(Armaghan-e-Hijaz-Farsi-30) Huzoor-e-Millat 4: Sufi Wa Mullah صوفی و ملا

گرفتم حضرت ملا ترش روست 

نگاهش مغز را نشناسد از پوست 

اگر با این مسلمانی که دارم 

مرا از کعبه می‌راند حق اوست

Giraftam Hazrat-e-Mulla tursh roast 

Nigahash maghz ra na-shinasad az poost 

Agar ba een Musalmani ke daram 

Mara az Kaaba mi-ranad haq-e-oost

I admit that the Honorable Mulla is harsh-tempered; his gaze recognizes only the rind (outer shell) and not the kernel (inner essence). If, with the kind of Islam I possess, he drives me out of the Kaaba, he is strictly within his rights.

فرنگی صید بست از کعبه و دیر 

صدا از خانقاہاں رفت لاغیر 

حکایت پیش ملا باز گفتم 

دعا فرمود یا رب عاقبت خیر

Farangi sayd bast az Kaaba o 

Dair Sada az khanqahan raft “La Ghair” 

Hikayat pesh-e-Mulla baaz guftam 

Dua farmood Ya Rabb aqibat khair

The European (West) has captured his prey from both the Kaaba and the Temple (Church); from the monasteries came the cry, “He is no stranger!” I related this situation to the Mulla; he simply prayed, “O Lord, let the end be good!”

ز قرآن پیشِ خود آئینہ آویز 

دگر گوں گشتہ ای از خویش بگریز 

ترازوئے بنہ کردارِ خود را 

قیامت ہائے پیشیں را برانگیز

Ze Quran pesh-e-khud aaina aaweez 

Digar goon gashta-ee az khwaish bagreez 

Tarazooye baneh kirdar-e-khud ra 

Qayamat haye pesheen ra bar-angeez

Hang the mirror of the Quran before you; you have been transformed (for the worse), flee from your current self! Weigh your character in this scale and awaken the storms (revolutions) of the past

زمن بر صوفی و ملا سلامے 

کہ پیغامِ خدا گفتند ما را 

ولے تاویلِ شاں در حیرت انداخت 

خدا و جبرئیل و مصطفیٰؐ را

Ze mann bar Sufi o Mulla salamey 

Ke paigham-e-Khuda guftand ma ra 

Waley taweel-e-shan dar hairat andakht 

Khuda o Jibril o Mustafa ra!

My greetings to the Sufi and the Mulla, for they delivered God’s message to us. However, their distorted interpretations have left God, Gabriel, and Muhammad (PBUH) in utter amazement!

ز دوزخ واعظِ کافر گرے گفت 

حدیثے خوشتر از وے کافرے گفت 

نداند آن غلام احوالِ خود را 

کہ دوزخ را مقامِ دیگرے گفت

Ze dozakh waiz-e-kafar garey guft 

Hadisey khushtar az wey kafarey guft 

Na-danad aan ghulam ahwal-e-khud ra 

Ke dozakh ra maqam-e-digarey guft

The preacher, who brands everyone an infidel, spoke of Hell. An infidel spoke a word even better than his. That slave (preacher) does not know his own condition, for he spoke of Hell as a place meant only for others!

مریدے خود شناس و پختہ کارے 

بہ پیرے گفت حرفِ نیش دارے 

بہ مرگِ نا تمامِ جاں سپردن 

گرفتن روزی از خاکِ مزارے!

Mureede khod-shinas o pukhta karey 

Ba peerey guft harf-e-nesh darey

Ba marg-e-na-tamam-e-jaan sipardan 

Giraftan rozi az khak-e-mazarey!

A self-aware and wise disciple said a stinging word to his spiritual guide: “To surrender one’s soul to an incomplete death is to seek one’s livelihood from the dust of a grave!”

پسرو را گفت پیرِ خرقہ بازے 

ترا ایں نکتہ باید حرزِ جاں کرد 

بہ نمرودانِ ایں دور آشنا باش 

ز فیضِ شاں براہیمی تواں کرد!

Pisar ra guft peer-e-khirqa baazey Tura een nukta bayad hirz-e-jaan kard Ba Namroodan-e-een daur aashna bash Ze faiz-e-shan Brahimi tawan kard!

A spiritual guide who traded in robes said to his son: “You must make this point the amulet of your life: Stay acquainted with the Nimrods (tyrants) of this age, for only through their ‘grace’ can you perform the work of Abraham!” (Note: This is sarcastic/ironic).

Full Explanation in Urdu and Roman Urdu

Urdu

میں تسلیم کرتا ہوں کہ حضرت ملا صاحب سخت مزاج اور تند خو ہیں، اور ان کی نظر صرف ظاہر (چھلکے) پر ہے، وہ دین کی اصل روح اور باطن (مغز) کو نہیں پہچانتے۔ لیکن بات یہ ہے کہ میرا اپنا حال بھی برا ہے۔ اگر میری اس ناقص مسلمانی کو دیکھ کر، جو صرف نام کی حد تک ہے، ملا مجھے اسلام کے مرکز (کعبہ) سے نکال دے، تو وہ حق بجانب ہے کیونکہ میرا عمل سچے مسلمان والا نہیں ہے.

Roman Urdu

Mein tasleem karta hoon ke Hazrat Mulla sahab sakht mizaaj hain, aur unki nazar sirf zahir (chilkay) par hai, wo deen ki asal rooh aur batin (maghz) ko nahi pehchante. Lekin baat yeh hai ke mera apna haal bhi bura hai. Agar meri is naqis Musalmani ko dekh kar, jo sirf naam ki had tak hai, Mulla mujhe Islam ke markaz (Kaaba) se nikal day, to wo haq-ba-janib hai kyunke mera amal sache Musalman wala nahi hai.

Urdu

اہلِ مغرب (فرنگی) نے اپنی تہذیب اور سیاست کے جال میں مسلمانوں اور ہندوؤں دونوں کو پھنسا لیا ہے۔ حالت یہ ہو گئی ہے کہ ہماری خانقاہوں کے گدی نشینوں نے بھی فرنگیوں کو اپنا لیا اور کہا کہ یہ غیر نہیں بلکہ اپنے ہی ہیں۔ جب میں نے یہ المناک صورتحال ملا کے سامنے بیان کی کہ امت فکری طور پر غلام ہو چکی ہے، تو اس نے عملی قدم اٹھانے کے بجائے صرف روایتی دعا پر اکتفا کیا کہ “یا اللہ انجام اچھا کرنا”۔

Roman Urdu

Ahl-e-Maghrib (Farangi) ne apni tehzeeb aur siyasat ke jaal mein Musalmanon aur Hinduon dono ko phansa liya hai. Halat yeh ho gayi hai ke hamari khanqahon ke gaddi-nasheenon ne bhi Farangiyon ko apna liya aur kaha ke yeh ghair nahi balkay apne hi hain. Jab mein ne yeh alamnak surathal Mulla ke samne bayan ki ke ummat fikri tor par gulam ho chuki hai, to us ne amli qadam uthane ke bajaye sirf riwayati dua par iktifa kiya ke “Ya Allah anjam acha karna”.

Urdu

اپنے سامنے قرآن پاک کا آئینہ لٹکا کر اپنا جائزہ لے؛ تیری شکل و صورت (کردار) مسخ ہو چکی ہے، اس لیے اپنی موجودہ حالت سے بیزار ہو کر اسے بدلنے کی کوشش کر۔ اپنے اعمال کو قرآن کے ترازو میں تول کر دیکھ کہ تو کتنا پورا اترتا ہے۔ اگر تو ایسا کرے گا تو تو وہی انقلاب اور قیامتیں دوبارہ برپا کر سکے گا جو تیرے اسلاف (بزرگوں) نے تاریخ میں برپا کی تھیں۔

Roman Urdu

Apne samne Quran Pak ka aaina latka kar apna jaiza lay; teri shakal-o-surat (kirdar) masakh ho chuki hai, is liye apni maujuda halat se bezar ho kar ise badalne ki koshish kar. Apne amaal ko Quran ke tarazu mein tol kar dekh ke tu kitna poora utarta hai. Agar tu aisa karega to tu wahi inqilab aur qayamatain dubara barpa kar sakay ga jo tere aslaaf (buzurgon) ne tareekh mein barpa ki thin.

Urdu

میری طرف سے ان صوفیوں اور ملاؤں کو سلام پہنچے کیونکہ انہوں نے ہم تک اللہ کا پیغام پہنچایا۔ لیکن مسئلہ یہ ہوا کہ انہوں نے اس پیغام کی ایسی من گھڑت اور غلط تشریحات (تاویلیں) کیں کہ ان کو سن کر خود اللہ تعالیٰ، جبرائیل علیہ السلام اور حضور پاک ﷺ بھی حیران رہ گئے ہوں گے کہ پیغام کیا تھا اور اسے کیا سے کیا بنا دیا گیا۔ ان لوگوں نے دین کی روح ہی بدل ڈالی ہے۔

Roman Urdu

Meri taraf se in Sufiyon aur Mullon ko salam puhunche kyunke unhon ne hum tak Allah ka paigham puhunchaya. Lekin masla yeh hua ke unhon ne is paigham ki aisi mun-gharat aur galat tashreehat (taweelain) kin ke un ko sun kar khud Allah Ta’ala, Jibril (A.S) aur Huzoor Pak (S.A.W) bhi hairan reh gaye honge ke paigham kya tha aur ise kya se kya bana diya gaya. In logon ne deen ki rooh hi badal dali hai.

Urdu

ایک ایسا واعظ جو دوسروں پر کفر کے فتوے لگاتا ہے، وہ لوگوں کو دوزخ کے عذاب سے ڈرا رہا تھا۔ اس کی بات سن کر ایک کافر نے اس سے بھی زیادہ پتے کی بات کہی۔ وہ کہنے لگا کہ یہ واعظ جو خود ذہنی اور فکری غلامی کا شکار ہے، اپنی حالت پر غور نہیں کرتا۔ اسے یہ خبر ہی نہیں کہ جس دوزخ سے وہ دوسروں کو ڈرا رہا ہے، غلامی کی زندگی خود ایک بہت بڑی دوزخ ہے جس میں وہ جی رہا ہے، لیکن وہ اسے دوسروں کا ٹھکانہ سمجھتا ہے۔

Roman Urdu

Ek aisa waiz jo doosron par kufr ke fatway lagata hai, wo logon ko dozakh ke azab se dara raha tha. Uski baat sun kar ek kafar ne us se bhi zyada patey ki baat kahi. Wo kehne laga ke yeh waiz jo khud zehni aur fikri gulami ka shikar hai, apni halat par ghaur nahi karta. Ise yeh khabar hi nahi ke jis dozakh se wo doosron ko dara raha hai, gulami ki zindagi khud ek bohat bari dozakh hai jis mein wo jee raha hai, lekin wo ise doosron ka thikana samajhta hai.

Urdu

ایک مرید جو اپنی خودی سے واقف اور سمجھدار تھا، اس نے اپنے پیر سے ایک بہت چبھتی ہوئی اور کڑوی بات کہی۔ اس نے کہا کہ اپنی زندگی اور صلاحیتوں کو مزاروں کی خاک سے رزق مانگنے میں ضائع کر دینا دراصل اپنی روح کو وقت سے پہلے مار دینے کے برابر ہے۔ جو قوم مردوں سے رزق کی امید لگائے، وہ کبھی ترقی نہیں کر سکتی اور ایسی زندگی موت سے بدتر ہے۔

Roman Urdu

Ek mureed jo apni khudi se waqif aur samajhdar tha, us ne apne peer se ek bohat chubti hui aur karwi baat kahi. Us ne kaha ke apni zindagi aur salahiyaton ko mazaron ki khak se rizq mangne mein zaya kar dena darasal apni rooh ko waqt se pehle maar dainay ke barabar hai. Jo qoum murdon se rizq ki umeed lagaye, wo kabhi taraqqi nahi kar sakti aur aisi zindagi maut se badtar hai.

Urdu

ایک ایسا پیر جو صرف ظاہری درویشانہ لباس (خرقہ) پہن کر لوگوں کو دھوکا دیتا تھا، اس نے اپنے بیٹے کو ایک مصلحت پسندانہ نصیحت کی کہ “بیٹا! اس بات کو پلے باندھ لو کہ اس دور کے جابروں اور نمرود صفت حکمرانوں سے بنا کر رکھو اور ان سے تعلقات استوار کرو۔ کیونکہ ان کی خوشنودی اور فیض ہی سے تم دنیا میں کامیاب ہو سکتے ہو”۔ اقبال یہاں طنز کر رہے ہیں کہ آج کے مذہبی پیشوا مصلحت پسندی کی خاطر حق کا ساتھ دینے کے بجائے باطل سے سمجھوتہ کرنا سکھاتے ہیں۔

Roman Urdu

Ek aisa peer jo sirf zahiri darveshana libas (khirqa) pehan kar logon ko dhoka deta tha, us ne apne bete ko ek maslihat-pasandana nasihat ki ke “Beta! Is baat ko palley baandh lo ke is daur ke jabiron aur Namrood sifat hukmaranon se bana kar rakho aur un se taluqat ustuwar karo. 

Kyunke unki khushnudi aur faiz hi se tum duniya mein kamyab ho sakte ho”. Iqbal yahan tanz kar rahe hain ke aaj ke mazhabi peshwa maslihat-pasandi ki khatir haq ka sath dene ke bajaye baatil se samjhota karna sikhate hain.

Share your love

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *