tall and erect like a cypress tree. He was well-acquainted with the ways and customs of every path, and from his eyes, a depth of profound thought was clearly visible.

Urdu

تشریح: جب علامہ اقبال اور پیر رومی مریخ پر پہنچتے ہیں تو رصد گاہ سے ایک بوڑھا مریخی سائنسدان باہر نکلتا ہے۔ اقبال اس کا حلیہ بیان کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ وہ ایک ضعیف العمر انسان تھا جس کی داڑھی برف کی طرح بالکل سفید تھی اور اس نے اپنی زندگی کے کئی سال علم، سائنس اور حکمت کی تحقیق میں گزارے تھے۔ اس کی نظر اور سوچنے سمجھنے کی صلاحیت مغرب کے بڑے بڑے دانشوروں کی طرح بہت تیز اور گہری تھی، جبکہ اس کا لباس یورپ کے پرانے عیسائی راہبوں یا بزرگوں کی طرح سمیٹا ہوا اور سادہ تھا۔ اس بوڑھے ماہرِ فلکیات کا چہرہ کسی نوجوان ترک مجاہد کی طرح چمکدار اور پروقار تھا اور عمر رسیدہ ہونے کے باوجود اس کا قد سرو کے درخت کی طرح سیدھا اور لمبا تھا۔ وہ کائنات کے تمام راستوں، علوم اور طور طریقوں سے پوری طرح واقف تھا اور اس کی آنکھوں سے صاف جھلک رہا تھا کہ وہ ایک انتہائی گہری سوچ اور فکری بصیرت کا مالک انسان ہے۔

Roman Urdu

Jab Allama Iqbal aur Peer-e-Rumi Mareekh par pohanchte hain to rasad-gah se ek boorha Mareekhi scientist bahar nikalta hai. Iqbal us ka hulya bayan karte hue kehte hain ke wo ek zaeef-ul-umr insan tha jis ki darhi barf ki tarah bilkul safeed thi aur us ne apni zindagi ke kai saal ilm, science aur hikmat ki tahqeeq mein guzare the. Us ki nazar aur sochne samajhne ki salahiyat Maghrib ke bare bare danishwaro ki tarah bahut teiz aur gehrai thi, jabke us ka libas Europe ke purane Eisayi rahibon ya buzurgon ki tarah sameta hua aur sada tha. Is boorhe mahir-e-falakiyat ka chehra kisi nojawan Turk mujahid ki tarah chamakdar aur par-waqar tha aur umr-raseeda hone ke bawajood us ka qad sarv ke darakht ki tarah seedha aur lamba tha. Wo kainat ke tamam raston, uloom aur tour-tariqon se poori tarah waqif tha aur us ki aankhon se saaf jhalak raha tha ke wo ek intahai gehri soch aur fikri baseerat ka maalik insan hai.

آدمی را دید و چوں گل برشگُفت در زبانِ طوسی و خیام گفت

تحت و فوق آمد بروں ! ویں پیکرِ گِل آں اسیرِ چند و چوں

از مقامِ خاک را پرواز بے طیارہ داد ثابتان را جوہرِ سیارہ داد !

نطق و ادراکش رواں چو آبجو محوِ حیرت بودم از گفتارِ او

Roman Urdu (Transliteration)

Aadmi ra deed o chon gul bar-shaguft

Dar zaban-e-Toosi o Khayyam guft

Taut o fauq aamad baroon!

Wein paikar-e-gil aan aseer-e-chand o chon

Az maqaam-e-khak ra parwaz be-tayyara daad

Sabitaan ra johar-e-sayyara daad!

Nutq o idrakash rawan cho aabjo

Mahv-e-hairat boodam az guftar-e-o

English Translation

As soon as he saw a human being (Iqbal), his face blossomed with joy like a flower, and he began to speak in the language of Toosi and Khayyam (Persian).

He exclaimed, “How amazing! This being made of clay, who was once a prisoner of space and dimension, has broken free from the bounds of below and above!”

“He has flown from his earthly station without the aid of an airplane; he has granted the quality of a moving planet to the dwellers of the stationary earth!”

His speech and eloquence flowed smoothly like a running stream, while I was completely lost in amazement at his discourse.

