
(Zabur-e-Ajam-84) Part 2-23: Az Nawa Man Qayamat Raft Wa Kas Agah Neest از نوا بر من قیامت رفت و کس آگاہ نیست


از نوا بر من قیامت رفت و کس آگاہ نیست
پیشِ محفل جز بم و زیر و مقام و راہ نیست
در نہادم عشق با فکرِ بلند آمیختند
ناتمامِ جاودانم کارِ من چوں ماہ نیست
لب فرو بند از فغاں در ساز با دردِ فراق
عشق تا آہے کشد از جذبِ خویش آگاہ نیست
Roman Persian
Az nawa bar man qayamat raft wa kas agah neest
Pesh-e-mahfil juz bam o zer o maqam o rah neest
Dar nihadam ishq ba fikr-e-buland amekhtand
Na-tamam-e-javidanam kaar-e-man choon mah neest
Lab furo band az faghan dar saaz ba dard-e-firaq
Ishq ta aahay kashad az jazb-e-khwaish agah neest
English Translation
Through my melody, a resurrection has passed over me, yet no one is aware; to the audience, it is nothing but high and low notes and rhythms. In my nature, love has been mingled with lofty thought; I am eternally incomplete, for my work is not like the moon that waxes and wanes. Silence your laments and endure the pain of separation; as long as love utters a sigh, it remains unaware of its own true intensity.
Urdu Translation
میری نوا اور نغموں سے مجھ پر تو قیامت گزر گئی ہے لیکن کسی کو اس کی خبر تک نہیں، اہل محفل تو اسے محض موسیقی کے سُر اور تال ہی سمجھتے ہیں اور اس میں پوشیدہ پیغام سے بے خبر ہیں۔ قدرت نے میری فطرت میں عشق کو بلند فکر کے ساتھ ملا دیا ہے، میرا عشق ہمیشہ بڑھتا ہی رہتا ہے اور چاند کی طرح نہیں کہ کبھی مکمل ہو جائے اور کبھی گھٹ جائے، کیونکہ عشق تو نامکمل رہ کر ہی جاویدانی پاتا ہے۔ فریاد نہ کر بلکہ ہجر کا درد سہنے کی ہمت پیدا کر، کیونکہ جب عشق آہ و زاری کرتا ہے تو وہ اپنے اصل مقام اور جنون کی تڑپ سے ناواقف نظر آتا ہے۔

شعلہ می باش و خاشاکے کہ پیش آید بسوز !
خاکیاں را در حریمِ زندگانی راہ نیست
جرہ شاہینی بمرغانِ سرا صحبت مگیر
خیز و بال و پر کشا پروازِ تو کوتاہ نیست
کرمِ شب تاب است شاعر در شبستانِ وجود
در پر و بالش فروغِ گاہ ہست و گاہ نیست
در غزل اقبال احوالِ خودی را فاش گفت
زاں کہ ایں نو کافر از آئینِ دیر آگاہ نیست
Roman Persian:
Shoala mi-baash o khashak-ay keh pesh ayad basoz
Khakiyan ra dar hareem-e-zindagani rah neest
Jurra shaheen-ay ba murghan-e-sara suhbat mageer
Kheiz o baal o par kusha parvaz-e-tu kotah neest
Kirm-e-shab-tab ast sha’ir dar shabistan-e-wujood
Dar par o balash furogh-e-gah hast o gah neest
Dar ghazal Iqbal ahwal-e-khudi ra fash guft
Zan-keh een nau-kafar az aaeen-e-dair agah neest
English Translation
Become a flame and burn whatever dry grass comes your way; for mere creatures of dust, there is no entry into the sanctuary of true life except through fire. You are a male hawk; do not keep company with domestic birds. Arise, spread your wings, for your flight is far from short. In the night-chamber of existence, the poet is like a glow-worm; in his wings, the light appears sometimes and fades at others. In this ghazal, Iqbal has revealed the states of the Self, for this “new infidel” is unaware of the ancient rituals of the temple
Urdu Translation
تو عشق کا شعلہ بن جا اور راستے میں آنے والے ہر تنکے کو جلا کر راکھ کر دے کیونکہ خاکی انسانوں کے لیے شعلہ عشق کے سوا حقیقی زندگی کے گھر میں داخل ہونے کا کوئی راستہ نہیں ہے۔ تو ایک نر شاہین ہے، تیرا پالتو پرندوں کے ساتھ میل جول رکھنا ٹھیک نہیں، اٹھ اور اپنے پر کھول کیونکہ تیری پرواز بہت بلند ہے۔ وجود کی اس کائنات میں شاعر ایک جگنو کی مانند ہے جس کا وجدان کبھی چمکتا ہے اور کبھی خاموش ہو جاتا ہے۔ اقبال نے اس غزل میں اپنی خودی کے احوال کو ظاہر کر دیا ہے کیونکہ وہ صوفیاء کی اس بزم میں نیا ہے اور یہاں کے پرانے طور طریقوں سے واقف نہیں ہے۔
خلاصہ
UrduText
اس غزل کا خلاصہ یہ ہے کہ علامہ اقبال اپنی شاعری کو محض فن نہیں بلکہ ایک ایسی تڑپ قرار دیتے ہیں جس سے خودی بیدار ہوتی ہے۔ وہ انسان کو شاہین کی طرح بلند پرواز بننے اور شعلہ عشق کی مدد سے زندگی کی رکاوٹوں کو جلانے کا درس دیتے ہیں۔ ان کے نزدیک حقیقی عشق وہ ہے جو مسلسل بڑھتا رہے اور انسان کو مادی غلامی سے نکال کر روحانی بلندیوں تک لے جائے۔
Roman Urdu
Is ghazal ka khulasa yeh hai keh Allama Iqbal apni shayari ko mahaz fun nahi balkeh ek aisi tarrap qarar detay hain jis say Khudi bedar hoti hai. Wo insan ko shaheen ki tarah buland parvaz bannay aur shoala-e-ishq ki madad say zindagi ki rukawaton ko jalanay ka dars detay hain. Un kay nazdeek haqiqi ishq wo hai jo musalsal barhta rahay aur insan ko madi gulami say nikal kar ruhani bulandiyon tak lay jaye.




