
(Zabur-e-Ajam-11) Part 1-8: Bar Sar Kufr Wa Deen Fashan Rehmat Aam Khawesh Ra بَرزَرِ کفر و دیں فشاں، رحمتِ عامِ خویش را


بَرزَرِ کفر و دیں فشاں، رحمتِ عامِ خویش را
بَندِ نقاب بر کشا، ماہِ تمامِ خویش را
در بزمِ بادہ نِگر، آتشِ جامِ خویش را
Roman Urdu Translation
Bar-sar-e-kufr o deen fishan, rahmat-e-aam-e-khuish ra,
Band-e-niqab bar-kusha, mah-e-tamam-e-khuish ra.
Dar bazm-e-bada-e-nigar, aatish-e-jaam-e-khuish ra.
English Translation
Cast your universal mercy upon both the infidel and the believer; lift the veil from Your perfect moon-like face. Look into the gathering of wine (the world), at the fire within Your own cup.
Urdu
اقبال اللہ تعالیٰ سے دعا کر رہے ہیں کہ وہ اپنی رحمت کو کسی خاص گروہ تک محدود نہ رکھے بلکہ کافر اور مومن سب پر اپنی عام رحمت نچھاور کرے۔ وہ محبوبِ حقیقی سے گزارش کرتے ہیں کہ اپنے حسنِ مطلق پر پڑے پردے کو ہٹا دے تاکہ دنیا تیری تجلیات کا مشاہدہ کر سکے۔ “آتشِ جام” سے مراد وہ جذب و مستی ہے جو اللہ کے عشق سے پیدا ہوتی ہے، اقبال کہتے ہیں کہ دنیا کے اس بزم میں تیرے نور کی گرمی کی ضرورت ہے۔
Roman Urdu
Iqbal Allah Ta’ala se dua kar rahe hain ke wo apni rahmat ko kisi khas garoh tak mehdood na rakhe balkey kafir aur momin sab par apni aam rahmat nichawar kare. Wo Mehboob-e-Haqiqi se guzarish karte hain ke apne husn-e-mutlaq par pare parday ko hata de taake duniya teri tajalliyat ka mushahida kar sake. “Aatish-e-jaam” se murad wo jazb-o-masti hai jo Allah ke ishq se paida hoti hai, Iqbal kehte hain ke duniya ke is bazm mein tere noor ki garmi ki zaroorat hai.

زِ گیسواں بدوشِ زحمتِ گلستاں مبر
صید چرا نہ میکنی طائرِ بامِ خویش را
Roman Urdu Translation
Zi geeswaan ba-dosh-e-zahmat-e-gulistan mabar,
Said chira na mi-kuni tair-e-baam-e-khuish ra.
English Translation
Do not take the burden of the garden upon your shoulders (through your hair); why do you not hunt the bird sitting on your own roof?
Urdu
شاعر محبوب کو مخاطب کر کے کہتا ہے کہ تو دور باغوں میں شکار ڈھونڈنے کی زحمت کیوں کرتا ہے؟ تیرا اپنا عاشق تو تیرے گھر کی چھت پر (یعنی تیرے قرب میں) بیٹھا ہے۔ اقبال یہاں اس نکتے کی طرف اشارہ کر رہے ہیں کہ انسان خدا کو باہر ڈھونڈتا پھرتا ہے، حالانکہ وہ اس کے اپنے دل میں موجود ہے۔ شکار کرنے کا مطلب یہاں “دل کو اپنا اسیر بنانا” ہے، جو پہلے ہی تیار بیٹھا ہے۔
Roman Urdu
Shair mehboob ko mukhatib kar ke kehta hai ke tu door baghon mein shikar dhoondne ki zahmat kyun karta hai? Tera apna aashiq to tere ghar ki chhat par (yani tere qurb mein) baitha hai. Iqbal yahan is nukte ki taraf ishara kar rahe hain ke insan Khuda ko bahar dhoondta phirta hai, halankeh wo is ke apne dil mein maujood hai. Shikar karne ka matlab yahan “dil ko apna aseer banana” hai, jo pehle hi tayyar baitha hai.

ریگِ عراق منتظر، کِشتِ حجاز تشنہکام
خونِ حسین باز دہ، کوفہ و شامِ خویش را
Roman Urdu Translation
Reg-e-Iraq muntazir, kisht-e-Hijaz tishna-kaam,
Khoon-e-Hussain baaz deh, Kufa o Shaam-e-khuish ra.
English Translation
The sands of Iraq are waiting, the fields of Hijaz are thirsty; restore the blood of Hussain to your Kufa and Syria (the Muslim world).
Urdu
یہ شعر امتِ مسلمہ کی حالتِ زار پر ایک گہرا طنز اور پکار ہے۔ اقبال کہتے ہیں کہ آج بھی عالمِ اسلام کو وہی قربانی اور جذبۂ حق پرستی درکار ہے جو کربلا میں پیش کیا گیا تھا۔ مسلمانوں کی زمینیں (عراق و حجاز) تشنہ ہیں، انہیں دوبارہ حق کی سربلندی کے لیے خونِ حسین جیسی استقامت کی ضرورت ہے تاکہ کوفہ و شام (یعنی پوری مسلم دنیا) کا کھویا ہوا وقار بحال ہو سکے۔
Roman Urdu
Ye shair ummat-e-muslima ki halat-e-zaar par ek gehra tanz aur pukar hai. Iqbal kehte hain ke aaj bhi aalam-e-Islam ko wahi qurbani aur jazba-e-haq-parasti darkar hai jo Karbala mein pesh kiya gaya tha. Musalmanon ki zameenein (Iraq o Hijaz) tishna hain, unhein dobara haq ki sarbulandi ke liye khoon-e-Hussain jaisi istiqamat ki zaroorat hai taake Kufa o Shaam (yani poori Muslim duniya) ka khoya hua waqar bahal ho sake.

روش براہبر نہ زند، راہِ یگانہ طے کند
نہ می دہد بدستِ کس عشق زمامِ خویش را
Roman Urdu Translation
Rawish ba-rahbar na zanad, rah-e-yagana tay kunad,
Na mi-dehad ba-dast-e-kas ishq zamam-e-khuish ra.
English Translation
It (Love) does not follow the path of a guide; it travels a unique path; Love does not surrender the reins of itself into the hands of anyone.
Urdu
عشقِ حقیقی کسی خارجی رہنما یا مروجہ طریقوں کا محتاج نہیں ہوتا۔ عشق کا اپنا ایک الگ راستہ ہے جو خود عاشق طے کرتا ہے۔ یہ جذبہ کسی دوسرے کی ہدایات یا غلامی قبول نہیں کرتا بلکہ اپنی لگام اپنے ہی ہاتھ میں رکھتا ہے۔ یہ اقبال کے فلسفۂ خودی کا اہم جزو ہے کہ انسان کسی اور کے دباؤ میں نہیں بلکہ اپنے باطن کی آواز پر چلے۔
Roman Urdu
Ishq-e-haqiqi kisi khariji rehnuma ya marawaja tariqon ka mohtaj nahi hota. Ishq ka apna ek alag rasta hai jo khud aashiq tay karta hai. Ye jazba kisi dusre ki hidayat ya ghulami qabool nahi karta balkey apni lagam apne hi haath mein rakhta hai. Ye Iqbal ke falsafa-e-khudi ka ahem juzv hai ke insan kisi aur ke dabao mein nahi balkey apne batin ki awaz par chale.

قافلہ بہار را طائرِ پیشرَس نِگر
آنکہ بہ خلوتِ قفس گفت پیامِ خویش را
Roman Urdu Translation
Qafila-e-bahar ra tair-e-pesh-ras nigar,
Aan ki ba khalwat-e-qafas guft payam-e-khuish ra.
English Translation
Behold the early-flying bird of the spring caravan, the one who spoke its message even in the seclusion of the cage.
Urdu
اقبال خود کو اس پرندے سے تشبیہ دیتے ہیں جو بہار آنے سے پہلے ہی خبر دے دیتا ہے۔ شاعر کہتا ہے کہ میں نے غلامی کے قفس میں رہ کر بھی آزادی اور بیداری کا پیغام دیا ہے۔ جیسے بہار کا پرندہ اپنے نغموں سے موسمِ گل کی آمد کا مژدہ سناتا ہے، اسی طرح اقبال اپنی شاعری کے ذریعے مسلمانوں کو بیداریِ نو کی خوشخبری دے رہے ہیں، اگرچہ وہ خود حالات کے قید خانے میں ہیں۔
Roman Urdu
Iqbal khud ko us parinday se tashbeeh dete hain jo bahar aane se pehle hi khabar de deta hai. Shair kehta hai ke main ne ghulami ke qafas mein reh kar bhi aazadi aur bedari ka paigham diya hai. Jaise bahar ka parinda apne naghmon se mausam-e-gul ki aamad ka muzda sunata hai, isi tarah Iqbal apni shayari ke zariye musalmanon ko bedari-e-nau ki khush-khabri de rahe hain, agarchah wo khud halaat ke qaid-khane mein hain.




