
(Javed Nama-34) Gardish Dar Sheher-e-Margreen گردش در شهر مرغدین


مرغدین و آں عماراتِ بلند
من چہ گویم زاں مقامِ ارجمند
ساکنانش در سخن شیریں چو نوش
خوب رومی و نرم خوئے و سادہ پوش !
فکرِ شاں بے درد و سوزِ اکتساب
راز دانِ کیمیائے آفتاب !
ہر کہ خواہد سیم و زر گیرد ز نور
چوں نمک گیریم ما ز آبِ شور !
Roman Urdu)
Marghdeen o aan imaraat-e-buland
Man che goyam zaan maqaam-e-arjumand
Sakinaan-ash dar sukhan sheereen cho nosh
Khoob-rooyay o narm-khooyay o sada-posh !
Fikr-e-shaan be-dard o soz-e-iktisaab
Raaz-daan-e-keemiya-e-aaftab !
Har ke khwahad seem o zar geerad za noor
Chon namak geereym ma az aab-e-shor
English Translation
Look at Marghdeen and its majestic, towering buildings! How can I adequately praise such an exalted and honorable place? Its inhabitants are as sweet in their speech as honey; they are beautiful of countenance, gentle in nature, and simply dressed. Their intellect is completely free from the painful greed of material acquisition; they are the masters who know the alchemy of utilizing sunlight! Anyone there who desires silver and gold extracts it directly from light, just as we on earth extract salt from salty ocean water!
Urdu
تشریح: علامہ اقبال مریخی شہر مرغدین کا آنکھوں دیکھا حال بیان کرتے ہوئے حیرت اور خوشی سے کہتے ہیں کہ جب میں وہاں پہنچا تو میں نے مرغدین شہر اور اس کی فلک بوس، خوبصورت عمارات کو دیکھا۔ میں اس بلند مرتبہ اور قابلِ قدر مقام کی خوبصورتی اور شان و شوکت کو الفاظ میں بیان کرنے سے قاصر ہوں۔ وہاں کے رہنے والے لوگوں کا اخلاق اتنا بلند تھا کہ ان کی گفتگو شہد کی طرح میٹھی محسوس ہوتی تھی، ان کے چہرے پرنور اور خوبصورت تھے، ان کی عادتیں انتہائی نرم اور شائستہ تھیں، اور وہ ظاہری نمائش سے دور بالکل سادہ لباس پہنتے تھے۔ سب سے بڑی بات یہ تھی کہ ان کا علم اور ان کی سائنسی سوچ زمین کے انسانوں کی طرح دولت جمع کرنے کی ہوس، لالچ اور رات دن کی مادی دوڑ کے درد سے بالکل پاک تھی۔ وہ قدرت کے قوانین کے سچے قدردان تھے اور انہوں نے سورج کی روشنی کی کیمیا (سولر انرجی کے اعلیٰ ترین راز) کو پا لیا تھا۔ وہاں جس کسی کو بھی اپنی ضرورت کے لیے چاندی یا سونے کی ضرورت ہوتی، وہ اسے سورج کی شعاعوں اور نور سے ایسے ہی آسانی سے حاصل کر لیتا تھا جیسے ہم زمین پر سمندر کے کھارے پانی سے نمک الگ کر لیتے ہیں۔ یعنی وہاں مادی دولت کی کوئی اندھی ہوس نہیں تھی۔
Roman Urdu
Allama Iqbal Mareekhi shahr Marghdeen ka aankhon dekha haal bayan karte hue hairat aur khushi se kehte hain ke jab mein wahan pohancha to maine Marghdeen shahr aur us ki falak-bos, khoobsoorat imaraat ko dekha. Mein is buland-martaba aur qabil-e-qadr maqaam ki khoobsoorati aur shan-o-shaukat ko alfaz mein bayan karne se qasir hoon. Wahan ke rehne wale logon ka akhlaq itna buland tha ke un ki guftagu shahad ki tarah meethi mehsoos hoti thi, un ke chehre par-noor aur khoobsoorat the, un ki aadat_en intahai narm aur shaista thein, aur wo zahiri numaish se door bilkul sada libas pehnte the.
Sab se bari baat ye thi ke un ka ilm aur un ki scientific soch zameen ke insanon ki tarah daulat jama karne ki hawas, lalach aur raat din ki maadi dour ke dard se bilkul pak thi. Wo qudrat ke qawanin ke sacche qadr-daan the aur unhon ne suraj ki roshni ki keemiya (solar energy ke aala tareen raaz) ko pa liya tha. Wahan jis kisi ko bhi apni zaroorat ke liye chandi ya sone ki zaroorat hoti, wo use suraj ki shuaon aur noor se aise hi aasani se hasil kar leta tha jaise hum zameen par samundar ke khare pani se namak alag kar lete hain. Yani wahan maadi daulat ki koi andhi hawas nahi thi.

خدمت آمد مقصدِ علم و ہنر
کارِ ما را کس نمی سنجد بہ زر !
کس ز دینار و درم آگاہ نیست
ایں بتاں را در حریماں راہ نیست
بر طبیعت دیوِ ماشیں چیرہ نیست
آسماں ہا از دخاں ہا تیرہ نیست !
سخت کش دہقاں، چراغش روشن است
از نہابِ دہ خدایاں ایمن است !
Roman Urdu)
Khidmat aamad maqsad-e-ilm o hunar
Kaar-e-ma ra kas nami sanjad ba zar !
Kas za deenar o diram aagah neist
Een butaan ra dar hareemaan raah neist
Bar tabiyat deev-e-masheen cheera neist
Aasmaan-ha az dukhaan-ha teera neist !
Sakht-kash dehqaan, chiraghash roshan ast
Az nihaab-e-deh khudaayan aiman ast !
English Translation
The Martian astronomer explained: “The only purpose of our science, knowledge, and art is selfless service; no one here measures or evaluates our labor in terms of gold or money!” “No one in this world is even aware of coins, dinars, and dirhams; these financial idols have no entry or permission into our sacred sanctuaries.” “The monster of machinery does not rule over or dominate human nature here; our skies are not choked or made dark by the toxic smoke of factories!” “Our hardworking peasant is prosperous, and his lamp burns bright; he is completely safe from the plundering of feudal landlords!”
Urdu
تشریح: مریخی حکیم بتاتا ہے کہ ہمارے ہاں علم، سائنس اور ہنر کا واحد مقصد اللہ کی مخلوق کی سچی خدمت کرنا ہے۔ زمین کی طرح ہمارے ہاں کسی انسان کی محنت، قابلیت اور کام کو روپے پیسے یا مادی ترازو میں نہیں تولا جاتا۔ مریخ کا کوئی بھی شہری دینار و درم (کرنسی اور مادی پیسے) کے نام سے بھی واقف نہیں ہے، کیونکہ ہم نے پیسے اور دولت کے ان جھوٹے بتوں کو اپنے پاکیزہ معاشرے اور دلوں کے حرم میں داخل ہونے کی اجازت ہی نہیں دی۔ یہاں مشینوں کا بھوت انسانی فطرت پر غالب نہیں آیا، یعنی ہم مشینوں کے غلام نہیں بنے بلکہ مشینیں ہماری ضرورت کے تحت کام کرتی ہیں، یہی وجہ ہے کہ فیکٹریوں کے کالے دھوئیں نے ہمارے خوبصورت آسمانوں کو آلودہ اور تاریک نہیں کیا۔ ہمارے ہاں رات دن محنت کرنے والا کسان کسمپرسی کی زندگی نہیں گزارتا بلکہ اس کے گھر کا چراغ ہمیشہ روشن رہتا ہے اور وہ خوشحال ہے، کیونکہ اسے زمین کے ظالم جاگیرداروں، وڈیروں اور چوہدریوں کی لوٹ کھسوٹ اور ظلم کا کوئی خوف نہیں ہے۔ یہاں سب برابر ہیں۔
Roman Urdu
Mareekhi hakeem batata hai ke hamare haan ilm, science aur hunar ka wahid maqsad Allah ki makhlooq ki sachi khidmat karna hai. Zameen ki tarah hamare haan kisi insan ki mehnat, qabiliyat aur kaam ko rupaye paise ya maadi tarazoo mein nahi tola jata. Mareekh ka koi bhi shehri deenar-o-diram (currency aur maadi paise) ke naam se bhi waqif nahi hai, kyunke hum ne paise aur daulat ke in jhoote buton ko apne pakeeza muashre aur dilon ke haram mein dakhil hone ki ijazat hi nahi di.
Yahan mishinon ka bhoot insani fitrat par ghalib nahi aaya, yani hum mishinon ke ghulam nahi bane balkeh mahinein hamari zaroorat ke tehat kaam karti hain, yahi wajah hai ke factoriyon ke kale dhuen ne hamare khoobsoorat aasmanon ko aaluda aur tareek nahi kiya. Hamare haan raat din mehnat karne wala kisan kasm-pursi ki zindagi nahi guzarata balkeh us ke ghar ka chiragh hamesha roshan rehta hai aur wo khushhaal hai, kyunke use zameen ke zalim jageerdaron, waderaon aur chaudhriyon ki loot-khasoot aur zulm ka koi khouf nahi hai. Yahan sab barabar hain.

کشت و کارش بے نزاعِ آبجوست
حاصلش بے شرکتِ غیرے از اوست !
اندر آں عالم نہ شکر نے قشوں
نے کسی روزی خورد از کشت و خوں !
نے قلم در مرغدین گیرد فروغ
از فنِ تحریر و تشہیرِ دروغ
نے بیازاراں ز بے کاراں فروش
نے صدا ہائے گدایاں دردِ گوش !
Roman Urdu)
Kisht o kaar-ash be-niza-e-aabjo-st
Hasil-as be-shirkat-e-ghairay az o-st !
Andar aan aalam na shukr na qashoon
Nay kase rozi khorad az kisht o khoon !
Nay qalam dar Marghdeen geerad furoogh
Az fan-e-tahreer o tasheer-e-duroogh
Nay bayazaraan za be-karaan furoosh
Nay sada-haye gadayaan dard-e-gosh !
English Translation
“The cultivation and farming of the peasant take place without any disputes over water channels; the entire harvest belongs to him alone, without any unjust share taken by others!” “In that peaceful world, there are no military forces, no standing armies; and no one earns their livelihood through warfare, massacres, and bloodshed!” “In the city of Marghdeen, the pen is never allowed to prosper through the art of deceptive writing, false propaganda, or misleading advertisements.” “The marketplaces are free from the deceptive noise of useless hoarders and middlemen, and the painful cries of beggars never hurt anyone’s ears there!”
Urdu
تشریح: وہ مریخی دانا اپنی گفتگو کو آگے بڑھاتے ہوئے کہتا ہے کہ ہمارے معاشرے میں کسانوں کی کھیتی باڑی اور زمینوں کو پانی دینے کے معاملے پر کبھی کوئی جھگڑا یا فساد نہیں ہوتا، اور جو فصل کسان اپنی محنت سے اگاتا ہے، اس کا پورا کا پورا پھل اسی کا ہوتا ہے، اس میں کسی ظالم وڈیرے یا حکومت کا کوئی زبردستی کا حصہ نہیں ہوتا۔ مریخ کی اس خوبصورت دنیا میں نہ تو کوئی فوج ہے اور نہ ہی ہتھیاروں کے انبار، کیونکہ یہاں زمین کی طرح کوئی بھی ملک یا انسان جنگ و جدل، معصوموں کے قتلِ عام اور خون خرابے کے ذریعے اپنی روزی نہیں کماتا۔ مرغدین شہر میں لکھنے والوں کا قلم کبھی جھوٹ، فریب، اور جھوٹی تشہیر (پروپیگنڈا یا اشتہار بازی) کے ذریعے ترقی نہیں پاتا، یعنی وہاں کا میڈیا اور ادیب بکتے نہیں ہیں اور نہ ہی جھوٹ پھیلاتے ہیں۔ وہاں کے بازاروں میں زمین کی طرح ذخیرہ اندوزوں، سرمایہ داروں اور مڈل مین (آڑھتیوں) کا کوئی نام و نشان نہیں ہے جو بغیر محنت کے غریبوں کا خون چوستے ہیں، اور سب سے بڑھ کر یہ کہ وہاں کوئی بھی انسان غریب یا مجبور نہیں ہے، اس لیے مریخ کے بازاروں میں کسی فقیر یا گداگر کی درد بھری آوازیں کسی کے کانوں میں درد نہیں کرتیں؛ وہاں ہر انسان خوددار اور برسرِ روزگار ہے۔
Roman Urdu
Wo Mareekhi dana apni guftagu ko aage barhate hue kehta hai ke hamare muashre mein kisanon ki kheti-bari aur zameenon ko pani dene ke ma’amle par kabhi koi jhagra ya fasad nahi hota, aur jo fasl kisan apni mehnat se ugata hai, us ka poora ka poora phal usi ka hota hai, us mein kisi zalim wadere ya hukumat ka koi zabardasti ka hissa nahi hota. Mareekh ki is khoobsoorat dunya mein na to koi fauj hai aur na hi hathiyaron ke anbar, kyunke yahan zameen ki tarah koi bhi mulk ya insan jang-o-jadal, masoomon ke qatl-e-aam aur khoon-kharabe ke zariye apni rozi nahi kamata. Marghdeen shahr mein likhne walon ka qalam kabhi jhoot, fareib, aur jhooti tasheer (propaganda ya ishtihar-bazi) ke zariye taraqqi nahi pata, yani wahan ka media aur adeeb bikte nahi hain aur na hi jhoot phelate hain. Wahan ke bazaron mein zameen ki tarah zakhira-andaozon, sarmaya-daron aur middle-man (aarhtiyon) ka koi naam o nishan nahi hai jo baghair mehnat ke ghareebon ka khoon chooste hain, aur sab se barh kar ye ke wahan koi bhi insan ghareeb ya majboor nahi hai, is liye Mareekh ke bazaron mein kisi faqeer ya gadagar ki dard-bhari awazen kisi ke kanon mein dard nahi kartin; wahan har insan khud-daar aur barsar-e-rozgar hai.

کی دریں جا سائل و محروم نیست
عبد و مولا، حاکم و محکوم نیست !
سائل و محروم تقدیرِ حق است
حاکم و محکوم تقدیرِ حق است
جز خدا کس خالقِ تقدیر نیست
چارۂ تقدیر از تدبیر نیست !
می شناسی طبعِ دراک از کجاٹ ؟
حورے اندر بنگہِ خاک از کجاست ؟
Roman Urdu)
Kay dareen ja sa’il o mahroom neist
Abd o maula, hakim o mahkoom neist !
Sa’il o mahroom taqdeer-e-Haq ast
Hakim o mahkoom taqdeer-e-Haq ast
Juz Khuda kas khaliq-e-taqdeer neist
Chara-e-taqdeer az tadbeer neist !
Mi shanasi tab-e-darrak az kuja-st?
Hooray andar bangah-e-khak az kuja-st?
English Translation
The Martian sage said: “No one in this place is a beggar or deprived; there is no slave, no master, no ruler, and no subjugated subject here!” Zinda Rud (Iqbal) replied: “But being a beggar or deprived is the decree of God’s fate; being a ruler or a subject is also the decree of God’s fate!” “No one except God is the creator of destiny, and there is no remedy for fate through human planning!” The Martian sage countered: “Do you even recognize where this deeply perceptive intellect of yours comes from? From where has this celestial Houri (the human soul) entered this mud-hut of the physical body?”
Urdu
تشریح: مریخی حکیم اپنے مثالی شہر مرغدین کی خصوصیات بتاتے ہوئے کہتا ہے کہ ہمارے پورے معاشرے میں کوئی ایک انسان بھی ایسا نہیں ہے جو کسی کے آگے ہاتھ پھیلائے یا اپنی بنیادی ضرورتوں سے محروم ہو۔ ہمارے ہاں نہ کوئی غلام ہے اور نہ کوئی آقا، نہ کوئی حاکم ہے اور نہ کوئی محکوم؛ سب برابر ہیں۔ اس پر زمین کے روایتی اور مجبور پسندانہ فلسفے کی ترجمانی کرتے ہوئے زندہ رود (اقبال) کہتے ہیں کہ زمین پر تو غریب ہونا، محروم ہونا، یا کسی کا بادشاہ اور کسی کا رعایا ہونا سب اللہ کی طرف سے لکھی ہوئی تقدیر ہے۔ جب تقدیر بنانے والا صرف خدا ہے، تو انسان اپنی کسی تدبیر یا کوشش سے اس تقدیر کو کیسے بدل سکتا ہے؟ زندہ رود کی یہ بات سن کر مریخی حکیم اسے کائنات کے اصل حقائق کی طرف متوجہ کرنے کے لیے سوال کرتا ہے: کیا تم جانتے ہو کہ انسان کو یہ حق و باطل کا فرق مٹانے والی ذہین عقل کہاں سے ملی ہے؟ اور مٹی کے بنے اس عارضی انسانی جسم کے اندر یہ خوبصورت اور لافانی روح (حور) کہاں سے آئی ہے؟
Roman Urdu
Mareekhi hakeem apne misali shahr Marghdeen ki khusoosiyat batate hue kehta hai ke hamare poore muashre mein koi ek insan bhi aisa nahi hai jo kisi ke aage hath phailaaye ya apni bunyadi zarooraton se mahroom ho. Hamare haan na koi ghulam hai aur na koi aaka, na koi hakim hai aur na koi mahkoom; sab barabar hain.
Is par zameen ke riwayati aur majboor-pasandana falsafe ki tarjumani karte hue Zinda Rud (Iqbal) kehte hain ke zameen par to ghareeb hona, mahroom hona, ya kisi ka badshah aur kisi ka ra’aya hona sab Allah ki taraf se likhi hui taqdeer hai. Jab taqdeer banane wala sirf Khuda hai, to insan apni kisi tadbeer ya koshish se is taqdeer ko kaise badal sakta hai?
Zinda Rud ki ye baat sun kar Mareekhi hakeem use kainat ke asl haqaiq ki taraf mutawajjah karne ke liye sawal karta hai: Kya tum jaante ho ke insan ko ye haq o baatil ka farq mitane wali zaheen aql kahan se mili hai? Aur mitti ke bane is aarzi insani jism ke andar ye khoobsoorat aur lafani rooh (hoor) kahan se aayi hai?

قوتِ فکرِ حکیموں از کجاست ؟
طاقتِ ذکرِ کلیموں از کجاست ؟
ایں دل و ایں واردات را ز کیست ؟
ایں فنون و معجزاتِ او ز کیست ؟
گرمیِ گفتار داری ؟ از تو نیست
شعلۂ کردار داری ؟ از تو نیست
ایں ہمہ فیض از بہارِ فطرت است
فطرت از پروردگارِ فطرت است !
Roman Urdu)
Quwat-e-fikr-e-hakeemaan az kuja-st?
Taqat-e-zikr-e-kaleemaan az kuja-st?
Een dil o een waridat ra za keist?
Een funoon o mojizaat-e-o za keist?
Garmi-e-guftar daree? az tu neist
Shola-e-kirdar daree? az tu neist
Een hama faiz az bahar-e-fitrat ast
Fitrat az Parwardigar-e-fitrat ast !
English Translation
“From where does the thinking power of philosophers come? From where does the spiritual power of the speech of prophets (like Moses) come?” “To whom do this heart and its inner spiritual experiences belong? From whom do all these arts and human miracles originate?” “If you possess eloquence and warmth in your speech, it is not from your own self; if you possess a fiery, powerful character, that too is not yours!” “All of this is a bountiful blessing from the spring of Nature, and Nature itself is created by the Lord of Nature (God)!”
Urdu
تشریح: مریخی حکیم انسان کو اس کی حقیقت یاد دلاتے ہوئے کہتا ہے کہ دنیا کے بڑے بڑے فلاسفروں اور دانشوروں کی سوچنے کی طاقت، اور اللہ کے سچے نبیوں (جیسے حضرت موسیٰؑ کلیم اللہ) کے کلام اور ذکر کی تاثیر کہاں سے آتی ہے؟ یہ انسانی دل اور اس کے اندر اٹھنے والے جذبات، احساسات اور محبت کے طوفان کس کی عطا ہیں؟ اور انسان نے جو بڑے بڑے فنون، ایجادات اور معجزے دکھائے ہیں، ان کا اصل مالک کون ہے؟ وہ کہتا ہے کہ اے انسان! اگر تمہاری گفتگو میں کوئی اثر، مٹھاس اور گرمی ہے، تو یہ تمہارا ذاتی کمال نہیں ہے۔ اگر تمہارے اندر باطل کے خلاف ڈٹ جانے والا شعلہ صفت کردار موجود ہے، تو یہ بھی تمہاری اپنی طاقت نہیں ہے۔ یہ تمام خوبیاں اور کمالات دراصل کائنات کی اس خوبصورت فطرت کی بہار کا فیض ہیں، اور یہ فطرت خود اپنے پیدا کرنے والے رب (پروردگار) کی محتاج اور اس کے حکم کے تابع ہے۔ یعنی انسان کا اپنا کچھ بھی نہیں، سب خدا کا دیا ہوا ہے۔
Roman Urdu
Mareekhi hakeem insan ko is ki haqeeqat yaad dilate hue kehta hai ke dunya ke bare bare philosophers aur danishwaron ki sochne ki taqat, aur Allah ke sacche nabiyon (jaise Hazrat Musa A.S Kaleem-ullah) ke kalam aur zikr ki taseer kahan se aati hai? Ye insani dil aur us ke andar uthne wale jazbaat, ehsasaat aur muhabbat ke toofan kis ki ata hain? Aur insan ne jo bare bare funoon, ijadaat aur mojize dikhaye hain, un ka asl maalik kon hai? Wo kehte hain ke aey insan!
Agar tumhari guftagu mein koi asar, mithaas aur garmi hai, to ye tumhara zaati kamal nahi hai. Agar tumhare andar baatil ke khilaf dat jaane wala shola-sifat kirdar maujood hai, to ye bhi tumhari apni taqat nahi hai. Ye tamam khoobiyan aur kamalaat darasl kainat ki is khoobsoorat fitrat ki bahar ka faiz hain, aur ye fitrat khud apne paida karne wale Rabb (Parwardigar) ki muhtaj aur us ke hukm ke tabay hai. Yani insan ka apna kuch bhi nahi, sab Khuda ka diya hua hai.

زندگانی چیست ؟ کانِ گوہر است
تو امینی ، صاحبِ او دیگر است !
طبعِ روشن مردِ حق را آبروست
خدمتِ خلقِ خدا مقصودِ اوست !
خدمت از رسم و رہِ پیغمبری است
مزدِ خدمت خواستن سوداگری است
ہماں چوں ایں باد و خاک و ابر و کشت
باغ و راغ و کاخ و کوئے و سنگ و خشت
Roman Urdu)
Zindagani cheist? kaan-e-gohar ast
Tu ameeni, sahib-e-o deigar ast !
Tab-e-roshan mard-e-haq ra aabrost
Khidmat-e-khalq-e-Khuda maqsood-e-o-st !
Khidmat az rasm o rah-e-paighambari ast
Muzd-e-khidmat khwastan saudagari ast
Hamanchon een baad o khak o abr o kisht
Baagh o raagh o kaakh o kooye o sang o khisht
English Translation
“What is life? It is a rich mine of precious pearls; you are merely its custodian and trustee, while its true Master and Owner is Someone else!” “An enlightened, pure intellect is the true honor of a man of God; and his sole purpose in life is the selfless service of God’s creation.” “To serve humanity is the path and tradition of the holy Prophets; to demand a wage or reward for this service is mere commercial trade!” “The exme rule applies to this air, earth, clouds, and cultivated fields; to the gardens, valleys, palaces, streets, stones, and bricks!”
Urdu
تشریح: مریخی دانا کہتا ہے کہ اگر تم غور کرو تو یہ زندگی کیا ہے؟ یہ زندگی دراصل خدا کی دی ہوئی صلاحیتوں اور قیمتی موتیوں کی ایک کان ہے۔ تم اس دنیا میں ان تمام نعمتوں کے صرف ایک امانت دار اور چوکیدار ہو، جبکہ اس زندگی اور کائنات کا اصل مالک اور پروردگار کوئی اور ہے۔ ایک سچے مردِ حق اور مومن کی عزت اس کی روشن اور پاکیزہ سوچ ہوتی ہے، اور اس کی زندگی کا سب سے بڑا مقصد اللہ کی مخلوق کی بے غرض خدمت کرنا ہوتا ہے۔ مخلوقِ خدا کی خدمت کرنا کوئی عام کام نہیں بلکہ یہ اللہ کے نبیوں اور پیغمبروں کا طریقہ اور سنت ہے۔ اگر کوئی انسان خدا کے بندوں کی خدمت کرنے کے بدلے دنیاوی اجرت، واہ واہ، یا کوئی معاوضہ مانگتا ہے، تو وہ عبادات اور خدمت نہیں کر رہا بلکہ وہ ایک تاجر کی طرح سوداگری کر رہا ہے۔ یہی قانون کائنات کی تمام مادی چیزوں پر بھی لاگو ہوتا ہے؛ یہ ہوا، مٹی، بادل، لہریں، باغات، وادیاں، بڑے بڑے محلات، گلی کوچے اور تعمیرات میں استعمال ہونے والے پتھر اور اینٹیں، سب کی سب چیزیں خدا کی دی ہوئی امانت ہیں، انسان کی ذاتی ملکیت نہیں ہیں۔
Roman Urdu
Mareekhi dana kehta hai ke agar tum ghor karo to ye zindagi kya hai? Ye zindagi darasl Khuda ki di hui salahiyat_on aur qimti motiyon ki ek kaan hai. Tum is dunya mein in tamam nematon ke sirf ek amanat-dar aur chokidar ho, jabke is zindagi aur kainat ka asl maalik aur Parwardigar koi aur hai. Ek sacche mard-e-haq aur momin ki izzat us ki roshan aur pakeeza soch hoti hai, aur us ki zindagi ka sab se bara maqsad Allah ki makhlooq ki be-gharaz khidmat karna hota hai.
Makhlooq-e-Khuda ki khidmat karna koi aam kaam nahi balkeh ye Allah ke nabiyon aur paighambaron ka tareeqa aur sunnat hai. Agar koi insan Khuda ke bandon ki khidmat karne ke badle dunya-wi ujrat, waah-waah, ya koi moawza mangta hai, to wo ibadaat aur khidmat nahi kar raha balkeh wo ek tajir ki tarah saudagari kar raha hai. Yahi qanoon kainat ki tamam maadi cheezon par bhi laagu hota hai; ye hawa, mitti, badal, lahrein, baghaat, wadiyan, bare bare mahlaat, gali-kooche aur tameeraat mein istemal hone wale patthar aur eintein, sab ki sab cheezein Khuda ki di hui amanat hain, insan ki zaati milkiyat nahi hain.

اے کہ می گوئی متاعِ ما ز ماست
مردِ ناداں ایں ہمہ ملکِ خداست
ارضِ حق را ارضِ خود دانی بگو
چیت شرحِ آیۂ “لَا تُفْسِدُوا” ؟
ابنِ آدم دل بہ ابلیسی نہاد
من بہ ابلیسی ندیدم جز فساد !
کس امانت را بہ کارِ خود نبرد
اے خوش آں کو ملکِ حق با حق سپرد
Roman Urdu)
Aey ke mi goyi mataa-e-ma za ma-st
Mard-e-nadaan een hama mulk-e-Khuda-st
Arz-e-Haq ra arz-e-khud danee bago
Cheist sharah-e-ayiah-e “La Tufsidu” ?
Ibn-e-Aadam dil ba Ibleesi nihad
Man ba Ibleesi nadeedam juz fasad !
Kas amanat ra ba kaar-e-khud nabard
Aey khush aan ko mulk-e-Haq ba Haq supard
English Translation
“OOH,you who claim, ‘This property and wealth belong to me!’ O ignorant man, all of this belongs exclusively to the kingdom of God!” “You consider God’s sacred earth as your own private property; tell me, what then is your explanation of the Quranic verse: ‘Do not spread corruption on earth’?” “The son of Adam (mankind on earth) surrendered his heart to satanic capitalism; and I have never seen anything coming out of Satanism except destruction and corruption!” “No one used this divine trust in the way it was meant to be used; how blessed is that person who returns God’s property back to God (by using it for the common good)!”
Urdu
تشریح: مریخی حکیم زمین کے انسانوں کے سرمایہ دارانہ نظام پر سخت تنقید کرتے ہوئے کہتا ہے: اے وہ انسان جو فخر سے کہتا ہے کہ یہ زمین، یہ جائیداد اور یہ مال و دولت میرا ہے اور میری محنت کا نتیجہ ہے! اے نادان انسان! یہ سب کچھ تیرا نہیں بلکہ زمین و آسمان کی ہر چیز صرف اور صرف اللہ کی ملکیت ہے۔ تم خدا کی بنائی ہوئی اس دھرتی کو قانون بنا کر اپنی ذاتی ملکیت کہہ دیتے ہو؛ اگر ایسا ہی ہے تو پھر مجھے قرآنِ پاک کی اس آیت “لا تفسدوا فی الارض” (زمین میں اس کی اصلاح کے بعد فساد مت پھیلاؤ) کی کیا تشریح کرو گے؟ کیونکہ زمین کو چند امیروں کی جاگیر بنا دینا ہی تو سب سے بڑا فساد ہے۔ زمین کے انسانوں نے اللہ کا حکم چھوڑ کر اپنے دلوں کو شیطانی ترغیبات اور ہوس کے حوالے کر دیا ہے، اور شیطان کے راستے پر چلنے کا نتیجہ ہمیشہ ظلم، جنگوں اور تباہی کی صورت میں ہی نکلتا ہے۔ انسانوں نے خدا کی دی ہوئی دولت اور زمین کو امانت کے طور پر استعمال نہیں کیا بلکہ اسے دوسروں کو غلام بنانے کے لیے استعمال کیا۔ اس کے برعکس، کتنا خوش نصیب اور مبارک ہے وہ انسان جو خدا کی دی ہوئی اس زمین اور ملکیت کو اللہ کی امانت سمجھتا ہے اور اسے اللہ کی مخلوق کی فلاح کے لیے وقف کر دیتا ہے، جیسا کہ ہم مریخیوں نے کیا ہے۔
Roman Urdu
Mareekhi hakeem zameen ke insanon ke sarmaya-darana nizam par sakht tanqeed karte hue kehta hai: Aey wo insan jo fakhr se kehta hai ke ye zameen, ye jaidad aur ye maal-o-daulat mera hai aur meri mehnat ka natija hai! Aey nadaan insan! Ye sab kuch tera nahi balkeh zameen o aasman ki har cheez sirf aur sirf Allah ki milkiyat hai. Tum Khuda ki banai hui is dharti ko qanoon bana kar apni zaati milkiyat keh dete ho; agar aisa hi hai to phir mujhe Quran-e-Pak ki is ayat “La tufsidu fil ardi” (Zameen mein is ki islah ke baad fasad mat phelayein) ki kya tashreeh karo ge?
Kyunke zameen ko chand ameer_on ki jageer bana dena hi to sab se bara fasad hai. Zameen ke insanon ne Allah ka hukm chhor kar apne dilon ko shaitani targhibaat aur hawas ke hawale kar diya hai, aur shaitan ke raste par chalne ka natija hamesha zulm, jangon aur tabahi ki soorat mein hi nikalta hai. Insanon ne Khuda ki di hui daulat aur zameen ko amanat ke tor par istemal nahi kiya balkeh use doosron ko ghulam banane ke liye istemal kiya. Is ke bar-aks, kitna khush-naseeb aur mubarak hai wo insan jo Khuda ki di hui is zameen aur milkiyat ko Allah ki amanat samajhta hai aur use Allah ki makhlooq ki falah ke liye waqf kar deta hai, jaise ke hum Mareekhiyon ne kiya hai.

بردہ چیزی کہ از آں تو نیست
دانم از کاری کہ شایانِ تو نیست !
گر تو باشی صاحبِ شے می سزد
ور نباشی خود بگو کے می سزد
ملکِ یزداں را بہ یزداں باز دہ
تا ز کارِ خویش بکشائی گرہ
زیرِ گردوں فقر و مسکینی چراست ؟
آنچه از مولاست، می گوئی زماست !
Roman Urdu)
Burda cheezay ke az aan-e-tu neist
Danam az kaaray ke shayan-e-tu neist !
Gar tu bashee sahib-e-shay mi sazad
War nabashee khud bago kay mi sazad
Mulk-e-Yazdaan ra ba Yazdaan baaz deh
Ta za kaar-e-khesh bukshayee girah
Zeir-e-gardoon faqr o miskeeni chera-st?
Aan-che az Maula-st, mi goyi za ma-st !
English Translation
“You have taken possession of something (the earth) that does not belong to you; I know that this act is completely unworthy of your human dignity!” “If you were the actual creator and true master of a thing, it would be appropriate for you to claim ownership; but when you are not, tell me yourself, how can it be justified?” “Return the kingdom and ownership of God to God, so that you may finally untie the complicated knots of your economic problems!” “Why do poverty and wretched misery exist beneath this sky? It is simply because you claim: ‘That which belongs to the Master (God) is ours!'”
Urdu
تشریح: مریخی دانا زمین کے انسانوں کو مخاطب کر کے کہتا ہے کہ تم نے زمین پر جاگیریں، بارڈر اور پراپرٹیاں بنا کر ایک ایسی چیز پر قبضہ جما رکھا ہے جو حقیقت میں تمہاری ہے ہی نہیں، اور میری نظر میں یہ قبضہ گیری تمہاری انسانی شرافت اور عظمت کے بالکل خلاف ہے۔ اگر تم نے کسی چیز کو خود پیدا کیا ہو اور تم اس کے سچے خالق ہو، تب تو تمہیں یہ زیب دیتا ہے کہ تم اس کے مالک بن بیٹھو؛ لیکن جب تم زمین، پانی اور ہوا کے خالق ہی نہیں ہو، تو تم خود اپنے انصاف سے بتاؤ کہ اس پر اپنی ذاتی مالکی کا دعویٰ کرنا کہاں کا انصاف ہے؟ اگر تم زمین کے انسان اپنے معاشی مسائل، فقر اور جنگوں کی الجھی ہوئی گرا ہوں اور گنجلک گرہوں کو کھولنا چاہتے ہو، تو اس کا واحد علاج یہ ہے کہ اللہ کی اس دھرتی کو اللہ کے بندوں کے لیے آزاد کر دو اور خدا کی ملکیت خدا کے حوالے کر دو۔ اس نیلے آسمان کے نیچے جو اتنی بھوک، افلاس، غریبی اور کسمپرسی نظر آتی ہے، اس کی واحد وجہ یہ ہے کہ جو نعمتیں، زمین اور رزق اللہ نے سب کے لیے برابر پیدا کیا تھا، اسے چند سرمایہ داروں نے اپنے قبضے میں لے کر کہہ دیا کہ “یہ صرف ہمارا ہے!”
Roman Urdu
Mareekhi dana zameen ke insanon ko mukhatab kar ke kehta hai ke tum ne zameen par jageerein, border aur propertyan bana kar ek aisi cheez par qabza jama rakha hai jo haqeeqat mein tumhari hai hi nahi, aur meri nazar mein ye qabza-geeri tumhari insani sharafat aur azmat ke bilkul khilaf hai. Agar tum ne kisi cheez ko khud paida kiya ho aur tum us ke sacche khaliq ho, tab to tumhen ye zeib deta hai ke tum us ke maalik ban baitho; lekin jab tum zameen, pani aur hawa ke khaliq hi nahi ho, to tum khud apne insaf se batao ke is par apni zaati malki ka da’wa karna kahan ka insaf hai?
Agar tum zameen ke insan apne maashi masail, faqr aur jangon ki uljhi hui girahon ko kholna chahte ho, to is ka wahid ilaj ye hai ke Allah ki is dharti ko Allah ke bandon ke liye aazad kar do aur Khuda ki milkiyat Khuda ke hawale kar do. Is neile aasman ke neeche jo utni bhook, iflas, ghareebi aur kasm-pursi nazar aati hai, is ki wahid wajah ye hai ke jo nematein, zameen aur rizq Allah ne sab ke liye barabar paida kiya tha, use chand sarmaya-daron ne apne qabze mein le kar keh diya ke “Ye sirf hamara hai!”

بندہ کز آب و گل ببروں نجست
شیشۂ خود را بہ سنگِ خود شکست !
اے کہ منزل را نمی دانی ز راہ
قیمتِ ہر شے زائد از نگاہ !
تا متاعِ تست گوہر گوہر است
ورنہ سنگ است از پشیزے کمتر است !
نوعِ دیگر بیں جہاں دیگر شود
ایں زمین و آسماں دیگر شود
Roman Urdu)
Banda kaz aab o gil beiroon najast
Sheesha-e-khud ra ba sang-e-khud shikast !
Aey ke manzil ra nami danee za raah
Qimat-e-har shay zaayed az nigah !
Ta mataa-e-tust gohar gohar ast
Warna sang ast az pasheezay kamtar ast !
No-e-deigar been jahan deigar shawad
Een zameen o aasman deigar shawad
English Translation
“That human being who never strives to rise above his material existence of water and clay, effectively smashes his own delicate glass with his own stone!” “O you who cannot distinguish the final destination from the temporary path! The true value of every object is actually determined by the depth of your spiritual vision.” “As long as a pearl is kept trapped as your personal wealth, it is valued merely as a material pearl; otherwise, it is nothing more than a common stone, worth less than a small coin!” “Look at the cosmos with a completely different, selfless vision, and this entire universe will transform before you; this very earth and sky will become something entirely new!”
Urdu
تشریح: مریخی حکیم اس طویل اور پرحکمت گفتگو کا اختتام کرتے ہوئے کہتا ہے کہ جو انسان ہمیشہ مٹی اور پانی کے مادی بندھنوں، یعنی صرف کھانے پینے اور دولت جمع کرنے کی پستی میں قید رہتا ہے اور اپنی روح کو بلند نہیں کرتا، وہ نادان اپنے ہی ہاتھوں اپنے قیمتی شیشے جیسے دل اور خودی کو مادی دنیا کے پتھر سے توڑ دیتا ہے۔ اے زمین کے انسان! تم اتنے ناواقف ہو کہ تمہیں راستے اور اصل منزل کا فرق بھی معلوم نہیں ہے۔ یاد رکھو کہ دنیا کی کسی بھی چیز کی ظاہری قیمت کچھ نہیں ہوتی، بلکہ اس کی اصل قیمت اس نظر (بصیرت) سے طے ہوتی ہے جس سے تم اسے دیکھتے ہو۔ جب تک تم کائنات کی چیزوں کو “یہ میری ذاتی دولت ہے” کی لالچی نظر سے دیکھتے ہو، تب تک وہ تمہاری نظر میں قیمتی موتی ہیں، ورنہ حقیقت میں ان مادی چیزوں کی حیثیت ایک معمولی پتھر سے زیادہ نہیں جو ایک کوڑی کے برابر بھی نہیں۔ اگر تم اپنی اس لالچی اور مادی سوچ کو بدل کر کائنات کو ایک نئے، الٰہی اور ہمدردانہ زاویے سے دیکھنا شروع کر دو، تو تمہاری پوری دنیا بدل جائے گی۔ تمہیں یہ زمین اور یہ آسمان بالکل مختلف اور جنت نظیر دکھائی دینے لگیں گے، جہاں کوئی کسی کا دشمن نہیں ہوگا اور نہ ہی کوئی بھوکا سوئے گا۔
Roman Urdu
Mareekhi Hakeem is taweel aur par-hikmat guftagu ka ikhtitam karte hue kehta hai ke jo insan hamesha mitti aur pani ke maadi bandhanon, yani sirf khane-peene aur daulat jama karne ki pastey mein qaid rehta hai aur apni rooh ko buland nahi karta, wo nadaan apne hi hathon apne qimti sheishe jaise dil aur khudi ko maadi dunya ke patthar se tor deta hai. Aey zameen ke insan!
Tum itne nawaqif ho ke tumhen raste aur asl manzil ka farq bhi maloom nahi hai. Yaad rakho ke dunya ki kisi bhi cheez ki zahiri qimat kuch nahi hoti, balkeh is ki asl qimat us nazar (baseerat) se tay hoti hai jis se tum use dekhte ho. Jab tak tum kainat ki cheezon ko “Ye meri zaati daulat hai” ki lalchi nazar se dekhte ho, tab tak wo tumhari nazar mein qimti moti hain, warna haqeeqat mein in maadi cheezon ki haisiyat ek mamooli patthar se zyada nahi jo ek kodi ke barabar bhi nahi. Agar tum apni is lalchi aur maadi soch ko badal kar kainat ko ek naye, Ilahi aur hamdardana zawiye se dekhna shuru kar do, to tumhari poori dunya badal jaye gi. Tumhen ye zameen aur ye aasman bilkul mukhtalif aur jannat-nazeer dikhai dene lagen ge, jahan koi kisi ka dushman nahi hoga aur na hi koi bhuqa soye ga.




