
(Javed Nama-37) Falak-e-Mushtari فلک مشتری


ہر زماں بخشد مرا دشت و درے من فدائے ایں دلِ دیوانہ مے !
چوں بگیرم منزلے گوید کہ خیز بحر را دانند قفیز !
زانکہ آیاتِ خدا لا انتہاست اے مسافر جادہ را پایاں کجاست ؟
کارِ حکمت دیدن و فرسودن است کارِ عرفاں دیدن و افزودن است !
Roman Urdu)
Har zamaan bakhshad mara dasht o daray
Man fidaye een dil-e-deewana may !
Chon bageeram manzilay goyad ke kheiz
Mahram-e-khud ras, bahr ra daanand qafeiz !
Zanka aayat-e-Khuda la-intiha-st
Aey musafir jada ra payan kuja-st?
Kaar-e-hikmat deedan o farsoodan ast
Kaar-e-irfaan deedan o afzoodan ast !
English Translation
Every moment, it grants me a new wilderness and a different territory; I am completely devoted to this crazy, restless heart of mine! Whenever I halt at a destination, it commands me: “Arise! Become a master of your own self; for the true seekers, even the boundless ocean is just a tiny measuring cup! Since the signs, manifestations, and wonders of God are entirely infinite and endless, O traveller, how can there ever be an end to this spiritual highway? The task of worldly wisdom (philosophy) is merely to observe and then exhaust itself; whereas the task of divine gnosis (spiritual insight) is to perceive and continuously expand!
Urdu
تشریح: علامہ اقبال اپنی روحانی کیفیت کا اظہار کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ میں اپنے اس دیوانے اور مصلحتوں سے آزاد دل پر قربان جاؤں، جو مجھے کسی ایک مقام پر چین سے بیٹھنے نہیں دیتا بلکہ ہر لمحے میرے سامنے تڑپ اور تلاش کا ایک نیا ویرانہ، ایک نیا میدان لا کر کھڑا کر دیتا ہے۔ جب بھی میں تھک کر کسی منزل پر قیام کرنا چاہتا ہوں تو میرا دل اندر سے آواز دیتا ہے کہ “اٹھ! آگے بڑھ! جو انسان اپنی خودی کو پا لیتا ہے اور اپنے نفس پر قابو پا لیتا ہے، وہ سمندر جیسے عظیم اور گہرے وجود کو بھی ایک معمولی پیالہ سمجھتا ہے اور اس پر قناعت نہیں کرتا۔” چونکہ اللہ تعالیٰ کی کائنات، اس کی صفات اور اس کی نشانیاں لامتناہی ہیں اور ان کی کوئی حد نہیں ہے، اس لیے اے کائنات کے مسافر! تیرے اس روحانی سفر کے راستے کا کوئی اختتام کیسے ہو سکتا ہے؟ اس کے بعد اقبال عقل اور عشق کا موازنہ کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ حکمت (یعنی صرف عقل اور فلسفے) کا کام دنیا کی چیزوں کو دیکھنا اور پھر تھک ہار کر وہیں رک جانا ہے، جب کہ عرفان (یعنی دل کی معرفت اور سچے عشق) کا کام حقیقت کو دیکھنا اور اپنی تڑپ اور علم کو بڑھاتے ہوئے آگے سے آگے نکل جانا ہے۔ عقل رکتی ہے، جبکہ عشق ہمیشہ رواں رہتا ہے۔
Roman Urdu
Allama Iqbal apni roohani kaifiyat ka izhar karte hue farmate hain ke mein apne is deewane aur maslahaton se aazad dil par qurban jaon, jo mujhe kisi ek maqaam par chein se baithne nahi deta balkeh har lamhe mere saamne tarap aur talash ka ek naya veerana, ek naya maidan la kar khara kar deta hai. Jab bhi mein thak kar kisi manzil par qiyam karna chahta hoon to mera dil andar se aawaz deta hai ke “Uth! Aage barh! Jo insan apni khudi ko pa leta hai aur apne nafs par qabu pa leta hai, wo samundar jaise azeem aur gehre wajood ko bhi ek mamooli pyala samajhta hai aur is par qana’at nahi karta.
” Chunkeh Allah Ta’ala ki kainat, us ki sifat aur us ki nishaniyan la-intiha hain aur un ki koi had nahi hai, is liye aey kainat ke musafir! Tere is roohani safar ke raste ka koi ikhtitam kaise ho sakta hai? Is ke baad Iqbal aql aur ishq ka mawazna karte hue kehte hain ke hikmat (yani sirf aql aur falsafe) ka kaam dunya ki cheezon ko dekhna aur phir thak-haar kar wahin ruk jana hai, jab keh irfaan (yani dil ki ma’rifat aur sacche ishq) ka kaam haqeeqat ko dekhna aur apni tarap aur ilm ko barhate hue aage se aage nikal jana hai. Aql rukti hai, jabkeh ishq hameisha rawan rehta hai.

آں بسنجد در ترازوے ہنر
ایں بسنجد در ترازوے نظر !
آں بدست آورد آب و خاک را
ایں بدست آورد جانِ پاک را !
آں نگہ را بر تجلی می زند
ایں تجلی را بخود گم می کند !
در تلاشِ جلوہ ہائے پے بہ پے
طے کنم افلاک و می نالم چوں نے !
Roman Urdu)
Aan basanjad dar tarazoo-e-hunar
Een basanjad dar tarazoo-e-nazar !
Aan ba-dast aaward aab o khak ra
Een ba-dast aaward jaan-e-pak ra !
Aan nigah ra bar tajalli mi zanad
Een tajalli ra ba-khud gum mi kunad !
Dar talash-e-jilwahaye pay-ba-pay
Tay kunam aflak o mi naalam chon nay !
English Translation
The intellect evaluates everything in the scales of technical art and worldly skill; whereas spiritual insight weighs everything in the scales of pure, divine vision! The former (intellect) conquers and brings under control the world of water and clay (the physical universe); while the latter (gnosis) captures and awakens the pure, immortal soul! Intellect merely casts its limited gaze upon the divine manifestation, whereas spiritual insight absorbs and dissolves the divine manifestation into its own self! In my relentless search for continuous, new divine manifestations, I travel through the high heavens, weeping and crying out like a hollow reed-flute!
Urdu
تشریح: اقبال عقل (حکمت) اور دل (عرفان) کا تفصیلی فرق بتاتے ہوئے کہتے ہیں کہ عقل ہر چیز کو مادی ہنر، سائنس، منطق اور ظاہری ترازو میں تولتی ہے، جب کہ عرفان اور عشق ہر حقیقت کو دل کی گہرائی اور باطنی نظر کی ترازو میں پرکھتا ہے۔ عقل نے اپنی کوششوں سے مادی کائنات، یعنی پانی اور مٹی سے بنی اس دنیا پر تو فتح حاصل کر لی اور اسے اپنے قابو میں کر لیا (جیسے سائنس کی ایجادات)، لیکن عرفان نے اپنی طاقت سے انسان کی پاکیزہ روح اور اس کی خودی کو بیدار کر کے اپنے ہاتھ میں لے لیا۔ عقل کی حد یہ ہے کہ وہ خدا کی کسی ایک سچی تجلی پر صرف دور سے اپنی نگاہ ڈال سکتی ہے اور حیران ہوتی ہے، لیکن عرفان اس تجلی کو دور سے دیکھنے کے بجائے اسے اپنے ہی اندر جذب کر لیتا ہے اور کائنات کا حصہ بن جاتا ہے۔ اپنے اسی باطنی جذبے اور سچے نور کی پے در پے (مسلسل) تجلیوں کی تلاش میں، میں (اقبال) آسمانوں کے طویل راستے طے کر رہا ہوں اور میری حالت درد سے بھری اس بانسری (نے) جیسی ہے جو اپنے وطن سے بچھڑنے پر مسلسل نالہ و فریاد کرتی ہے۔
Roman Urdu
Iqbal aql (hikmat) aur dil (irfaan) ka tafseeli farq batate hue kehte hain ke aql har cheez ko maadi hunar, science, mantiq aur zahiri tarazoo mein tolti hai, jab keh irfaan aur ishq har haqeeqat ko dil ki gehrai aur baatni nazar ki tarazoo mein parakhta hai. Aql ne apni koshishon se maadi kainat, yani pani aur mitti se bani is dunya par to fatah hasil kar li aur use apne qabu mein kar liya (jaise science ki ijadaat), jab keh irfaan ne apni taqat se insan ki pakeeza rooh aur us ki khudi ko bidaar kar ke apne hath mein le liya.
Aql ki had ye hai ke wo Khuda ki kisi ek sachi tajalli par sirf door se apni nigah daal sakti hai aur hairan hoti hai, jab keh irfaan us tajalli ko door se dekhne ke bajaye use apne hi andar jazb kar leta hai aur kainat ka hissa ban jata hai. Apne isi baatni jazbe aur sacche noor ki pay-ba-pay (musalsal) tajalliyon ki talash mein, mein (Iqbal) aasmanon ke taweel raste tay kar raha hoon aur meri halat dard se bhari is bansuri (nay) jaisi hai jo apne watan se bichharne par musalsal nala-o-faryad karti hai.

ایں ہمہ از فیضِ مردے پاک زاد
آں کہ سوزش در جاںِ من فتاد !
کاروانِ ایں دو بینائے وجود
بر کنارِ مشتری آمد فرود !
آں جہاں آں خاکدانے نا تمام
در طوافِ او قمرہا تیز گام
خالی از مے شیشۂ تاکش ہنوز
آرزو نارستہ از خاکش ہنوز !
Roman Urdu)
Een hama az faiz-e-marday pak-zaad
Aan ke soz-ash dar jaan-e-man fitad !
Karwan-e-een do beenaye wajood
Bar kinar-e-Mushtari aamad furood !
Aan jahan aan khakdaan-e-na-tamam
Dar tawaf-e-o qamar-ha teiz-gaam
Khali az may sheesha-e-taak-ash hanooz
Aarzoo na-rasta az khak-ash hanooz !
English Translation
All of this spiritual progress is due to the spiritual grace of that pure-born man (Rumi), whose inner passion and fire have fallen into my very soul! The caravan of these two observers of existence (Rumi and Iqbal) finally descended and landed on the edge of the planet Jupiter! That world was an incomplete, half-baked dwelling of dust, around which several fast-moving moons were swiftly revolving. The grapes of its vines were still empty of any intoxicating wine, and human-like desires had not yet sprouted from its raw soil!
Urdu
تشریح: اقبال اپنے مرشدِ معنوی پیر رومی کو خراجِ عقیدت پیش کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ میری روح میں جو یہ تڑپ، معرفت اور بلندیوں کا سفر ہے، یہ سب اسی پاک طینت اور عظیم انسان (مولانا رومی) کی صحبت کا فیض ہے، جس کے دل کے سوز اور عشق کی آگ نے میری جان کو بھی گرما دیا ہے۔ کائنات کی حقیقتوں کو دیکھنے والے ہم دونوں مسافروں (رومی اور اقبال) کا یہ کارواں سفر کرتے کرتے بالاخر سیارہ مشتری کے ایک کنارے پر جا اترا۔ جب ہم نے مشتری کو دیکھا تو وہ دنیا ہمیں مٹی کے ایک ایسے گھروندے کی طرح لگی جو ابھی پوری طرح مکمل نہیں ہوا تھا (یعنی وہ ایک نامکمل دنیا تھی)، اور اس سیارے کے گرد اس کے اپنے کئی چاند بہت تیزی کے ساتھ طواف کر رہے تھے۔ وہاں کا ماحول ایسا تھا کہ جیسے ابھی وہاں کی انگور کی بیلوں کے شیشے شراب سے خالی ہوں، اور وہاں کی مٹی سے ابھی تک دنیاوی خواہشات، لالچ اور ہوس کے پودے نہ اگے ہوں۔ یعنی وہ دنیا زمین کی طرح گناہوں اور مادیت کی ہوس سے آلودہ نہیں تھی، بلکہ بالکل معصوم اور کچی حالت میں تھی۔
Roman Urdu
Iqbal apne murshid-e-ma’nwi Peer-e-Rumi ko khiraj-e-aqeedat pesh karte hue kehte hain ke meri rooh mein jo ye tarap, ma’rifat aur bulandiyon ka safar hai, ye sab usi pak-teenat aur azeem insan (Maulana Rumi) ki sohbat ka faiz hai, jis ke dil ke soz aur ishq ki aag ne meri jaan ko bhi garma diya hai. Kainat ki haqeeqaton ko dekhne wale ham dono musafiron (Rumi aur Iqbal) ka ye karwan safar karte karte bal-akhir sayyara Mushtari ke ek kinare par ja utra.
Jab hum ne Mushtari ko dekha to wo dunya hamen mitti ke ek aise gharonde ki tarah lagi jo abhi poori tarah mukammal nahi hua tha (yani wo ek na-tamam dunya thi), aur is sayyare ke gird us ke apne kai chaand bahut teizi ke sath tawaf kar rahe the. Wahan ka mahool aisa tha ke jaise abhi wahan ki angoor ki belon ke sheishe sharab se khali hon, aur wahan ki mitti se abhi tak dunya-wi khwahishat, lalach aur hawas ke paude na uge hon. Yani wo dunya zameen ki tarah gunahon aur madiyat ki hawas se aaluda nahi thi, balkeh bilkul masoom aur kachi halat mein thi.

نیم شب ! از تابِ ماہاں نیم روز
نے برودت در ہوائے او نہ سوز
من چو سوئے آسماں کردم نظر
نظارۂ کوکبیش از ہوشم ربود
پیشِ خود دیدم سہ پاکباز
روحِ آتش اندر سینہ شاں گیتی گراز !
در پریشاں حالہ ہائے لالہ گوں
چہرہ ہا رخشندہ از سوزِ دروں !
Roman Urdu)
Neem-shab ! az taab-e-mahaan neem-roz
Nay baroodat dar hawaye o na soz
Man cho soye aasman kardam nazar
Nazara-e-kaukabi-ash az hosh-am rabood
Peish-e-khud deedam seh pak-baaz rooh
Aatish andar seena-shaan geeti-guraaz !
Dar pareeshan haala-haye lalah-goon
Chehra-ha rakhshinda az soz-e-daroon !
English Translation
Although it was midnight, due to the intense light of its many moons, it looked like midday; there was neither extreme cold in its air nor any burning heat. As I cast my eyes towards its sky, the starry, breathtaking view completely robbed me of my senses! Suddenly, I saw right in front of me three pure, saintly spirits; the fire burning inside their chests was powerful enough to melt the entire world! Dressed in loose, scattered robes that were red like tulip flowers, their faces were brilliantly shining with the intense heat of their inner passion!
Urdu
تشریح: مشتری کے موسم اور ماحول کا حال بیان کرتے ہوئے اقبال کہتے ہیں کہ وہاں اگرچہ آدھی رات کا وقت تھا، لیکن اتنے سارے چاندوں کی ملی جلی چمک کی وجہ سے وہاں دن کے بارہ بجے (دوپہر) کا گمان ہوتا تھا۔ وہاں کی ہوا میں نہ تو زمین کے جاڑے جیسی سردی تھی اور نہ ہی گرمیوں کا تپتا ہوا سوز اور حبس تھا، بلکہ ایک معتدل کیفیت تھی۔ جب میں نے وہاں کے آسمان کی طرف دیکھا تو ستاروں اور چاندوں کا وہ خوبصورت نظارہ اتنا سحر انگیز تھا کہ اس نے میرے ہوش و حواس اڑا دیے۔ اسی دوران، میں نے اپنے بالکل سامنے تین انتہائی پاکباز، سچی اور عظیم روحوں کو دیکھا۔ ان کے سینوں کے اندر عشقِ الٰہی کی ایسی شدید آگ روشن تھی جو پوری مادی دنیا کو پگھلانے کی طاقت رکھتی تھی۔ وہ تینوں روحیں لالہ کے پھول جیسے سرخ اور اڑے ہوئے، پریشان لباسوں میں ملبوس تھیں، اور ان کے چہرے ان کے دلوں کے اندر لگی ہوئی سچی تڑپ اور باطنی سوز کی وجہ سے چمک رہے تھے اور پرنور تھے۔
Roman Urdu
Mushtari ke mausam aur mahool ka haal bayan karte hue Iqbal kehte hain ke wahan agarche aadhi raat ka waqt tha, lekin itne sare chaand ki mili-jili chamak ki wajah se wahan din ke barah baje (dopahar) ka guman hota tha. Wahan ki hawa mein na to zameen ke jaare jaisi sardi thi aur na hi garmiyon ka tapta hua soz aur habs tha, balkeh ek mo’tadil kaifiyat thi. Jab mein ne wahan ke aasman ki taraf dekha to sitaron aur chaand ka wo khoobsoorat nazara itna sahar-angeiz tha ke us ne mere hosh o hawas ura diye. Isi doran, mein ne apne bilkul saamne teen intahai pak-baaz, sachi aur azeem roohon ko dekha. Un ke seenon ke andar ishq-e-Ilahi ki aisi shadeed aag roshan thi jo poori maadi dunya ko pighlane ki taqat rakhthi thi. Wo teenon roohein lala ke phool jaise surkh aur ure hue, pareeshan libason mein malboos thein, aur un ke chehre un ke dilon ke andar lagi hui sachi tarap aur baatni soz ki wajah se chamak rahe the aur par-noor the.

در تب و تابے ز ہنگامِ الست
از شرابِ نغمہ ہائے خویش مست !
گفت رومی ایں قدر از خود مرو
دم بہ دم از آتش نوایاں زندہ شو !
شوقِ بے پروانہ دستی نگر !
زورِ ایں مستانِ بے صہبا نگر !
غالب و حلاج و خاتونِ عجم
شورہا افگندہ در جانِ حرم !
Roman Urdu)
Dar tab o taabay za hangam-e-Alast
Az sharab-e-naghmahaye kheish mast !
Guft Rumi een qadar az khud maro
Dam-ba-dam az aatish-nawayan zinda sho !
Shoq-e-be-parwana dasti nigar !
Zor-e-een mastaan-e-be-sahba nigar !
Ghalib o Hallaj o Khatoon-e-Ajam
Shor-ha afganda dar jaan-e-haram !
English Translation
They had been in a state of restless yearning and dynamic vibration ever since the Day of Covenant (Alast); and they were utterly intoxicated by the wine of their own spiritual melodies! Rumi said to me: “Do not lose your self-control and senses so completely; instead, revive and rejuvenate your soul moment by moment with the breath of these fiery-voiced singers!” “Look at the absolute independence of their divine passion! Witness the spiritual power of these ecstatics who are drunk without ever drinking any physical wine! “These are Ghalib, Mansur Hallaj, and the noble lady of Persia (Qurratul Ain Tahira); who have cast tumultuous waves of spiritual revolution into the very soul of the sacred Sanctuary!”
Urdu
تشریح: اقبال کہتے ہیں کہ وہ تینوں روحیں روزِ ازل (جب خدا نے روحوں سے پوچھا تھا کہ کیا میں تمہارا رب نہیں ہوں؟ اور روحوں نے کہا تھا: ہاں!) کے وقت سے لے کر اب تک اسی تڑپ، تب و تاب اور والہانہ کیفیت میں جی رہی تھیں، اور وہ اپنے ہی گائے ہوئے الٰہی نغموں اور اشعار کی شراب میں مست تھیں۔ میری یہ حیرت دیکھ کر میرے رہنما پیر رومی نے مجھ سے کہا کہ اے زندہ رود! ان کو دیکھ کر اپنے ہوش و حواس اس طرح مت کھو، بلکہ ان آگ اگلنے والے، پرجوش شاعروں اور صوفیوں کے کلام کی گرمی سے اپنی روح کو ہر لمحہ نئی زندگی بخشو۔ رومی کہتے ہیں کہ ذرا دیکھو تو سہی کہ ان کا عشق کتنا بے پروا ہے کہ انہیں کسی دنیاوی صلے یا جنت کی پروا نہیں۔ ان مستوں کی روحانی طاقت کا اندازہ لگاؤ جو دنیا کی ظاہری شراب (صہبا) پیے بغیر صرف خدا کے عشق میں مست ہیں۔ پھر رومی ان کا تعارف کرواتے ہوئے کہتے ہیں کہ یہ برصغیر کے عظیم شاعر مرزا غالب، بغداد کے صوفی منصور حلاج، اور ایران کی شیریں کلام خاتون قرۃ العین طاہرہ ہیں؛ یہ وہ لوگ ہیں جنہوں نے اپنے انقلابی نعروں اور افکار سے مسلمانوں اور حرم کی روح کے اندر ایک تڑپ اور ہلچل مچا دی تھی۔
Roman Urdu
Iqbal kehte hain ke wo teenon roohein roz-e-azal (jab Khuda ne roohon se pucha tha ke kya mein tumhara Rabb nahi hoon? aur roohon ne kaha tha: Haan!) ke waqt se le kar ab tak isi tarap, tab-o-taab aur walahana kaifiyat mein jee rahi thein, aur wo apne hi gaye hue Ilahi naghmon aur ashaar ki sharab mein mast thein. Meri ye hairat dekh kar mere rehnuma Peer-e-Rumi ne mujh se kaha ke aey Zinda Rud!
In ko dekh kar apne hosh o hawas is tarah mut kho, balkeh in aag ugalne wale, pur-josh sha’iron aur soofiyon ke kalam ki garmi se apni rooh ko har lamha nayi zindagi bakhsho. Rumi kehte hain ke zara dekho to sahi ke in ka ishq kitna be-parwa hai ke unhen kisi dunya-wi sile ya jannat ki parwa nahi. In maston ki roohani taqat ka andaza lagao jo dunya ki zahiri sharab (sahba) piye baghair sirf Khuda ke ishq mein mast hain. Phir Rumi un ka ta’aruf karwate hue kehte hain ke ye bar-e-sagheer ke azeem shair Mirza Ghalib, Baghdad ke soofi Mansoor Hallaj, aur Iran ki sheereen-kalam khatoon Qurratul Ain Tahira hain; ye wo log hain jinhor ne apne iqlebi na’ron aur afkar se musalmanon aur haram ki rooh ke andar ek tarap aur halchal macha di thi.

ایں نواہا روح را بخشد ثبات
گرمیِ او از دروںِ کائنات !
Roman Urdu)
Een nawa-ha rooh ra bakhshad subaat
Garmi-e-o az daroon-e-kainat !
English Translation
These celestial melodies and fiery verses grant eternal stability and permanence to the human soul, and their intense warmth originates directly from the inner core of the universe!
Roman Urdu
تشریح: علامہ اقبال ان ارواحِ جلیلہ (غالب، حلاج اور طاہرہ) کے کلام اور نغموں کی تعریف کا سلسلہ جاری رکھتے ہوئے آخری شعر میں فرماتے ہیں کہ ان عاشقوں کی زبان سے نکلنے والی یہ نوائیں، یہ اشعار اور یہ نغمے کوئی عام چیز نہیں ہیں۔ یہ وہ کلام ہے جو انسان کی روح کو ابدی زندگی، ہمت، پختگی اور ثبات (مستقل مزاجی) عطا کرتا ہے۔ ان کے کلام کے اندر جو تڑپ، اثر اور گرمی موجود ہے، وہ کسی ظاہری بناوٹ کا نتیجہ نہیں ہے، بلکہ وہ اس کائنات کے دل اور اس کے اندر چھپے ہوئے اصل باطنی نظام کی سچی گرمی ہے جسے ان سچے عاشقوں نے پا لیا تھا۔ یعنی ان کا کلام کائنات کی اصل حقیقت کا ترجمان ہے جو انسان کو مادی قید سے آزاد کر کے خدا سے ملا دیتا ہے۔
Roman Urdu
Allama Iqbal in arwaah-e-jaleela (Ghalib, Hallaj aur Tahira) ke kalam aur naghmon ki tareef ka silsila jari rakhte hue aakhri shair mein farmate hain ke in aashiqon ki zaban se nikalne wali ye nawa-in, ye ashaar aur ye naghme koi aam cheez nahi hain. Ye wo kalam hai jo insan ki rooh ko abdi zindagi, himmat, pukhtagi aur subaat (mustaqil-mizaji) ata karta hai. In ke kalam ke andar jo tarap, asar aur garmi maujood hai, wo kisi zahiri banawat ka natija nahi hai, balkeh wo is kainat ke dil aur us ke andar chhupe hue asl baatni nizam ki sachi garmi hai jise in sacche aashiqon ne pa liya tha. Yani in ka kalam kainat ki asl haqeeqat ka tarjuman hai jo insan ko maadi qaid se aazad kar ke Khuda se mila deta hai.




