چو جاں اندر وجودِ عالمی،  جاں ما باشی و از ما می رمی  نغمہ از فیضِ تو در عودِ حیات،  موت در راہِ تو محسودِ حیات  تسکینِ دلِ ناشاد شو،  باز اندر سینہ ہا آباد شو Chu jaan andar wujood-e-alami, …

الوقت سیف (وقت تلوار ہے) فکرِ او کوکب ز گردوں چیدہ است،  سیفِ براں وقت را نامیدہ است  من چہ گویم سرِ ایں شمشیر چیست،  آبِ او سرمایہ دار از زندگیست  صاحبش بالا تر از امید و بیم،  دستِ او…

اندزِ میرِ نجات نقشبند المعروف بہ بابائے صحرائی اے کہ مثلِ گل ز گل بالیدہ ای — تو ہم از بطنِ خودی زائیدہ ای  از خودی مگزر بقا انجام باش — قطرہ می باش و بحر آشام باش  تو کہ…

در بیانِ ایں کہ مقصدِ حیاتِ مسلم اعلائے کلمۃ اللہ است و جہاد قلب را از صبغۃ اللہ رنگ دہ — عشق را ناموس و نام و ننگ دہ  طبعِ مسلم از محبت قاہر است — مسلم ار عاشق نباشد…

حکایتِ شیخ و برہمن و مکالمہ گنگا و ہمالہ در بنارس برہمندے محترم — سرفرو در بحرِ بود و عدم  بہرہِ افرزِ حکمت داشتے — با خدا جویاں ارادت داشتے  ذہنِ او گیرا و ندرت کوش بود — با ثریا…

گفت با الماس در معدن زغال،  اے امینِ جلوہ ہائے لازوال  ہمدمیم و ہست و بودِ ما یکیست،  در جہاں اصلِ وجودِ ما یکیست  من بکاں میرم ز دردِ ناکسی،  تو سرِ تاجِ شہنشاہاں رہی Guft ba Almas dar ma’dan…

طائرے از تشنگی بیتاب بود،  در تنِ او دم مثالِ موجِ رُود  ریزہِ الماس در گلزار دید،  تشنگی نظارہِ آب آفرید Ta’ire az tishnagi betab bood,  dar tan-e-oo dam misal-e-mouj-e-rood  Reezah-e-almas dar gulzar deed,  tishnagi nazarah-e-aab afreed A bird was…

حکایت نوجوانے از مرد که پیش حضرت سید مخدوم علی ہجویری رحمۃ اللہ علیہ سیدِ ہجویر مخدومِ اُمم،  مرقدِ او پیرِ سنجر را حرم  بند ہائے کوہسار آساں گسیخت،  در زمینِ ہند تخمِ سجدہ ریخت Syed-e-Hajwer makhdoom-e-umam,  marqad-e-oo pir-e-Sanjar ra…

مسلمِ اول شہِ مرداں علی عشق را سرمایہِ ایماں علی از ولائے دود مانش زندہ ام در جہاں مثلِ گہر تابندہ ام نرگسم وارفتہِ نظارہ ام در خیابانیش چوبو آوارہ ام زمزم ار جوشد ز خاکِ من از وست مے…

گر شتر بانی جہانبانی کنی زیبِ سر تاجِ سلیمانی کنی تا جہاں باشد جہاں آرا شوی تاجدارِ ملکِ لایبلیٰ شوی نائبِ حق در جہاں بودن خوش است بر عناصر حکمران بودن خوش است ہستیِ او ظلِ اسمِ اعظم است نائبِ…

نفسِ تو مثلِ شتر خود پرور است خود پرست و خود سوار و خود سر است مرد شو آور زمامِ او بکف تا شوی گوہر اگر باشی خزف ہر کہ بر خود نیست فرمانش رواں می شود فرماں پذیر از…

در بیان این که تربیت خودی را سه مراحل است مرحله اول را اطاعت خدمت و محنت شعارِ اشتر است،  صبر و استقلال کارِ اشتر است  او در راہ کم غوغا ستے،  کاروان را زورقِ صحرا ستے Khidmat o mehnat…

در حقیت شعر و اصلاح ادبیات اسلامیہ  گرم خونِ انسان ز داغِ آرزو،  آتشِ این خاک از چراغِ آرزو  از تمنا بے بجام آمد حیات،  گرم خیز و تیز گام آمد حیات Garm khoon-e-insan zi daagh-e-arzoo,  aatish-e-een khaak az chiragh-e-arzoo …

در معنی این که افلاطون یونانی کے تصوف واذ بیات اقوام اسلامیه از افکار او اثر راہبِ افلاطون حکیم  از گروہِ گوسفندانِ قدیم  رخشِ او در ظلمتِ معقول گم،  در کہستانِ وجود افگندہ سُم Raahib-e-Aflatun hakeem  az giroh-e-goosfandan-e-qadeem  Rakhsh-e-oo dar…

حکایت دریں معنی کہ مسئلہ نفیِ خودی از مخترعاتِ اقوامِ مغلوبہ بنی نوعِ انسان است آن شنیدستی کہ در عہدِ قدیم گوسفنداں در علف زارے مقیم از وفورِ گاہ نسل افزا بدند فارغ از اندیشہ اعدا بدند آخر از ناسازیِ…

از محبت چوں خودی محکم شود قوتش فرمانده عالم شود پیر گردوں کز کواکب نقش بست غنچہ ہا از شاخسار او شکست پنجہ او پنجہ حق می شود ماہ از انگشت او شق می شود در خصوماتِ جہاں گردو حکم…

در بیانِ اینکہ خودی از سوال ضعیف می گردد اے فراہم کردہ از شیراں خراجگشتہ رو بہ مزاج از احتیاج خستگی ہائے تو از ناداری استاصلِ دردِ تو ہمیں بیماری است می رباید رفعت از فکرِ بلندمی کُشد شمعِ خیالِ…

در بیان اینکه خودی از عشق و محبت استحکام می پذیرد  نقطۂ نوری کہ نامِ او خودی است  زیرِ خاکِ ما شرارِ زندگی است Nuqta-e-noori ke naam-e-oo khudi ast  Zair-e-khak-e-ma sharar-e-zindagi ast That point of light named “Khudi” (the Self)…

در بیان اینکه حیات خودی از تخلیق و تولید مقاصد است زندگانی را بقا از مدعاست کاروانش را درا از مدعاست Zindagani ra baqa az mudda’ast  Karwanash ra dura az mudda’ast The preservation of life depends on a purpose;  the…

در بیان اینکه اصل نظام عالم از خودی است  بہر یک گل خون صد گلشن کند  از پے یک نغمه صد شیون کند Bahar-e-yak gul khoon-e-sad gulshan kunad  Az paye yak naghma sad shewan kunad To bring forth a single…

نیست در خشک و ترِ بیشہِ من کوتاہی چوبِ ہر نخل کہ منبر نہ شود، دار کنم Roman Urdu  Neest dar khushk-o-tar-e-besha-e-man kotahi Chob-e-har nakhl ke minbar na shawad, daar kunam English Translation There is no deficiency in the dry…

دی شیخ با چراغ ہمی گشت گرد شہر  کز دام و دد ملولم و انسانم آرزوست  زیں ہمرہانِ سُست عناصر دلم گرفت  شیرِ خدا و رستمِ دستاںم آرزوست  گفتم کہ یافت می نشود جستہ ایم ما  گفت آنکہ یافت می…

کلام اقبال کو کیسے سمجھا جائے؟ ایک دفعہ 1925ء میں پروفیسر یوسف سلیم چشتی نے علامہ اقبال سے دبی ہوئی زبان سے یہ عرض کی کہ اسرار اور پیام دونوں کتابیں سمجھ میں نہیں آتیں لیکن ان سے قطع نظر…

مثنوی کے پہلے ایڈیشن کی ترتیب یہ تھی کہ شروع میں ایک لاجواب مقدمہ تھا جس میں علامہ اقبال نے دریا کو کوزے میں بند کر دیا تھا یعنی نفی خودی کے نظریہ کی ابتداء اور مسلمانوں میں اس کی…

اسرار خودی تمہید فارسی زبان میں یہ مثنوی سب سے پہلے ۱۹۱۵ء میں شائع ہوئی۔ اس مثنوی کا پس منظر یہ بیان کیا جاتا ہے کہ علامہ کے والد محترم نے ایک دفعہ ان سے فرمائش کی تھی کہ وہ…