(Javed Nama-32) Falak-e-Mareekh – Ahl-e-Mareekh فلکِ مریخ اہلِ مریخ

جاوید نامہ: فلکِ مریخ

اہلِ مریخ (مریخ کے باشندے)

فکری و تاریخی پس منظر:

فلکِ زہرہ کا مشاہدہ کرنے کے بعد، پیرِ رومیؒ اور زندہ رود (علامہ اقبال) کائنات کی اگلی وسعت یعنی “فلکِ مریخ” پر قدم رکھتے ہیں۔ علامہ اقبال یہاں ایک ایسی متبادل اور مثالی دنیا کا نقشہ کھینچتے ہیں جو سائنس، ٹیکنالوجی اور فضا کی تسخیر میں زمین کے انسانوں (خصوصاً اہلِ مغرب) سے بہت آگے ہے، لیکن ان کا سب سے بڑا کمال یہ ہے کہ وہ مادی مصلحتوں اور جسم کے غلام نہیں ہیں۔ مریخ پر روح جسم پر حکومت کرتی ہے، جس کی وجہ سے وہاں نہ تو کوئی فکری تضاد ہے اور نہ ہی موت کا کوئی خوف۔

چشمِ را یک لحظہ بستم اندر آب — اندکے از خود گسستم اندر آب!

رخت بردم زی جہانے دیگرے — بازمانے و بامکانے دیگرے!

آفتابِ ما بآفاقش رسید — روز و شب را نوعِ دیگر آفرید!

تن ز رسم و راہِ جاں بیگانہ ایست — در زمان و از زماں بیگانہ ایست!

Roman Urdu:

Chashm-e-ra yak lahza bastam andar aab — Andake az khwaish gustam andar aab

Rakht burdam zee jahane digare — Ba zamane-o-ba makane digare!

Aaftab-e-ma ba aafaq-ash raseed — Rooz-o-shab ra nau-e-digar aafreed!

Tan zi rasm-o-raah-e-jaan bigana ist — Dar zaman-o-az zaman bigana ist!

English Translation:

For a moment, I closed my eyes within the water, and for a short while, I broke away from my own self. Then, I carried my travel-goods from that realm toward another world—a world with a completely different time and space! When our sun reached the horizons of this new planet, it created a new kind of day and night. Here, the physical body is completely estranged from the ways of the soul; it exists within time, yet remains unaffected by it!

Urdu Translation:

میں (زندہ رود) نے کچھ دیر کے لیے پانی کے اندر اپنی آنکھیں بند کیں اور ایک لمحے کے لیے اپنے آپ (مادی وجود) سے کٹ کر دور ہو گیا۔ پھر میں اس جہان (فلکِ زہرہ) سے دوسرے جہان کی طرف اپنا سامانِ سفر لے گیا۔ اس نئے جہان کا زمان (وقت) اور مکان (فضا) کچھ اور ہی طرح کا تھا۔ ہمارا سورج جب اس نئے جہان کے آفاق (کناروں) تک پہنچا، تو وہاں اس نے ایک بالکل نئی قسم کے دن اور رات پیدا کیے۔ وہاں مادی جسم، روح کے طور طریقوں سے بالکل بیگانہ (مختلف) ہے؛ وہ بظاہر وقت کے اندر رہتا ہے، لیکن وقت کے اثرات سے بالکل آزاد اور ناآشنا ہے۔

جان ما سازد بہر سوزے کہ ہست — وقتِ او خرم بہر روزے کہ ہست!

می نگردد کہنہ از پروازِ روز — روزہا از نورِ او عالم فروز!

روز و شب را گردشِ پیہم ازوست — سیرِ اوکن زانکہ ہر عالم ازوست!

مرغزارے بار صد رصد گاہِ بلند — دوربینِ او ثریا درکمند!

Roman Urdu:

Jaan-e-ma saazad ba har soze ke hast — Waqt-e-oo khurram ba har rooze ke hast!

Mee nagardad kuhna az parwaz-e-rooz — Rooz-ha az noor-e-oo aalam-furooz!

Rooz-o-shab ra gardish-e-paiham azust — Seir-e-oo kun zankeh har aalam azust!

Marghzare ba rased-gahe buland — Doorbien-e-oo Surayya dar kamand!

English Translation:

Our soul adapts itself to every kind of spiritual passion, and its time passes happily no matter what day arrives! It never grows old or weary with the passing of days; rather, the days themselves are illuminated by its eternal light! The continuous rotation of day and night stems from it—explore this world, for every universe derives its existence from this source! There, I beheld a vast meadow featuring a magnificent and soaring observatory, whose telescope held the stars of Pleiades (Surayya) in its grip!

Urdu Translation:

ہماری جان (روح) ہر طرح کے سوز اور کیفیت سے موافقت اختیار کر لیتی ہے، اس لیے جو بھی دن آئے، اس کا وقت خوشی اور سرور میں گزرتا ہے۔ وقت اور دنوں کے گزرنے سے ہماری روح کبھی بوڑھی یا پرانی نہیں ہوتی، بلکہ الٹا دنیا کے دن اس روح کے اندرونی نور سے روشن ہوتے ہیں۔ دن اور رات کی یہ مسلسل گردش اسی روح کی بدولت ہے، تو اس جہان کی سیر کر کیونکہ ہر عالم کا وجود اسی کی قوت سے ہے۔ وہاں میں نے ایک وسیع سبزہ زار دیکھا، جس کے اندر ایک انتہائی بلند اور شان و شوکت والی رصد گاہ (ستاروں کو دیکھنے کی جگہ) بنی ہوئی تھی، جس کی دوربین اتنی طاقتور تھی کہ گویا آسمان کے ستارے (ثریا) اس کی کمند (گرفت) میں تھے۔

خلوتِ نہ گنبدِ خضرا است ایں — یا سوادِ خاکدانِ ماست ایں؟

گاہ جستم وسعتِ او را کراں — گاہ دیدم در فضائے آسماں!

پیرِ رومی آں مرشدِ اہلِ نظر — گفت “مریخ است ایں عالم نگر!

چوں جہانِ ما طلسمِ رنگ و بوست — صاحبِ شہر و دیار و کاخ و کوست!

Roman Urdu:

Khalwat-e-nuh gunbad-e-khazra ast een — Ya sawad-e-khaakdaan-e-mast een?

Gah justam wusat-e-oo ra karaan — Gah deedam dar fazaye aasman!

Peer-e-Roomi aan murshid-e-ahl-e-nazar — Goft “Mareekh ast een aalam nigar!

Chun jahan-e-ma tilism-e-rang-o-boost — Sahib-e-shahr-o-diyar-o-kaakh-o-koost!

English Translation:

I wondered, “Is this the sanctuary of the nine green heavens, or is it the reflection of our own earthly dustbin?” Sometimes I searched for the boundaries of its vastness, and sometimes I gazed into the open expanse of the sky! Then the Sage of Rum, the guide of the clear-sighted, spoke: “This is Mars! Look closely at this world! Like our world, it is a talisman of color and scent, possessing cities, regions, palaces, and streets!”

Urdu Translation:

میں حیرت سے سوچنے لگا کہ کیا یہ نو آسمانوں کی کوئی پوشیدہ خلوت گاہ ہے یا پھر یہ ہماری زمین جیسی ہی کوئی مٹی کی دنیا ہے؟ کبھی میں حیرت سے اس کی وسعتوں کا کنارہ تلاش کرتا اور کبھی آسمان کی فضاؤں کی طرف دیکھتا۔ یہ دیکھ کر پیرِ رومیؒ، جو اہلِ نظر کے سچے مرشد ہیں، کہنے لگے: “یہ مریخ ہے! اس جہان کو غور سے دیکھ۔ یہ بھی ہماری دنیا ہی کی طرح رنگ و بو کا ایک جادو (طلسم) ہے اور اس مریخ میں بھی شہر، آبادیاں، محلات اور گلی کوچے موجود ہیں۔”

ساکنانش چوں فرشتگانِ ذوفنون — در علومِ جان و تن ازما فزوں!

بر زمان و برمکان قاہر ترند — زانکہ در علمِ فضا ماہر ترند

برو جودش آں چناں پیچیدہ اند — ہر خم و پیچِ فضا را دیدہ اند

خاکیاں را دل بہ بندِ آب و گل — اندریں عالم بدن در بندِ دل!

Roman Urdu:

Sakinaan-ash chun farishtagan-e-zoo-funoon — Dar uloom-e-jaan-o-tan az ma fazoon!

Bar zaman-o-bar makan qahir tarand — Zankeh dar ilm-e-faza mahir tarand

Bar wajood-ash aan chunan peecheeda and — Har kham-o-peech-e-faza ra deeda and!

Khakiyan ra دل ba band-e-aab-o-gil — Andareen aalam badan dar band-e-dil!

English Translation:

“Its inhabitants are like multi-talented angels, surpassing us greatly in the sciences of both body and soul! They hold supreme power over time and space because they are far more skilled in the science of the cosmos. They have gripped its very existence so tightly and have explored every twist and turn of space! The hearts of earth-dwellers are enslaved by the bonds of water and clay (the body), but inside this world of Mars, the physical body is under the complete control of the heart!”

Urdu Translation:

“یہاں کے رہنے والے فرشتوں کی طرح کئی فنون اور منفرد ہنر جاننے والے (ذوفنوں) ہیں، اور جسم و جان سے متعلق علوم میں ہم اہلِ زمین سے بہت زیادہ آگے بڑھے ہوئے ہیں! یہ لوگ زمان (وقت) اور مکان (فضا) پر غلبہ اور قدرت رکھتے ہیں، کیونکہ یہ فضا کے علم (ایسٹروناٹکس) میں حد درجے ماہر ہیں۔ انہوں نے کائنات کے وجود کو اپنی سائنسی قدرت میں ایسے جکڑ رکھا ہے کہ وہ فضا کے ہر پیچ و خم اور راز سے باخبر ہو چکے ہیں۔ اہلِ زمین کا دل تو مٹی اور پانی (جسمانی لذتوں) کی زنجیر میں جکڑا ہوا ہے، لیکن اس مریخی جہان میں بدن دل (روح) کے زیرِ اثر اور اس کی قید میں ہے!”

چوں دلے در آب و گل منزل کند — ہرچہ می خواہد باب و گل کند

مستی و ذوق و سرورِ رازِ حکمِ جاں — جسم را غیب و حضور از حکمِ جاں!

در جہانِ ما دوتا آمد وجود — جاں و تن، آں بے نمود آں بانمود!

خاکیاں را جاں و تن مرغ و قفس — فکرِ مریخی یک اندیش است و بس!

Roman Urdu:

Chun dile dar aab-o-gil manzil kunad — Har-che mee-khwahad ba aab-o-gil kunad

Masti-o-zauq-o-suroor-e-raaz-e-hukm-e-jaan — Jism ra ghaib-o-huzoor az hukm-e-jaan!

Dar jahan-e-ma dota aamad wajood — Jaan-o-tan, aan be-namood aan ba-namood!

Khakiyan ra jaan-o-tan murgh-o-qafas — Fikr-e-Mareekhi yak andeesh ast-o-bas!

English Translation:

“When a heart makes its home within the water and clay, it commands the body to do whatever it desires! All ecstasy, passion, and secret delights flow from the decree of the soul; even the visibility and invisibility of the body are governed by the soul’s command! In our earthly world, existence is split into two halves: soul and body—the former invisible, the latter visible. For earth-dwellers, the soul and body are like a bird trapped inside a cage, but the Martian thought is completely unified and harmonious!”

Urdu Translation:

“یہاں جب کوئی دل مادی جسم (آب و گل) میں اپنی منزل بنا لیتا ہے، تو وہ جسم سے جو چاہتا ہے کروا لیتا ہے (جسم روح کا تابع ہے)۔ یہاں ہر قسم کی مستی، ذوق اور پوشیدہ سرور جان (روح) کے حکم سے پیدا ہوتا ہے، یہاں تک کہ جسم کا غائب ہونا یا ظاہر ہونا بھی روح ہی کے اختیار میں ہے! ہماری مادی دنیا میں وجود دو حصوں میں بٹا ہوا ہے: جاں اور تن؛ روح نظر نہیں آتی اور جسم نظر آتا ہے۔ ہم اہلِ زمین کے لیے روح اور جسم کا تعلق ایسا ہی ہے جیسے کوئی پرندہ کسی پنجرے میں قید ہو، جبکہ مریخ کے لوگوں کی فکر بالکل یکسو (یک اندیش) ہے اور وہاں روح و جسم کا کوئی جھگڑا نہیں!”

چوں کسے را می رسد روزِ فراق — چیست مریخی دگر از سوزِ فراق!

یک دو روزے پیشتر از آن مرگ — می کند پیشِ کساں اعلانِ مرگ!

جانِ شاں پروردۂ اندام نیست — لا جرم خوکردۂ اندام نیست!

تن بخویش اندر کشیدن مردن است — از جہاں دور خو درمیدن مردن است!

Roman Urdu:

Chun kase ra mee rasad rooz-e-firaq — Cheest Mareekhi digar az soz-e-firaq!

Yak do rooze peeshtar az aan marg — Mee kunad peesh-e-kasan elaan-e-marg!

Jaan-shaan parwarda-e-andam neest — La-jaram khoo-karda-e-andam neest!

Tan ba khwaish andar kasheedan murdan ast — Az jahan door khwaish rameedan murdan ast!

English Translation:

“When the day of separation (death) arrives for someone here, how the Martian transforms due to the passion of departure (becoming more energetic)! A day or two before that death, they joyfully announce their passing to everyone! Their soul has not been reared by the physical flesh; therefore, it is absolutely not habituated to the body! To contract the body into oneself—that is death; to flee from the outer world into one’s own inner self—that alone is what they consider dying!”

Urdu Translation:

“جب وہاں کسی باشندے کی موت (روزِ فراق) کا وقت قریب آتا ہے، تو وہ اس جدائی کے سوز سے اداس ہونے کے بجائے اور زیادہ چست اور توانائی سے بھرپور ہو جاتا ہے! اپنی موت سے ایک دو دن پہلے ہی وہ بڑے فخر اور خوشی سے دوسرے لوگوں کے سامنے اپنی موت کا باقاعدہ اعلان کر دیتا ہے! ان کی روح جسم کی پالی ہوئی (محکوم) نہیں ہے، اس لیے وہ مادی بدن کی اتنی عادی نہیں ہے۔ ان کے نزدیک جسم کو اپنے اندر سمیٹ لینا، اور اس ظاہری دنیا سے بھاگ کر اپنے اندر کی اصل دنیا میں لوٹ جانا ہی اصل موت ہے۔”

برتر از فکرِ تو آمد این سخن — زاں کہ جاںِ تست محکومِ بدن!

رختِ ایں جائیکہ دو دم باید کشاد — ایں چنیں فرصت خدا کس را نداد!”

Roman Urdu:

Bartar az fikr-e-tu aamad een sukhan — Zan keh jaan-e-tust mahkoom-e-badan!

Rakht een ja yak-do dam bayad kushaad — Een chunan fursat khuda kas ra na-daad!”

English Translation:

“O Zinda Rood! This concept is far above your earthly intellect, because your soul is currently a slave to your body! However, you must unpack your travel-gear here for a few moments, for God has never granted such a rare opportunity of witnessing this realm to anyone else!”

Urdu Translation:

“(رومیؒ کہتے ہیں) اے زندہ رود! یہ بات اور یہ تصور تیری عقل اور فکر سے کہیں بلند اور بالاتر ہے، کیونکہ تیری (اہلِ زمین کی) جان ابھی مادی جسم کی محکوم ہے۔ یہاں اس پاکیزہ اور عظیم مریخی دنیا میں تمہیں دو ایک لمحوں کے لیے اپنا سامانِ سفر کھول لینا چاہیے (یعنی یہاں ٹھہرنا چاہیے)، کیونکہ اللہ تعالیٰ نے آسمانوں کی سیر اور مشاہدے کی ایسی نادر فرصت اور موقع کسی اور انسان کو عطا نہیں کیا!”

حاصلِ کلام

Urdu:

اس تمثیلی اور فکری مشاہدے کے ذریعے علامہ اقبال نے جدید انسان کو ترقی کا ایک نیا اور متوازن نمونہ (Model) پیش کیا ہے۔ مریخ کے باشندے علم و سائنس اور فضا کی تسخیر میں فرشتوں کی طرح ہنرمند ہیں، لیکن مغرب کے برعکس وہ لادین اور مادہ پرست نہیں ہیں۔ زمین کا انسان مادی لذتوں اور جسم کا غلام ہے (جس کے لیے روح ایک پنجرے میں قید پرندے کی طرح ہے)، جبکہ مریخ کا انسان اپنی روح کو جسم پر حاکم بنا چکا ہے۔ اقبال بتاتے ہیں کہ جب انسان کا باطن پاک اور روح بیدار ہو جائے، تو موت کا خوف ختم ہو جاتا ہے اور وہ فنا کے بجائے بقا کا ذریعہ بن جاتی ہے۔ مریخ دراصل اقبال کا وہ “یوتوپیا” یا مثالی معاشرہ ہے جہاں علم (Science) اور عشق (Spirituality) دونوں مل کر انسانیت کو معراج عطا کرتے ہیں۔

Roman Urdu:

Is tamsili aur siyasi wa fikri mushahide ke zariye Allama Iqbal ne jadeed insan ko taraqqi ka ek naya aur mutawazin namona (Model) pesh kiya hai. Mars ke bashinde ilm wa science aur faza ki taskheer mein farishtagan ki tarah hunarmand hain, lekin Maghrib ke bar-aks woh la-deen aur mada-parast nahi hain. Zameen ka insan madi lazzaton aur jism ka ghulam hai (jis ke liye rooh ek pinjre mein qaid parinde ki tarah hai), jabkeh Mareekh ka insan apni rooh ko jism par hakim bana chuka hai. Iqbal batate hain ke jab insan ka batin paak aur rooh bidaar ho jaye, toh maut ka khauf khatam ho jata hai aur woh fana ke bajaye baqa ka zariya ban jati hai. Mareekh darasl Iqbal ka woh “Utopia” ya misali muashra hai jahan ilm (Science) aur ishq (Spirituality) dono mil kar insaniyat ko me’raj ata karte hain.

Share your love

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *