سخن آراستن حاصل است بر ناید آنچه در قعرِ دل است ! گرچہ من صد نکتہ بے حجاب نکتہ دارام کہ ناید در کتاب ! حرف و صوت او را کند پوشیدہ تر گر بگویم می شود پیچیدہ تر !…

گرچہ جنت از تجلی ہائے اوست — جاں نیا ساید بجز دیدار دوست ماز اصل خویشتن در پردہ ایم — طائریم و آشیاں گم کردہ ایم علم اگر کج فطرت و بد گوہر است — پیش چشم ما حجاب اکبر…

بادے نرسید، خداچے می جوئی؟ — ز خود گریختہ، آشنا چہ می جوئی؟ دگر بشاخِ گل آویز و آب و نم درکش — پریدہ رنگ! زبادِ صبا چہ می جوئی؟ دو قطرہ خوں دل است آنچہ مشک می نامند —…

زندہ رود رخصت می شود از فردوس بریں و تقاضای حورانِ بہشتی شیشہ صبر و سکوتم ریز ریز — پیرِ رومی گفت در گوشم کہ خیز آں حدیثِ شوق و آں جذب و یقیں — آہ آں ایوان و آں…

  پیغام سلطان شہید بہ رودِ کاویری حقیقتِ حیات و مرگ و شہادت  رودِ کاویری یکے نرمک خرام — خستہ شاید کہ از سیرِ دوام در کہستاں عمرہا نالیدہ — راہِ خود را با مژہ کاویدہ اے مرِ خوشتر ز…

دست را چوں مرکبِ تیغ و قلم کردی مدار ہیچ غم گر مرکبِ تن لنگ باشد یا عرن ! از سرِ شمشیر و از نوکِ قلم زاید ہنر اے برادر ہنچو نور از نار و نار از نارون ! بے…

رفت در جانم نوائے بھرتری مست بودم از نوائے بھرتری ! گفت رومی “چشمِ دل بیدار بہ بروں از حلقۂ افکار نہ ! کرده بر بزمِ درویشاں گزر یک نظر کاخِ سلاطیں ہم نگر ! خسروانِ مشرق اندر انجمن سطوتِ…

حُوریاں را در قصُور و در خیام نالۂ من دعوتِ سوزِ تمام ! آں یکے از خیمہ سر بیرون کشید واں دِگَر از غُرفہ رخ بنمود و دید ! ہر دلے را در بہشتِ جاوداں دادم از درد و غمِ…

از تو خواہم سرِ یزداں را کلید طاعت از ما جست و شیطاں آفرید ! زشت و ناخوش را چناں آراستن ! در عمل از ما نکوئی خواستن ! از تو پرسم ایں فسوں سازی کہ چہ ؟ با قمارِ…

حرفِ رومی در دلم سوزے فگند — آہ پنجاب! آہ زمیں ارجمند از تپِ یاراں تپیدم در بہشت — کہنہ غمِہارا خریدم در بہشت تا دراں گلشن صدائے دردمند — از کنارِ حوضِ کوثر شد بلند “جمع کردم مشتِ خاشاکے…

گفتم ایں کاشانہ از لعلِ ناب — آنکہ می گیرد خراج از آفتاب ایں مقام، ایں منزل، ایں کاخِ بلند — حوریاں بر درگہش احرام بند اے تو دادی سالکاں را جستجوے — صاحبِ او کیست؟ با من باز گوے…

در گذشتم از حدِ ایں کائنات — پا نہادم در جہانِ بے جہات بے یمین و بے یسار است ایں جہاں — فارغ از لیل و نہار است ایں جہاں پیش او قندیلِ ادراکَم فِسُرد — حرفِ من از ہیبتِ…

ہر کجا استیزہ بود و بود و نیست — کس نداند سرّ ایں چرخِ کبود ہر کجا مرگ آورد پیغامِ زیست — اے خوش آں مردے کہ دانَد مرگ چیست ہر کجا مانندِ بادِ ارزاں حیات — بے ثبات و…

نے عدم مارا پزیرد، نے وجود — والے از بے مہری بود و نبود  تا گذشتیم از جہان مشرق و غرب — بر در دوزخ شدیم از درد و کرب  یک شرر بر صادق و جعفر نزد — بر سر…

شمعِ جاں افسرد در فانوسِ ہند  ہندیاں بیگانہ از ناموسِ ہند ! مردکِ نامحرم از اسرارِ خویش  زخمے خود کم زند بر تارِ خویش ! رفتہ را ہر زماں بندد نظر  از تشِ افسردہ می سوزد جگر ! بندہا بر…

آسماں شق گشت و حورے پاک زاد پردہ را از چہرۂ خود بر کشاد در جبینش نار و نورِ لایزال در دو چشمِ او سرورِ لایزال ! حلّۂ در بر سبک تر از سحاب تار و پودش از رگِ برگِ…

آں چہ دیدم می نگنجد در بیاں  تن ز سہمش بے خبر گردد ز جاں ! من چہ دیدم؟ قلزمے دیدم ز خوں !  قلزمے ، طوفاں بروں ، طوفاں دروں ! در ہوا ماراں چو در قلزم نہنگ  کفچہ…

پیرِ رومی آں امامِ راستاں آشنائے ہر مقامِ راستاں گفت “اے گردوں نوردِ سخت کوش دیدۂ آں عالمِ زنّار پوش ؟ آں چہ بر گردِ کمر پیچیدہ است از دمِ استارہ دزدیدہ است ! از گراں میری خرامِ او سکوں…

اے خداوندِ صواب و ناصواب من شدم از صحبتِ آدم خراب ! ہیچ کہ از حکمِ من سر بر نتافت از خودی بست و خود را در نیافت ! خاکش از ذوقِ ابا بیگانہ اے از شرارِ کبریا بیگانہ اے…

صحبتِ روشن دلاں یک دم دو دم — آں دو دم سرمایہ بود و عدم عشق را شوریدہ تر کرد و گذشت — عقل را صاحب نظر کرد و گذشت چشم بستم با خود دارمش — از مقامِ دیدہ در…

زندہ رود از مقام مومناں دوری چرا؟یعنی از فردوس مہجوری چرا؟ Roman Urdu Az maqam-e-mominan doori chura?Yani az Firdaus mahjoori chura? English Translation Why are you far from the station of the believers?Why are you separated from Paradise? Urdu Translation…

گر بتو افتدم نظر چہرہ بہ چہرہ، روبرو — شرح دہم غمِ ترا نکتہ بہ نکتہ، مو بہ مو! از پئے دیدنِ رخت، ہمچو صبا فتادہ ام — خانہ بہ خانہ، در بہ در، کوچہ بہ کوچہ، کو بہ کو!…

Persian Ashaar بیا کہ قاعدۂ آسماں بگردانیم — قضا بگردشِ رطلِ گراں بگردانیم اگر ز شحنہ بود گیر و دار نندیشیم — وگر ز شاہ رسد از مغاں بگردانیم اگر کلیم شود ہمزباں سخن نکنیم — وگر خلیل شود میہماں…

فکری و تاریخی پس منظر فلکِ مشتری پر علامہ اقبال اور پیرِ رومیؒ کی ملاقات اسلام کی تاریخ کی ان عظیم روحوں سے ہوتی ہے جنہوں نے اپنے اپنے دور میں عشقِ حقیقی اور حریتِ فکر کی شمعیں روشن کیں۔…

ہر زماں بخشد مرا دشت و درے من فدائے ایں دلِ دیوانہ مے ! چوں بگیرم منزلے گوید کہ خیز بحر را دانند قفیز ! زانکہ آیاتِ خدا لا انتہاست اے مسافر جادہ را پایاں کجاست ؟ کارِ حکمت دیدن…

اے زناں ! اے مادراں ! اے خواہران ! زیستن تا کے مثالِ دلبراں ؟ دلبری اندر جہاں مظلومی است دلبری محکومی و محرومی است ! در دو گیسو شانہ گردانیم ما مرد را نخچیرِ خود دانیم ما خود گدازیہائے…

در گذشتم از ہزاراں کوئے و کاخ بر کنارِ شہر میدانِ فراخ ! اندر آں میدان ہجومِ مرد و زن در میاں یک زن قدش چوں نارون چہرہ اش روشن ولے بے نورِ جاں حرفِ او بے سوز و بر…

مرغدین و آں عماراتِ بلند  من چہ گویم زاں مقامِ ارجمند ساکنانش در سخن شیریں چو نوش  خوب رومی و نرم خوئے و سادہ پوش ! فکرِ شاں بے درد و سوزِ اکتساب  راز دانِ کیمیائے آفتاب ! ہر کہ…

پیر مردے ریشِ او مانندِ برف  سالہا در علم و حکمت کردہ صرف تیز بیں مانندِ دانایانِ غرب  کسوتش چوں پیرِ ترسایانِ غرب طلعتش تابندہ چوں ترکانِ مرد  دیر سال و قامتش بالا چو سرو آشنائے رسم و راہِ ہر…

جاوید نامہ: فلکِ مریخ اہلِ مریخ (مریخ کے باشندے) فکری و تاریخی پس منظر: فلکِ زہرہ کا مشاہدہ کرنے کے بعد، پیرِ رومیؒ اور زندہ رود (علامہ اقبال) کائنات کی اگلی وسعت یعنی “فلکِ مریخ” پر قدم رکھتے ہیں۔ علامہ…

نمودار شدنِ درویشِ سودانی (The Appearance of the Sudanese Dervish) اس باب میں علامہ اقبال اور مولانا رومی زہرہ کے سمندر کی تہوں میں لارڈ کچنر اور فرعون کے عبرت ناک انجام کا مشاہدہ کر رہے ہوتے ہیں۔ اسی دوران…

فرو رفتن بدریاے زہرہ و دیدن ارواحِ فرعون و کشنر  حکیم الامت علامہ محمد اقبال کی لافانی فکری تصنیف “جاوید نامہ” کا یہ حصہ روحانی سفر کا ایک اہم ترین مقام ہے۔ فلکِ زہرہ (سیارہٴ زہرہ) پر پہنچ کر مرشدِ…

آدم ایں نیلی تتق را بر درید — آسوے گردوں خداے را ندید در دلِ آدم بجز افکار چیست — ہمچو موج ایں سرکشید و آں رمید! جانش از محسوس می گیرد قرار — بوکہ عہدِ رفتہ باز آید پدید…

آن ہواے تندو آن شبگوں سحاب — برق اندر ظلمتش گم کردہ تاب قلزمے اندر ہوا آویختہ — چاک دامان و گہر کم ریختہ! ساحلش ناپید و موجش گرم خیز — گرم خیز و باہو اہاکم ستیز! رومی و من…

نورِ آفتاب از فضائے تو بہ تو درمیانِ ماہ و فلک زہرہ کو ؟ پیشِ ما صد پردہ را آویختند جلوہ ہائے آتشین را میختند کم سوزی شود دل سوز تر سازگار آید بہ شاخ و برگ و بر از…

ایں گل و لالہ تو گوئی کہ مقیم اند ہمہ  راہ پیما صفتِ موجِ نسیم اند ہمہ معنیِ تازہ کہ جوئیم و نیابیم کجاست  مسجد و مکتب و میخانہ عقیم اند ہمہ حرفی از خویشتن آموز و در آں حرف…

پیرِ رومی آں سراپا جذب و درد ایں سخن دانم کہ با جانش چہ کرد از درون آہے جگر دوزے کشید اشکِ او رنگین تر از خونِ شهید آنکہ تیرش جز دلِ مرداں نہ سفت سوئے افغانی نگاھے کرد و…

منزل و مقصودِ قرآن دیگر است رسم و آئینِ مسلمان دیگر است در دلِ او آتشِ سوزندہ نیست مصطفیٰؐ در سینۂ او زندہ نیست بندۂ مومن ز قرآن بر نخورد در ایاغِ او نہ مے دیدم ، نہ دُرد خود…

گفت حکمت را خدا خیرِ کثیر ہر کجا ایں خیر را بینی بگیر پاکیِ گوہر دہد حرف و صوت را شهیر بر کند دنگہ (دیدہ) ناگوہرِ دہر را علم را بر اوجِ افلاک است رہ تا بہ چشمِ مہر بر…

سرگزشتِ آدم اندر شرق و غرب — بہرِ خاکے فتنہ ہائے حرب و ضرب ! یک عروس و شوہرِ او ما ہمہ — آں فسو نگر، پے ہمہ ہم باہمہ ! عشوہ ہائے او ہمہ مکر و فن است —…

بندہٴ حق بے نیاز از ہر مقام — نہ غلامِ او کس و نہ او کس را غلام بندہٴ حق مردِ آزاد است و بس — ملک و آئینش خداداد است و بس رسم و راہ و دین و آئینش…

در دو عالم ہر کجا آثارِ عشق — ابنِ آدم سرّے از اسرارِ عشق سرّ عشق از عالمِ ارحام نیست — او ز سام و حام و روم و شام نیست کوکبِ بے شرق و غرب و بے غروب —…

غربیاں را زیرکی سازِ حیات — شرقیاں را عشق رازِ کائنات زیرکی از عشق گردد حق شناس — کارِ عشق از زیرکی محکم اساس عشق چوں با زیرکی ہمبر شود — نقشبندِ عالمِ دیگر شود خیز و نقشِ عالمِ دیگر…

صاحبِ سرمایہ از نسلِ خلیل — یعنی آں پیغمبرِ بے جبرئیل زانکہ حق و باطلِ او مضمر است — قلبِ او مؤمن و دماغش کافر است غربیاں گم کردہ اند افلاک را — در شکم جویند جاںِ پاک را! رنگ…

زندہ رود! از خاکداں ما بگوئے — از زمین و آسمانِ ما بگوئے خاکی و چوں قدسیاں روشن بصر! — از مسلماناں بدہ ما را خبر! Roman Persian Zinda Rood! az khakdan-e-ma bagooy — Az zameen-o-asman-e-ma bagooy Khaki-o-chuun qudsiyan roshan-basar!…

Urdu  فلکِ عطارد زیارتِ ارواحِ جمال الدین افغانی و سعید حلیم پاشا (جمال الدین افغانی اور سعید حلیم پاشا کی روحوں کی زیارت) سید جمال الدین افغانی (1838ء – 1897ء): سید جمال الدین، اسعد آباد (افغانستان) میں ولادت ہوئی، سالِ…

سینۂ ما از محمدؐ داغ داغ !  از دمِ او کعبہ را گل شد چراغ ! از ہلاکِ قیصر و کسریٰ سرود  نوجواناں را ز دستِ ما ربود ساحر است و اندر کلامش ساحری است  ایں دو حرفِ ‘لا الہ’…

درمیانِ کوہسارِ ہفت مرگ  وادیِ بے طائر و بے شاخ و برگ ! تابِ مہ از دُودِ گردِ او چو تیر  آفتاب اندر فضایش تشنہ میر سیماب اندر آن وادی رواں  خم بہ خم مانندِ جوئے کہکشاں پیشِ او پست…

از تو مخلوقاتِ من نالاں چو نے  از تو مارا فرودین مانندِ دے در جہاں خوار و زبونم کردہ ای  نقشِ خود رنگیں ز خونم کردہ ای زندہ حق از جلوۂ سینائے تست  مرگِ من اندر یدِ بیضائے تست !…

مئے دیرینہ و معشوقِ جواں چیزے نیست  پیشِ صاحب نظراں حورِ جناں چیزے نیست ہر چہ از محکم و پایندہ شناسی، گزرد  کوہ و صحرا و بر و بحر و کراں چیزے نیست ! دانشِ مغربیاں، فلسفۂ مشرقیاں  ہمہ بتخانہ…

رومی آن عشق و محبت را دلیل تشنہ کامان را کلامش سلسبیل گفت “آن شعرے کہ آتش اندروست اصلِ او از گرمیِ اللہ ہو ست ! آن نوا گلشن کند خاشاک را آن تو ابرہم زند افلاک را Roman Urdu…

تا چند ہمی رانی زورق بہ سراب اندر زادی بہ حجاب اندر، میری بہ حجاب اندر ! چوں سرمۂ رازی را از دیدہ فرو شستم تقدیرِ امم دیدم پنہاں بہ کتاب اندر ! بر دشت و خیاباں پیچ، بر کوہ…

مردِ عارف گفتگو را در بہ بست  مستِ خود گردید و از عالم گسست ! ذوق و شوق او از دست او ربود  در وجود آمد ز نیرنگِ شہود با حضورش ذرہ ہا مانندِ طور  بے حضورِ او نہ نور…

ذاتِ حق را نیست این عالم حجاب  غوطہ را حائل نگردد نقشِ آب زادن اندر عالمی دیگر خوش است  تا شبابِ دیگری آید بدست ! حق ورائے مرگ و عینِ زندگی است  بندہ چوں میرد نمی داند کہ چیست !…

من چو کوران دست بر دوش رفیق پا نہادم اندر آن غار عمیق ماہ را از ظلمتش دل داغ داغ اندر او خورشید محتاج چراغ ! وہم و شک بر من شبیخون ریختند عقل و ہوشم را بہ دار آویختند…

ایں زمیں و آسماں ملک خداست ایں مہ و پرویں ہمہ میراث ماست! اندریں رہ ہرچہ آید در نظر با نگاہِ محرمے او را نگر چوں غریباں دور دیارِ خود مرو اے ز خود گم اندکے بیباک شو! ایں و…

عقل تو حاصل حیات عشق تو سر کائنات پیکر خاک ! خوش بیا ایں سوے عالم جہات زہرہ و ماہ و مشتری از تو رقیب یک دگر از پنے یک نگاہ تو کشمکش تجلیات در رہ دوست جلوہ ہاست تازہ…

تمہیدِ زمینی-2 از کلامش جان من بیتاب شد در تنم ہر ذرہ چوں سیماب شد ناگہاں دیدم میاں غرب و شرق آسماں در یک سحاب نور غرق زاں سحاب افرشتہ آمد فرود با دو طلعت، ایں چو آتش، آں چو…

عشق شور انگیز بے پروائے شہر شعلہ او میر واز غوغائے شہر خلوتے جوید بدشت و کوہسار یا لب دریائے ناپیدا کنار من کہ دریاراں ندیدم محرمے بر لب دریا بیاسودم دمے بحر و ہنگام غروب آفتاب نیلگوں آب از…

فروغِ مشتِ خاک از نوریاں افزوں شود روزے زمیں از کوکبِ تقدیرِ او گردوں شود روزے خیالِ او کہ از سیلِ حوادث پرورش گیرد ز گردابِ سپہرِ نیلگوں بیروں شود روزے Roman Urdu of Ashaar Farogh-e-musht-e-khak az nooriyan afzoon shawad…

زندگی از لذت غیب و حضور بست نقش ایں جہان نزد و دور آں چناں تار نفس از ہم گسیخت رنگ حیرت خانہ ایام ریخت ہر کجا از ذوق و شوق خود گری نعرہ من دیگرم، تو دیگری ماہ و…

آدمی اندر جہانِ ہفت رنگ  ہر زمان گرمِ فغاں مانندِ چنگ  آرزوئے ہم نفس می سوزدش  نالہ ہائے دل نواز آموزدش  لیکن ایں عالم کہ از آب و گِل است  کے تواں گفتن کہ دارائے دل است  بحر و دشت…

تعارف: جاوید نامہ ”پیامِ مشرق“ میں گوئٹے کے ”مغربی دیوان“ اور ”زبورِ عجم“ میں شیخ سعد الدین محمود شبستری کی مثنوی ”گلشنِ راز“ کا کامیاب جواب لکھنے کے بعد حضرت علامہ اقبال نے اٹلی کے مشہور شاعر دانتے کا جواب…