
(Zabur-e-Ajam-07) Part 1-4: Ae Ke Zman Fazoda Garmi Ah Wa Nala Ra اے کہ ز من فزودہ گرمیِ آہ و نالہ را


اے کہ ز من فزودہ گرمیِ آہ و نالہ را
زندہ کن از صدائے من خاکِ ہزار سالہ را
با دلِ ما چہا کنی! تو کہ بہ بادہء حیات
مستیِ شوق می دہی آب و گِلِ پیالہ را
غنچہء دل گرفتہ را از نفسم گرہ کشای
تازہ کن از نسیمِ من داغِ درونِ لالہ را
می گزرد خیالِ من از مہ و مہر و مشتری
تو بہ کمیں چہ خفتہء صید کن ایں غزالہ را
خواجہء من! نگاہ دار آبروئے گدائے خویش
آنکہ ز جوئے دیگران پُر نکند پیالہ را
Roman Urdu of Ashaar
Ay keh zi man fazooda garmi-e-aah o nala ra
Zinda kun az sadaye man khaak-e-hazar sala ra
Ba dil-e-ma chaha kuni! Tu keh ba baada-e-hayat
Masti-e-shauq mi-dahi aab o gil-e-pyala ra
Ghuncha-e-dil-girifta ra az nafasam girah-kushay
Taza kun az naseem-e-man daagh-e-daroon-e-lala ra
Mi-guzarad khayal-e-man az mah o mahr o mushtari
Tu ba kameen che khufta-ay said kun een ghazala ra
Khwaja-e-man! Nigah dar abru-e-gaday-e-khwaish
Ankeh zi jo-ey deegaran pur na-kunad pyala ra
Urdu Translation
حصہ اول:
اے پروردگار! تو نے میرے درد بھرے کلام میں جو تاثیر اور تپش پیدا کی ہے، اسے وسیلہ بنا کر اس سوئی ہوئی قوم کی صدیوں پرانی مٹی میں دوبارہ زندگی کی روح پھونک دے۔ یہ لوگ مادہ پرستی میں اپنی اصل حقیقت بھول چکے ہیں، انہیں اپنی پہچان عطا کر۔
حصہ دوم:
تیری قدرت تو یہ ہے کہ تو نے مٹی کے ایک بے جان پتلے (انسان) کو زندگی کی شراب پلا کر عشق و محبت کی تڑپ سے نواز دیا۔ اے میرے مالک! میرے اس دل کو بھی اپنی خاص محبت سے مالا مال کر دے تاکہ یہ تیری یاد میں مگن رہے۔
حصہ سوم:
میری دعا ہے کہ میرے کلام کی تاثیر ان لوگوں کے لیے راحت بن جائے جو غموں کے مارے ہوئے ہیں۔ جس طرح صبح کی ہوا مرجھائے ہوئے پھولوں کو کھلا دیتی ہے، تو میرے اشعار سے امتِ مسلمہ کے افسردہ دلوں کو دوبارہ تروتازہ اور پُر امید بنا دے۔
حصہ چہارم:
اے خدا! میری فکر تو ستاروں اور سیاروں سے بھی آگے نکل کر تجھے تلاش کر رہی ہے۔ تو جو ہر جگہ موجود ہے، مجھ جیسے بھٹکے ہوئے مسافر (ہرن) کو اپنی معرفت کے جال میں قید کر لے تاکہ میں اپنی ذات اور تیری حقیقت کو پا سکوں۔
حصہ پنجم:
اے میرے مالک! اپنے اس فقیر کی لاج رکھ لے۔ میں نے کبھی تیرے در کے علاوہ کسی دوسرے کے سامنے ہاتھ نہیں پھیلایا اور نہ ہی اپنی حاجت کے لیے دوسروں کی منت سماجت کی ہے۔ مجھے اپنی آبرو کی حفاظت کی توفیق دے اور صرف اپنا ہی محتاج رکھ۔
Roman Urdu of Urdu Translation
Hissa Awwal
Ay Parwardigar! Tu nay meray dard bharay kalam mein jo taseer aur tapish paida ki hai, ussay waseela bana kar iss soyi hui qaum ki sadiyon purani mitti mein dobara zindagi ki rooh phoonk day. Yeh log mada-parasti mein apni asal haqiqat bhool chukay hain, unhein apni pehchan ata kar.
Hissa Dom
Teri qudrat to yeh hai keh Tu nay mitti kay aik be-jaan putlay (insaan) ko zindagi ki sharab pila kar ishq-o-mohabbat ki tarap say nawaz diya. Ay meray Maalik! Meray iss dil ko bhi apni khaas mohabbat say mala-maal kar day.
Hissa Som
Meri dua hai keh meray kalam ki taseer unn logon kay liye rahat ban jaye jo ghamon kay maray huway hain. Jis tarah subh ki hawa murjhaye huway phoolon ko khila deti hai, Tu meray ashaar say Ummat-e-Muslima kay afsurda dilon ko dobara tar-o-taza kar day.
Hissa Chaharam
Ay Khuda! Meri fikr to sitaron aur siyaron say bhi aagay nikal kar Tujhay talash kar rahi hai. Tu mujh jaisay bhatkay huway musafir (hiran) ko apni ma’rifat kay jaal mein qaid kar lay ta-keh mein apni zaat aur Teri haqiqat ko pa sakoon.
Hissa Panjum
Ay meray Maalik! Apnay iss faqeer ki laaj rakh lay. Mein nay kabhi Teray dar kay ilawa kisi doosray kay samnay hath nahi phailaya. Mujhay apni abru ki hifazat ki taufiq day aur sirf apna hi muhtaj rakh.
خلاصہ
اس غزل کا مرکزی نکتہ اللہ تعالیٰ سے مسلمانوں کی روحانی بیداری کی دعا ہے۔ اقبال چاہتے ہیں کہ امتِ مسلمہ اپنی کھوئی ہوئی عظمت اور وہ “سوز و گداز” دوبارہ حاصل کر لے جو کبھی ان کا خاصہ تھا۔ وہ اللہ سے التجا کرتے ہیں کہ مسلمانوں کے مردہ دلوں کو عشقِ حقیقی کی چنگاری سے زندہ کر دے تاکہ وہ روایتی مذہبی جمود سے نکل کر دین کی اصل روح کو پا سکیں اور عصرِ حاضر کے چیلنجز کا مقابلہ کر سکیں۔
Roman Urdu:
Iss ghazal ka markazi nukta Allah Ta’ala say Musalmanon ki roohani bardaari ki dua hai. Iqbal chahtay hain keh Ummat-e-Muslima apni khoyi hui azmat aur woh “soz-o-gudaz” dobara haasil kar lay jo kabhi unn ka khassa tha. Woh Allah say iltija kartay hain keh Musalmanon kay murda dilon ko ishq-e-haqiqi ki chingari say zinda kar day ta-keh woh rawayati mazhabi jumood say nikal kar deen ki asal rooh ko pa s