Urdu

تشریح: علامہ اقبال فرماتے ہیں کہ جیسے ہی اس مریخی سائنسدان نے مجھ جیسے مٹی کے انسان کو مریخ پر دیکھا، تو وہ خوشی سے کھل اٹھا جیسے کوئی پھول کھلتا ہے۔ سب سے حیرت انگیز بات یہ تھی کہ اس نے زمین کے مروجہ علوم اور انسانوں سے دوری کے باوجود، ایران کے عظیم سائنسدانوں اور شاعروں نصیر الدین طوسی اور عمر خیام کی زبان یعنی فصیح فارسی میں بات کرنا شروع کر دی۔ اس نے حیرت سے ہماری طرف اشارہ کرتے ہوئے کہا: “سبحان اللہ! مٹی کا یہ پتلا (انسان) جو ہمیشہ زمان و مکان، لمبائی چوڑائی اور حدوں کا قیدی تھا، آج زمین کی پستیوں اور آسمان کی بلندیوں کی قید سے باہر نکل آیا ہے! اس انسان نے کسی مادی ہوائی جہاز کی مدد کے بغیر اپنے مٹی کے مقام (زمین) سے اتنی لمبی پرواز کی ہے اور زمین پر ساکن رہنے والے انسانوں کو ستاروں کی طرح چلنے پھرنے اور کائنات کی سیر کرنے کا مادہ عطا کر دیا ہے!” اقبال کہتے ہیں کہ اس مریخی بزرگ کے بولنے کا انداز اور اس کی عقل و فہم اتنی روانی سے بہہ رہی تھی جیسے کوئی پہاڑی ندی بہتی ہے، اور میں اس کی یہ پرحکمت باتیں سن کر مکمل طور پر حیرانی کے سمندر میں ڈوب گیا تھا۔

Roman Urdu

Allama Iqbal farmate hain ke jaise hi is Mareekhi scientist ne mujh jaise mitti ke insan ko Mareekh par dekha, to wo khushi se khil utha jaise koi phool khilta hai. Sab se hairat-angeiz baat ye thi ke us ne zameen ke murawwaja uloom aur insanon se doori ke bawajood, Iran ke azeem scientists aur shairon Naseer-ud-Din Toosi aur Umar Khayyam ki zaban yani faseeh Farsi mein baat karna shuru kar di. Us ne hairat se hamari taraf ishara karte hue kaha: “Subhan-Allah! Mitti ka ye putla (insan) jo hamesha zaman o makan, lambai chorai aur hudon ka qaidi tha, aaj zameen ki pastiyon aur aasman ki bulandiyon ki qaid se bahar nikal aaya hai! Is insan ne kisi maadi hawai jahaz ki madad ke baghair apne mitti ke maqaam (zameen) se itni lambi parwaz ki hai aur zameen par sakin rehne wale insanon ko sitaron ki tarah chalne phirne aur kainat ki sair karne ka mada ata kar diya hai!” Iqbal kehte hain ke is Mareekhi buzurg ke bolne ka andaz aur us ki aql o fehm itni rawani se beh rahi thi jaise koi pahari nadi behti hai, aur mein us ki ye par-hikmat baaten sun kar mukammal tor par hairani ke samundar mein doob gaya tha.

ایں ہمہ خواب است یا افسونگری بر لبِ مریخیاں حرفِ دری !

مردے از مریخیاں گفت بود اندر زمانِ مصطفیٰؐ با صفا

بہرِ سیرِ خطۂ آدم نہاد بر تھراسِ حجاز آمد فرود

پر کشود اندر فضاہائے زمیں آنچه دید از مشرق و مغرب نوشت

Roman Urdu)

Een hama khwab ast ya afsoongari

Bar lab-e-Mareekhiyan harf-e-Dari !

Marday az Mareekhiyan guft bood

Andar zaman-e-Mustafa (SAW) ba-safa

Bahr-e-sair-e-khitta-e-Aadam nihad

Bar tharaas-e-Hijaz aamad furood

Par kashood andar fazahaye zameen

Aan-che deed az mashriq o maghrib nawasht

English Translation

I wondered: “Is all of this a dream, or is it some magical sorcery that the inhabitants of Mars are speaking the Persian (Dari) language?” The old man then said, “Once, a wise man from among the Martians lived during the blessed era of the pure Prophet Muhammad (SAW).” “For the purpose of exploring the territory of mankind, he flew from Mars and descended upon the sacred soil of Hijaz (Arabia).” “He unfolded his wings within the atmospheres of the Earth, and whatever he observed in both the East and the West, he recorded it in writing.”

Urdu

تشریح: اقبال اپنے دلی تعجب کا اظہار کرتے ہوئے خود سے کہتے ہیں کہ کیا یہ جو کچھ میں دیکھ رہا ہوں کوئی خواب ہے یا جادو کا کوئی اثر ہے کہ مریخ کے رہنے والوں کے لبوں پر فارسی (دری) زبان جاری ہے؟ میری اس حیرت کو بھانپتے ہوئے اس مریخی ستارہ شناس نے خود ہی حقیقت سے پردہ اٹھایا۔ اس نے بتایا کہ ماضی میں مریخ کا ایک بہت بڑا سائنسدان اور دانا انسان تھا جو زمین پر حضرت محمد مصطفیٰ ﷺ کے پاکیزہ اور مبارک دورِ حیات میں موجود تھا۔ وہ انسانوں کی دنیا (زمین) کی سیر اور وہاں کے حالات معلوم کرنے کے لیے مریخ سے روانہ ہوا اور عرب کے مقدس خطے ‘حجاز’ کی زمین پر اترا۔ اس مریخی مسافر نے زمین کی فضائوں میں اپنے پروں کو کھولا یعنی خوب سفر کیا، اور اس زمانے میں مشرق سے لے کر مغرب تک زمین پر جو کچھ بھی دیکھا، انسانوں کے تہذیب و تمدن کا جو مشاہدہ کیا، اسے ایک کتاب کی صورت میں تفصیل سے لکھ لیا۔ یہی وجہ ہے کہ ہم زمین کی زبانوں اور تاریخ سے واقف ہیں۔

Roman Urdu

Iqbal apne dili ta’ajjub ka izhar karte hue khud se kehte hain ke kya ye jo kuch mein dekh raha hoon koi khwab hai ya jadoo ka koi asar hai ke Mareekh ke rehne walon ke labon par Farsi (Dari) zaban jari hai? Meri is hairat ko bhanpte hue is Mareekhi sitara-shanas ne khud hi haqeeqat se parda uthaya. Us ne bataya ke maazi mein Mareekh ka ek bahut bara scientist aur dana insan tha jo zameen par Hazrat Muhammad Mustafa (SAW) ke pakeeza aur mubarak dour-e-hayat mein maujood tha. 

Wo insanon ki dunya (zameen) ki sair aur wahan ke halat maloom karne ke liye Mareekh se rawana hua aur Arab ke muqaddas khitte ‘Hijaz’ ki zameen par utra. Is Mareekhi musafir ne zameen ki fazaon mein apne paron ko khola yani khoob safar kiya, aur is zamane mein Mashriq se le kar Maghrib tak zameen par jo kuch bhi dekha, insanon ke tehzeeb o tamaddun ka jo mushahada kiya, use ek kitab ki soorat mein tafseel se likh liya. Yahi wajah hai ke hum zameen ki zabanon aur tareekh se waqif hain.

نقشِ او رنگین تر از باغِ بہشت ! 

بودہ ام من ہم بہ ایران و فرنگ

گشتہ ام در ملکِ نیل و رودِ گنگ 

دیدہ ام امریک و ہم ژاپون و چیں

از شب و روزِ زمیں دارم خبر

 بہرِ تحقیقِ فلزاتِ زمین

کردہ ام اندر بر و بحرش سفر 

پیشِ ما ہنگامہ ہائے آدم است

گرچہ او از کارِ ما نا محرم است !

Roman Urdu)

Naqsh-e-o rangeen-tar az baagh-e-behisht!

Boodam man ham ba Iran o Farang

Gashtam dar mulk-e-Neel o rood-e-Gang

Deeda-am Amreik o ham Japoon o Cheen

Az shab o roz-e-zameen daram khabar

Bahr-e-tahqeeq-e-filazzat-e-زمین (Zameen)

Karda-am andar bar o bahrash safar

Peish-e-ma hangama-haye Aadam ast

Gar-che o az kaar-e-ma na-mahram ast !

English Translation

“The travelogue and maps he drew of Earth were more colorful and beautiful than the gardens of Paradise! I, too, have later visited Iran and Europe.” “I have traveled through the lands of the River Nile (Egypt) and the River Ganges (India), and I have observed America, Japan, and China.” “I possess complete knowledge of the days and nights (the history and affairs) of Earth; for the purpose of researching Earthly minerals and metals,” “I have extensively traveled across both its lands and its oceans. All the chaotic activities of mankind are clear before our eyes, even though man remains completely unaware of our existence and work!

Urdu

تشریح: وہ بوڑھا مریخی سائنسدان اپنی بات جاری رکھتے ہوئے کہتا ہے کہ اس قدیم مریخی مسافر نے زمین کا جو نقشہ اور احوال کھینچا تھا وہ جنت کے باغوں سے بھی زیادہ خوبصورت اور دلکش تھا۔ اس کے بعد میں نے خود بھی زمین کا سفر کیا اور میں ایران اور فرنگ (یورپ) کے علاقوں میں رہا ہوں۔ میں نے مصر میں دریائے نیل اور ہندوستان میں دریائے گنگا کے علاقوں کی خاک چھانی ہے، اور اس کے علاوہ میں نے امریکہ، جاپان اور چین کی تہذیبوں کو بھی اپنی آنکھوں سے دیکھا ہے۔ یہی وجہ ہے کہ میں زمین کے شب و روز یعنی وہاں کے حالات، تاریخ اور تغیرات سے پوری طرح باخبر ہوں۔ میں نے زمین پر موجود مختلف قیمتی دھاتوں اور معدنیات کی سائنسی تحقیق کے لیے زمین کے خشک حصوں (براعظموں) اور اس کے بڑے بڑے سمندروں کا طویل سفر کیا ہے۔ انسانوں کی دنیا میں جو بھی ہنگامے، جنگیں اور تبدیلیاں برپا ہوتی ہیں، وہ سب ہمارے سامنے بالکل واضح ہیں اور ہم ان پر نظر رکھتے ہیں، اگرچہ یہ الگ بات ہے کہ زمین کا انسان اپنی مادی عقل کی وجہ سے ہماری دنیا، ہمارے سائنسی کمالات اور ہمارے کاموں سے بالکل بے خبر اور ناواقف ہے۔

Roman Urdu

Wo boorha Mareekhi scientist apni baat jari rakhte hue kehta hai ke us qadeem Mareekhi musafir ne zameen ka jo naqsha aur ahwal kheincha tha wo jannat ke baaghon se bhi zyada khoobsoorat aur dilkash tha. Is ke baad maine khud bhi zameen ka safar kiya aur mein Iran aur Farang (Europe) ke ilaqon mein raha hoon. Maine Misr mein darya-e-Neel aur Hindustan mein darya-e-Ganga ke ilaqon ki khak chhani hai, aur is ke elawa maine America, Japan aur Cheen ki tehzeeb ko bhi apni aankhon se dekha hai. 

Yahi wajah hai ke mein zameen ke shab o roz yani wahan ke halat, tareekh aur taghayyurat se poori tarah ba-khabar hoon. Maine zameen par maujood mukhtalif qimti dhaton aur ma’daniyat ki scientific tahqeeq ke liye zameen ke khushk hisson (barr-e-azam_on) aur us ke bare bare samundaron ka taweel safar kiya hai. Insanon ki dunya mein jo bhi hangame, jangein aur tabdiliyan barpa hoti hain, wo sab hamare saamne bilkul wazih hain aur hum un par nazar rakhte hain, agarche ye alag baat hai ke zameen ka insan apni maadi aql ki wajah se hamari dunya, hamare scientific kamalat aur hamare kamon se bilkul be-khabar aur nawaqif hai.

من ز افلاکم، رفیقِ من ز خاک 

سرخوش و ناخوردہ از رگہائے تاک !

مردِ بے پروا و نامش زندہ رود 

مستیِ او از تماشائے وجود !

ما کہ در شہرِ شما افتادہ ایم

 در جہاں و از جہاں آزادہ ایم

نو بنو جلوہ ہائے در تلاش

 یک زماں مارا رفیقِ راہ شو

Roman Urdu)

Man za aflaakam, rafeeq-e-man za khak

Sarkhosh o na-khorda az raghaye taak!

Mard-e-be-parwa o naamash Zinda Rud

Masti-e-o az tamashaye wajood!

Ma ke dar shahr-e-shuma uftada-eym

Dar jahan o az jahan aazada-eym

No-ba-no jalwa-haye dar talash

Yak zaman mara rafeeq-e-rah sho

English Translation

Rumi said: “I belong to the celestial heavens, while my companion here belongs to the earthly dust; yet he is ecstatic without ever drinking wine from the veins of the grapevine!”

“He is a carefree man, and his name is Zinda Rud (the Living Stream); his intoxication comes solely from witnessing the mysteries of existence!”

“We, who have suddenly arrived in your city, exist within the universe and yet are completely free from the bonds of the material world.”

“We are in search of ever-new divine manifestations; become our companion and guide on this path for a short moment!”

Urdu

تشریح: پیر رومی مریخی ستارہ شناس کو اپنا اور علامہ اقبال کا تعارف کرواتے ہوئے فرماتے ہیں کہ میں تو روح ہوں اور میرا تعلق آسمانی دنیا سے ہے، جبکہ میرا یہ جو ساتھی ہے، یہ مٹی کی دنیا (زمین) کا رہنے والا ہے۔ لیکن اس کی سب سے بڑی مٹھاس اور انفرادیت یہ ہے کہ اس نے انگور کی بیلوں سے نچوڑی ہوئی ظاہری شراب کا ایک قطرہ بھی نہیں پیا، مگر پھر بھی یہ ہر وقت ایک انوکھے سرور اور وجد میں رہتا ہے۔ یہ ایک بڑا بے باک اور دنیا سے بے پروا انسان ہے اور اس کا نام ‘زندہ رود’ ہے، اس کی یہ روحانی مستی اور سچا نشہ کسی مادی چیز کا محتاج نہیں بلکہ کائنات کے اندر چھپے ہوئے خدا کے جلووں اور حقائق کا مشاہدہ کرنے سے پیدا ہوتا ہے۔ رومی کہتے ہیں کہ ہم دونوں جو اچانک اڑتے ہوئے تمہارے اس مریخی شہر میں آ اترے ہیں، ہمارا حال یہ ہے کہ ہم دنیا کے اندر رہنے کے باوجود دنیاوی لالچ اور مادی زنجیروں سے بالکل آزاد ہیں۔ ہم کائنات میں خدا کی قدرت کے نئے نئے اور اچھوتے نظارے دیکھنے نکلے ہیں، اس لیے تم کچھ دیر کے لیے ہمارے رہنما اور راستے کے ساتھی بن جاؤ اور ہمیں اپنے یہاں کے حالات دکھاؤ۔

Roman Urdu

Peer-e-Rumi Mareekhi sitara-shanas ko apna aur Allama Iqbal ka ta’aruf karwate hue farmate hain ke mein to rooh hoon aur mera ta’alluq aasmani dunya se hai, jabke mera ye jo sathi hai, ye mitti ki dunya (zameen) ka rehne wala hai. Lekin is ki sab se bari mithaas aur inqilaabi taseer ye hai ke us ne angoor ki bailon se nichori hui zahiri sharab ka ek qatra bhi nahi piya, magar phir bhi ye har waqt ek anokhe suroor aur wajd mein rehta hai. 

Ye ek bara be-baak aur dunya se be-parwa insan hai aur is ka naam ‘Zinda Rud’ hai, is ki ye roohani masti aur sacha nasha kisi maadi cheez ka muhtaj nahi balkeh kainat ke andar chhupe hue Khuda ke jalwon aur haqaiq ka mushahada karne se paida hota hai. Rumi kehte hain ke hum dono jo achanak urte hue tumhare is Mareekhi shahr mein aa utre hain, hamara haal ye hai ke hum dunya ke andar rehne ke bawajood maadi lalach aur zanjiron se bilkul aazad hain. Hum kainat mein Khuda ki qudrat ke naye naye aur achhote nazare dekhne nikle hain, is liye tum kuch deir ke liye hamare rehnuma aur raste ke sathi ban jao aur hamen apne yahan ke halat dikhao.

ایں نواحِ مرغدینِ با صفاست 

برخیا نامِ ابو الآبائے ماست

پیشِ اندر بہشتِ فرز مرز 

آں آمرِ کردارِ زشت رفت و گفت

تو ایں جا چہ جہاں آسودہ ای ؟

 عمرہا محکومِ یزدان بودہ ای !

از مقامِ تو نکوتر عالمی است 

پیشِ او جنت بہارِ یکدمی است

Roman Urdu)

Een nawaah-e-Marghdeen-e-ba-safa-st

Barkhiya naam-e-Abul Aaba-e-ma-st

Peish-e-andar behisht-e-Farzmarz

Aan aamir-e-kirdar-e-zisht raft o guft

Tu een ja che jahan aasooda ey?

Umr-ha mahkoom-e-Yazdan booda ey!

Az maqaam-e-tu nikootar aalamay ast

Peish-e-o jannat bahar-e-yak-damay ast

English Translation

The Martian sage replied: “This pure and peaceful territory before you is the city of Marghdeen, and Barkhiya is the name of our first ancestor (the father of Martians).” “Long ago, inside the paradise of Mars, Farzmarz (the Martian Satan)—that commander of evil deeds—went to Barkhiya and whispered to him: ‘Why are you resting contentedly in this small, limited world? You have spent entire lifetimes merely obeying and serving God! “‘There exists another universe far better than this station of yours; compared to that world, even this paradise is like a fleeting, temporary spring!'”

Urdu

تشریح: رومی کی بات سن کر مریخی حکیم جواب دیتا ہے اور مریخ کی تاریخ بتاتے ہوئے کہتا ہے کہ تمہارے سامنے یہ جو خوبصورت اور پاکیزہ علاقہ پھیلا ہوا ہے، یہ ہمارا مثالی شہر ‘مرغدین’ ہے، اور ‘برخیا’ ہمارے سب سے پہلے جدِ امجد (یعنی مریخ کے حضرت آدم علیہ السلام) کا نام ہے۔ وہ بتاتا ہے کہ ایک دور تھا جب برخیا مریخ کی جنت میں پرسکون زندگی گزار رہے تھے، تو ‘فرزمرز’ (جو مریخ کا شیطان اور برے کاموں کا حکم دینے والا ہے) ان کے پاس آیا اور مٹی کے انسانوں کے شیطان کی طرح انہیں ورغلانے کے لیے کہنے لگا: “تم کس لیے اس محدود سی دنیا میں قناعت کر کے بیٹھ گئے ہو اور یہاں آرام کر رہے ہو؟ تم نے تو اپنی پوری زندگی خدا کی اطاعت اور اس کی محکومی میں گزار دی ہے اور تمہاری اپنی کوئی مادی بادشاہی نہیں ہے!” شیطان نے برخیا کو مزید لالچ دیتے ہوئے کہا کہ تمہاری اس رہائش گاہ سے بڑھ کر کائنات میں ایک اور بہت بڑی اور شاندار دنیا موجود ہے، جس کی وسعتوں کے سامنے یہ مریخی جنت بھی صرف ایک لمحے کی عارضی اور معمولی بہار کی طرح دکھائی دیتی ہے۔

Roman Urdu

Rumi ki baat sun kar Mareekhi hakeem jawab deta hai aur Mareekh ki tareekh batate hue kehta hai ke tumhare saamne ye jo khoobsoorat aur pakeeza ilaqa phaila hua hai, ye hamara misali shahr ‘Marghdeen’ hai, aur ‘Barkhiya’ hamare sab se pehle jad-e-amjad (yani Mareekh ke Hazrat Adam A.S) ka naam hai. Wo batata hai ke ek dour tha jab Barkhiya Mareekh ki jannat mein pur-sukoon zindagi guzar rahe the, to ‘Farzmarz’ (jo Mareekh ka shaitan aur bure kamon ka hukm dene wala hai) un ke paas aaya aur mitti ke insanon ke shaitan ki tarah unhen warghilane ke liye kehne laga: “Tum kis liye is mahdood si dunya mein qanaat kar ke baith gaye ho aur yahan aaram kar rahe ho? Tum ne to apni poori zindagi Khuda ki ita’at aur us ki mahkoomi mein guzare di hai aur tumhari apni koi maadi badshahi nahi hai!” Shaitan ne Barkhiya ko mazeed lalach dete hue kaha ke tumhari is rahaish-gah se barh kar kainat mein ek aur bahut bari aur shandaar dunya maujood hai, jis ki wus’at_on ke saamne ye Mareekhi jannat bhi sirf ek lamhe ki aarzi aur mamooli bahar ki tarah dikhai deti hai.

آں جہاں از ہر جہاں بالا تر است 

آں جہاں از لا مکاں بالا تر است

نیست یزدان را از آں عالم خبر 

من ندیدم عالی آزاد تر !

نے خدائے در نظامِ او دخیل

 نے کتاب و نے رسول و جبرئیل !

نے طوافے نے سجودے اندرو

 نے دعائے نے درودے اندرو !

Roman Urdu)

Aan jahan az har jahan bala tar ast

Aan jahan az la-makan bala tar ast

Neist Yazdan ra az aan aalam khabar

Man nadeedam aali-e-aazad tar !

Nay Khuda-ye dar nizam-e-o dakheel

Nay kitab o nay rasool o Jibreel !

Nay tawaf-e nay sujood-e andro

Nay dua-e nay darood-e andro !

English Translation

“That world is higher and grander than any other world; that universe is even loftier than the boundless space (La-Makan)!” “Even God Himself does not interfere with or know that realm; I have never seen a domain more supreme and completely free than that!” “Neither is any God involved in its administrative system, nor is there any divine Book, Prophet, or angel Gabriel!” “There is no ritual of circumambulation (Tawaf), no prostrations (Sajdah) to be found there; nor is there any prayer or sending of blessings (Darood) within it!”

Urdu

تشریح: مریخی حکیم کہتا ہے کہ شیطان (فرزمرز) نے ہمارے جدِ امجد برخیا کے ذہن میں لادینیت اور شریعت سے مکمل آزادی کا زہر گھولنے کے لیے اپنی بات بڑھائی۔ اس نے کہا کہ وہ دنیا جس کا میں ذکر کر رہا ہوں، وہ ہر دوسرے جہان سے بلند اور مادی حدوں (لامکاں) سے بھی آگے ہے۔ اس دنیا کی سب سے بڑی خوبصورتی یہ ہے کہ وہاں خدا کی حکومت یا اس کی مداخلت کا کوئی عمل دخل نہیں ہے، اور میری نظر میں اس سے زیادہ آزاد اور خودمختار کوئی جگہ نہیں ہو سکتی۔ اس دنیا کے نظام کو چلانے کے لیے نہ تو کسی خدا کی ضرورت ہے، نہ وہاں کوئی آسمانی کتاب نازل ہوتی ہے، نہ کوئی رسول آتا ہے اور نہ ہی وحی لانے والے جبرئیلؑ کا کوئی وجود ہے۔ وہاں انسان مکمل طور پر خود مختار ہے؛ اس دنیا میں نہ تو کعبے کی طرح کسی چیز کا طواف کرنا پڑتا ہے، نہ کسی کے سامنے سجدے میں سر جھکانا پڑتا ہے، اور نہ ہی وہاں کوئی ظاہری دعا مانگنے یا کسی نبی پر درود بھیجنے کی پابندی ہے۔ وہ سراسر عقل اور انسانی خواہشات کی دنیا ہے۔

Roman Urdu

Mareekhi hakeem kehta hai ke shaitan (Farzmarz) ne hamare jad-e-amjad Barkhiya ke zehn mein ladeeniyat aur shariat se mukammal aazadi ka zahar gholne ke liye apni baat barhai. Us ne kaha ke wo dunya jis ka mein zikr kar raha hoon, wo har doosre jahan se buland aur maadi hudon (lamakan) se bhi aage hai. 

Is dunya ki sab se bari khoobsoorati ye hai ke wahan Khuda ki hukumat ya us ki mudakhalat ka koi amal-dakhl nahi hai, aur meri nazar mein us se zyada aazad aur khud-mukhtar koi jagah nahi ho sakti. Is dunya ke nizam ko chalane ke liye na to kisi Khuda ki zaroorat hai, na wahan koi aasmani kitab nazil hoti hai, na koi Rasool aata hai aur na hi wahi lane wale Jibreel (A.S) ka koi wajood hai. Wahan insan mukammal tor par khud-mukhtar hai; us dunya mein na to Kaabe ki tarah kisi cheez ka tawaf karna पड़ता (parta) hai, na kisi ke saamne sajde mein sar jhukana parta hai, aur na hi wahan koi zahiri dua mangne ya kisi Nabi par darood bhejne ki pabandi hai. Wo sarasar aql aur insani khwahishat ki dunya hai.

برخیا گفت ”اے فسوں پرداز خیز

 نقشِ خود را اندر آں عالم بریز

تا ابو الآبا فریبِ او نخورد 

حق جہانے دیگری با ما سپرد

اندریں ملکِ خدادادی گزر 

مرغدین و رسم و آئینش نگر !

Roman Urdu)

Barkhiya guft “Aey fasoon-pardaz kheiz

Naqsh-e-khud ra andar aan aalam bareiz

Ta Abul Aaba fareib-e-o nakhord

Haq jahane deigaray ba ma sipard

Andareen mulk-e-Khudadadi guzar

Marghdeen o rasm o aaeen-ash nigar!

English Translation

“But Barkhiya replied to him: ‘O sorcerer and weaver of illusions, get up and leave! Go and cast your deceptive net inside that very world of yours!’ “Thus, our first father did not fall for Satan’s clever deception, and in return for his loyalty, God entrusted a completely different, pure universe to us.” “Now, come and pass through this God-given kingdom of ours; observe the city of Marghdeen, its unique customs, and its just laws!”

Urdu

تشریح: مریخی ستارہ شناس فخر سے بتاتا ہے کہ زمین کے انسان (حضرت آدمؑ) تو شیطان کے بہکاوے میں آ گئے تھے لیکن مریخ کے آدم یعنی برخیا نے اس مریخی شیطان کو ایسا کرارا جواب دیا کہ وہ منہ دیکھتا رہ گیا۔ برخیا نے فرزمرز کی لادین آزادی کا مکر و فریب سن کر سختی سے فرمایا: “اے جادوگر اور دھوکے باز شیطان! یہاں سے اٹھ اور دفع ہو جا، اور اپنی اس نام نہاد آزاد دنیا کا نقشہ لے جا کر اسی دنیا کے لوگوں کے سامنے پھیلا جو خدا سے باغی ہیں، میں تیری باتوں میں آنے والا نہیں ہوں۔” چونکہ ہمارے بزرگ برخیا نے اس کے فریب کو رد کر دیا اور خدا کی بندگی پر قائم رہے، اس لیے اللہ تعالیٰ نے ان کی اس وفاداری کے انعام میں ہمیں زمین کے برعکس ایک پرامن، پاکیزہ اور ہر قسم کے ظلم سے پاک جہان عطا فرمایا۔ مریخی حکیم اقبال اور رومی سے کہتا ہے کہ آئیے، اب ہمارے اس خدا داد ملک کے اندر چلیں اور خود اپنی آنکھوں سے دیکھیں کہ ہمارا یہ شہر ‘مرغدین’ کیسا ہے، اور یہاں کے لوگ بغیر کسی عیاری، لوٹ کھسوٹ اور بادشاہت کے خدا کے سچے قوانین اور خوبصورت آئین کے تحت کتنی مثالی زندگی گزار رہے ہیں۔

Roman Urdu 

Mareekhi sitara-shanas fakhr se batata hai ke zameen ke insan (Hazrat Adam A.S) to shaitan ke behkawe mein aa gaye the lekin Mareekh ke Adam yani Barkhiya ne is Mareekhi shaitan ko aisa karara jawab diya ke wo munh dekhta reh gaya. Barkhiya ne Farzmarz ki ladeen aazadi ka makr o fareib sun kar sakhtey se farmaya: “Aey jadoogar aur dhoke-baaz shaitan! Yahan se uth aur dafa ho ja, aur apni is naam-nihad aazad dunya ka naqsha le ja kar usi dunya ke logon ke saamne phaila jo Khuda se baaghi hain, mein teri baaton mein aane wala nahi hoon.” 

Chunque hamare buzurg Barkhiya ne us ke fareib ko radd kar diya aur Khuda ki bandagi par qaim rahe, is liye Allah Ta’ala ne un ki is wafadari ke inam mein hamen zameen ke bar-aks ek pur-amun, pakeeza aur har qism ke zulm se pak jahan ata farmaya. Mareekhi hakeem Iqbal aur Rumi se kehta hai ke aaiye, ab hamare is Khuda-dad mulk ke andar chalen aur khud apni aankhon se dekhen ke hamara ye shahr ‘Marghdeen’ kaisa hai, aur yahan ke log baghair kisi ayyari, loot-khasoot aur badshahi ke Khuda ke sacche qawanin aur khoobsoorat aaeen ke tehat kitni misali zindagi guzar rahe hain.

Share your love

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *