(Javed Nama-35) Ahwal Doshizah-e-Mareekh Ke Dawa’ay Risalat Kardah احوال دوشیزہ مریخ که دعوائے رسالت کرده

در گذشتم از ہزاراں کوئے و کاخ بر کنارِ شہر میدانِ فراخ !

اندر آں میدان ہجومِ مرد و زن در میاں یک زن قدش چوں نارون

چہرہ اش روشن ولے بے نورِ جاں حرفِ او بے سوز و بر بیاں او گراں !

سرورِ آرزو نامحرمے ! نے ازو چشمش بے نم و دل با غمے

Roman Urdu)

Dar guzashtam az hazaraan kooye o kaakh

Bar kinar-e-shahr maidan-e-farakh !

Andar aan maidan hujeem-e-mard o zan

Dar miyan yak zan qadash chon naarwan

Chehra-ash roshan walay be-noor-e-jaan

Harf-e-o be-soz o bar bayan o garaan !

Nay az-o chashmash ba-nam o dil ba ghamay

Masti o suroor-e-aarzoo na-mahramay !

English Translation

I passed by thousands of streets and palaces, and reached a vast, wide field situated at the edge of the city. Within that open field, a huge crowd of men and women had gathered, and in their midst stood a woman whose stature was tall like a cypress-like Narwan tree. Her face was physically bright but completely devoid of any spiritual light of the soul; her words lacked any deep passion, and her speech felt heavy and artificial. Her eyes were never moist with divine love, nor did her heart possess any spiritual sorrow; she was completely a stranger to the true ecstasy and intoxication of desire!

Urdu

تشریح: علامہ اقبال مریخ کے مثالی شہر مرغدین کی سیر کا اگلا احوال بتاتے ہوئے کہتے ہیں کہ مریخی حکیم کے ساتھ چلتے ہوئے میں ہزاروں گلیوں اور خوبصورت محلات سے گزرا، یہاں تک کہ ہم شہر کے آخری کنارے پر موجود ایک بہت بڑے اور وسیع میدان میں پہنچ گئے۔ ہم نے دیکھا کہ اس میدان میں مریخ کے مردوں اور عورتوں کا ایک بہت بڑا ہجوم اکٹھا تھا، اور ان سب کے درمیان ایک عورت کھڑی تھی جس کا قد ناروان (ایک خوبصورت اور لمبے پودے) کی طرح لمبا اور نمایاں تھا۔ اس عورت کا چہرہ اگرچہ مادی طور پر گورا اور چمکدار تھا، مگر اس کے اندر روح کا وہ سچا نور اور پاکیزگی بالکل غائب تھی جو سچے انسانوں کے چہروں پر ہوتی ہے۔ وہ لوگوں کے سامنے کھڑی ہو کر جو باتیں کر رہی تھی، ان میں کوئی دلی تڑپ، اخلاص اور سوز نہیں تھا، بلکہ اس کا اندازِ بیاں سننے والوں پر بوجھ بن رہا تھا اور وہ بناوٹی لگ رہی تھی۔ اس عورت کی آنکھیں خوفِ خدا یا عشقِ الٰہی کی نمی سے بالکل خالی تھیں اور اس کا دل کسی اعلیٰ تڑپ کے غم سے ناواقف تھا۔ وہ زندگی کی سچی مستی، پاکیزہ آرزوؤں اور روحانی سرور کے نام تک سے ناآشنا تھی!

Roman Urdu

Allama Iqbal Mareekh ke misali shahr Marghdeen ki sair ka agla ahwal batate hue kehte hain ke Mareekhi hakeem ke sath chalte hue mein hazaraan galiyon aur khoobsoorat mahlaat se guzra, yahan tak ke hum shahr ke aakhri kinare par maujood ek bahut bare aur大规模 (waseeh) maidan mein pohanch gaye. Hum ne dekha ke is maidan mein Mareekh ke mardon aur auraton ka ek bahut bara hujeem ik इकट्ठा (ikatha) tha, aur un sab ke darmiyan ek aurat khari thi jis ka qad naarwan (ek khoobsoorat aur lambe paude) ki tarah lamba aur numayan tha. Is aurat ka chehra agarche maadi tor par gora aur chamkdar tha, magar us ke andar rooh ka wo sacha noor aur pakeezgi bilkul ghaib thi jo sacche insanon ke chehron par hoti hai. Wo logon ke saamne khari ho kar jo baaten kar rahi thi, un mein koi dili tarap, ikhlas aur soz nahi tha, balkeh us ka andaz-e-bayan sunne walon par bojh ban raha tha aur wo banawti lag rahi thi. Is aurat ki aankhen khouf-e-Khuda ya ishq-e-Ilahi ki nami se bilkul khali thein aur us ka dil kisi aala tarap ke gham se nawaqif tha. Wo zindagi ki sachi masti, pakeeza aarzoon aur roohani suroor ke naam tak se na-aashna thi!

فارغ از جوشِ جوانی سینہ اش کور و صورت ناپذیر آئینہ اش !

بے خبر از عشق و از آئینِ عشق معدہ رد کردہ شاہینِ عشق !

گفت با ما آں حکیمِ نکتہ داں نیست ایں دوشیزہ از مریخیاں

فرز مرز او را پدید آورد از فرنگ سادہ و آزاد و بے ریو و رنگ

Roman Urdu)

Farigh az josh-e-jawani seena-ash

Koor o soorat na-pazeer aayina-ash !

Be-khabar az ishq o az aaeen-e-ishq

Ma’eda radd karda shaheen-e-ishq !

Guft ba ma aan hakeem-e-nukta-daan

Neist een dosheeza az Mareekhiyan

Farzmarz o ra padeed aaward az Farang

Sada o aazad o be-reev o rang

English Translation

Her chest was empty of the natural, pure enthusiasm of youth; the mirror of her inner self was blind and incapable of reflecting any divine beauty! She was entirely unaware of love and the sacred laws of love; her materialistic mind had rejected the high-soaring falcon of spiritual love like a defective stomach! That wise, point-knowing Martian sage said to me: “This young woman does not belong to the inhabitants of Mars.” “Farzmarz (the Martian Satan) brought her here from the lands of Europe (Farang); though the people of Mars were simple, free, and completely devoid of deceit and trickery!”

Urdu

تشریح: اقبال اس عورت کی اندرونی کیفیت کا نقشہ کھینچتے ہوئے کہتے ہیں کہ اس کا سینہ جوانی کے اس فطری، پاکیزہ اور تعمیری جوش سے بالکل خالی تھا جو انسان کو خدا کی طرف مائل کرتا ہے۔ اس کا دل ایک ایسا اندھا آئینہ بن چکا تھا جس میں کوئی بھی پاکیزہ صورت یا الٰہی مہر و محبت اثر نہیں کر سکتی تھی۔ وہ سچی محبت اور عشق کے عظیم اور مقدس قوانین سے بالکل بے خبر تھی؛ اس کی حالت ایسی تھی جیسے کسی مادی معدے نے عشق کے اس شاہین کو قبول کرنے سے انکار کر دیا ہو جو انسان کو بلندیوں پر لے جاتا ہے، یعنی وہ خالص مادی اور حیوانی سوچ کی مالک تھی۔ میری یہ حیرت دیکھ کر اس نکتہ دان مریخی حکیم نے مجھ سے کہا کہ اے زندہ رود! یہ جھوٹا دعویٰ کرنے والی لڑکی ہمارے مریخ کی رہنے والی نہیں ہے۔ ہمارے مریخ کے لوگ تو بالکل سادہ، آزاد اور مکر و فریب کی سیاست سے پاک زندگی گزارتے ہیں؛ دراصل یہ ہوا یوں ہے کہ مریخ کے شیطان (فرزمرز) نے ہمارے اس پاکیزہ معاشرے میں فتنہ پھیلانے کے لیے اس لڑکی کو زمین کے خطے فرنگ (مغرب) سے یہاں لا کر کھڑا کیا ہے۔

Roman Urdu

Iqbal is aurat ki androoni kaifiyat ka naqsha kheinchte hue kehte hain ke us ka seena jawani ke is fitri, pakeeza aur tameeri josh se bilkul khali tha jo insan ko Khuda ki taraf ma’il karta hai. Us ka dil ek aisa andha aayina ban chuka tha jis mein koi bhi pakeeza soorat ya Ilahi mahr-o-muhabbat asar nahi kar sakti thi. Wo sachi muhabbat aur ishq ke azeem aur muqaddas qawanin se bilkul be-khabar thi; us ki halat aisi thi jaise kisi maadi ma’eday ne ishq ke is shaheen ko qabool karne se inkar kar diya ho jo insan ko bulandiyon par le jata hai, yani wo khalis maadi aur haiwani soch ki maalik thi. Meri, ye hairat dekh kar is nukta-daan Mareekhi hakeem ne mujh se kaha ke aey Zinda Rud! Ye jhoota da’wa karne wali larki hamare Mareekh ki rehne wali nahi hai. Hamare Mareekh ke log to bilkul sada, aazad aur makr-o-fareib ki siyasat se pak zindagi guzarate hain; darasl ye hua yon hai ke Mareekh ke shaitan (Farzmarz) ne hamare is pakeeza muashre mein fitna phelane ke liye is larki ko zameen ke khitte Farang (Maghrib) se yahan la kar khara kiya hai.

در کارِ نبوت ساختش 

اندریں عالم فرد انداختش !

گفت ”نازل گشتہ ام از آسماں 

دعوتِ من دعوتِ آخر زماں !

از مقامِ مرد و زن دارد سخن 

فاش تر می گوید اسرارِ بدن !

نزدِ ایں آخر زماں تقدیرِ زیست 

در زبانِ ارضیاں گویم کہ چست

Roman Urdu)

Dar kaar-e-nubuwwat saakhtash

Andareen aalam farod andakhtash !

Guft “Nazil gashta-am az aasmaan

Da’wat-e-man da’wat-e-aakhir zamaan !

Az maqaam-e-murd o zan darad sukhan

Fash-tar mi goyad asraar-e-badan !

Nazd-e-een aakhir zamaan taqdeer-e-zeist

Dar zaban-e-arziyan goyam ke cheist

English Translation

“Satan trained and fashioned her for this task of false prophethood, and then cast her down into this pure world of ours!” She stood there and proclaimed: “I have been sent down from the highest heaven; and my call is the final and ultimate message for this era!” She speaks constantly about the roles and status of men and women, and she openly and shamelessly reveals the secrets of the physical body! According to this false prophetess of the modern age, the ultimate destiny of human life—let me tell you in the language of the Earthly dwellers—is this:

Urdu

تشریح: مریخی حکیم اپنی بات کو مکمل کرتے ہوئے بتاتا ہے کہ شیطان نے اس لڑکی کو لادینیت اور جھوٹی نبوت کے ڈھونگ کے لیے خود تیار کیا ہے، اور پھر اسے ہمارے اس پرامن مریخی جہان میں فتنہ و فساد برپا کرنے کے لیے اتارا ہے۔ وہ لڑکی اس ہجوم کے سامنے کھڑے ہو کر بلند بانگ دعوے کر رہی تھی کہ: “میں آسمان کی بلندیوں سے نازل ہوئی ہوں اور میری یہ جو دعوت اور پیغام ہے، یہی اس آخری زمانے کا سب سے جدید اور حتمی قانون ہے جس کی تمہیں پیروی کرنی چاہیے!” علامہ اقبال فرماتے ہیں کہ اس لڑکی کی ساری گفتگو مرد اور عورت کی ظاہری مساوات اور جنسی آزادی کے گرد گھومتی تھی، اور وہ کسی حیا اور شرم کے بغیر انسانی جسم کے تقاضوں، شہوت اور اسرارِ بدن کو کھلم کھلا اور فاش کر کے بیان کر رہی تھی (جیسا کہ جدید مغربی فیمینزم میں ہوتا ہے)۔ اس جھوٹی مدعیۂ نبوت کے نزدیک انسانی زندگی کا اصل مقصد اور اس کی تقدیر کیا ہے؟ رومی اور اقبال کہتے ہیں کہ آؤ، میں تمہیں زمین کے انسانوں کی مروجہ زبان میں سمجھاتا ہوں کہ اس کا اصل غلیظ فلسفہ کیا تھا جس کا ذکر وہ مریخ پر کر رہی تھی۔

Roman Urdu

Mareekhi hakeem apni baat ko mukammal karte hue batata hai ke shaitan ne is larki ko ladeeniyat aur jhooti nubuwwat ke dhoong ke liye khud tayyar kiya hai, aur phir use hamare is pur-amun Mareekhi jahan mein fitna-o-fasad barpa karne ke liye utara hai. Wo larki is hujeem ke saamne khari ho kar buland-baang da’we kar rahi thi ke: “Mein aasman ki bulandiyon se nazil hui hoon aur meri ye jo da’wat aur paigham hai, yahi is aakhri zamane ka sab se jadeed aur hatmi qanoon hai jis ki tumhen pairwi karni chahiye!” 

Allama Iqbal farmate hain ke is larki ki sari guftagu mard aur aurat ki zahiri masawat aur jinsi aazadi ke gird ghoomti thi, aur wo kisi haya aur sharm ke baghair insani jism ke taqazon, shahwat aur asraar-e-badan ko khullam-khulla aur fash kar ke bayan kar rahi thi (jaise ke jadeed Maghribi feminism mein hota hai). Is jhooti mudda’iya-e-nubuwwat ke nazdeek insani zindagi ka asl maqsad aur us ki taqdeer kya hai? Rumi aur Iqbal kehte hain ke aao, mein tumhen zameen ke insanon ki murawwaja zaban mein samajhata hoon ke us ka asl ghaleez falsafa kya tha jis ka zikr wo Mareekh par kar rahi thi.

Share your love

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *