
(Pas Che Bayad Kard-08) Mard-e-Hur (Azad Mard) مردِ حر


مردِ حر محکم زِ وِردِ ’لا تَخَف‘
ما بہ میدان سر بہ جیب، او سر بہ کف !
مردِ حر از ’لا اِلٰہ‘ روشن ضمیر
مے نہ گردد بندۂ سلطان و میر !
مردِ حر چوں اشتراں بارے
برَد بارے برَد، خارے خورَد !
پائے خود را آں چناں محکم نہَد
نبضِ رہ از سوزِ او بر مے جہَد !
Roman Urdu)
Mard-e-hur muhkam zi wird-e ‘La Takhaf’
Ma ba maidan sar ba jeib, o sar ba kaf !
Mard-e-hur az ‘La Ilah’ roshan-zameer
May na gardad banda-e-sultan o meer !
Mard-e-hur chon shotaran baaray barad
Baaray barad, khaaray khurad !
Paaye khud ra aan chanaan muhkam nahad
Nabz-e-rah az soz-e-o bar may jaha!
English Translation
“The free man (Mard-e-Hur) is rendered invincible by the constant spiritual chanting of ‘Fear Not’; while we stand in the battlefield with heads hidden in our collars, he steps forth with his life on his palm!”
“The free man’s inner conscience is fully illuminated by the light of ‘There is no god but Allah’; he can never be reduced to a slave of worldly kings or wealthy lords!”
“In physical endurance, the free man carries immense burdens just like camels; he bears the heaviest trials of life while subsisting on the simplest nourishment!”
“He plants his feet upon the ground with such overwhelming majesty and force; that the very pulse of the pathway begins to throb wildly from his inner fire!”
Urdu
تشریح: علامہ اقبال سچے آزاد مسلمان (مردِ حر) کا وصف بیان کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ اس کے دل کو قرآنی فرمان ‘لا تخف’ (مت ڈر) کے وظیفے سے وہ مضبوطی اور طاقت حاصل ہوتی ہے کہ وہ موت کے خوف سے آزاد ہو جاتا ہے۔ ہمارے برعکس، جو مشکلات کے میدان میں خوف کے مارے سر جھکائے اور منہ چھپائے کھڑے رہتے ہیں، مردِ حر اپنی جان ہتھیلی پر رکھ کر باطل کے سامنے ڈٹ جاتا ہے۔ اس کی اس غیرت کی وجہ یہ ہے کہ اس کا باطن ‘لا الہ الا اللہ’ کے سچے اقرار سے روشن ہوتا ہے، اس لیے وہ دنیا کے کسی بادشاہ، سلطان یا امیر کے سامنے سر نہیں جھکاتا اور نہ ان کی غلامی قبول کرتا ہے۔ وہ زندگی کے سفر میں عیش و عشرت کا طالب نہیں ہوتا، بلکہ ریگستان کے جفاکش اونٹوں کی طرح صبر و شکر کے ساتھ بڑی سے بڑی ذمہ داریوں اور تکلیفوں کا بوجھ اٹھاتا ہے اور کانٹے دار مادی زندگی گزار کر بھی خوش رہتا ہے۔ وہ دنیا میں جہاں سے بھی گزرتا ہے، اپنے قدم اتنے عزم اور مضبوطی سے رکھتا ہے کہ اس کے اندر کے ایمانی سوز کی گرمی سے سست راستوں اور سوئی ہوئی قوموں کی نبض تیز تیز دھڑکنے لگتی ہے اور ان میں انقلاب کا ولولہ پیدا ہو جاتا ہے۔
Roman Urdu
Allama Iqbal sacche aazaad Musalman (mard-e-hur) ka wasf bayan karte hue farmate hain ke us ke dil ko Qurani farmaan ‘La Takhaf’ (mat dar) ke wazife se wo mazbooti aur taqat haasil hoti hai ke wo maut ke khauf se aazaad ho jata hai. Hamare bar-aks, jo mushkilat ke maidan mein khauf ke maare sar jhakaaye aur munh chhupaye kharay rehte hain, mard-e-hur apni jaan hatheili par rakh kar baatil ke saamne dat jata hai. Us ki is ghairat ki wajah ye hai ke us ka baatin ‘La Ilah Illallah’ ke sacche iqrar se roshan hota hai, is liye wo dunya ke kisi badshah, sultan ya ameer ke saamne sar nahi jhakata aur na un ki ghulāmi qabool karta hai. Wo zindagi ke safar mein aish o ishrat ka talib nahi hota, balke reigistan ke jafakash oonton ki tarah sabr wa shukr ke sath badi se badi zimmedariyon aur takleefon ka boojh utata hai aur kaante-daar maadi zindagi guzar kar bhi khush rehta hai. Wo dunya mein jahan se bhi guzarta hai, apne qadam itne azm aur mazbooti se rakhta hai ke us ke andar ke eimani soz ki garmi se sust raaston aur sooi hui qaumon ki nabz teiz teiz dhadakne lagti hai aur un mein inqilab ka walwala paida ho jata hai.

جاںِ او پائندہ تر گردد زِ موت
بانگِ تکبیرش بروں از حرف و صوت !
ہر کہ سنگِ راہ را داند زُجاج
گیرد آں درویش از سلطاں خراج !
گرمیِ طبعِ تو از صہبائے اوست
جوئے تو پروردۂ دریائے اوست !
پادشاہاں در قبا ہائے حریر
زرد رُو از سہمِ آں عُریاں فقیر !
Roman Urdu)
Jaan-e-o painda tar gardad za maut
Bang-e-takbeer-ash baroon az harf o saut !
Har ke sang-e-rah ra daand zujaaj
Geerad aan darweish az sultan kharaj !
Garmi-e-tab’e-tu az suhba-ye-o-st
Joo-ye-tu parwarda-e-darya-ye-o-st !
Padshahan dar qaba-ha-ye-hareer
Zard-roo az sahm-e-aan uryaan faqeer !
English Translation
“His soul becomes infinitely more eternal and alive through the experience of death; his majestic cry of ‘Allahu Akbar’ transcends the boundaries of mere words and sound!”
“Whosoever possesses the vision to consider the stony obstacles of the path as brittle glass; that dervish collects royal tribute even from mighty emperors!”
“The creative warmth and passion of your nature is a result of his spiritual wine; your tiny stream is nurtured entirely by his vast ocean!”
“Mighty kings clad in magnificent robes of fine silk; turn pale and tremble with fear from the awe of that empty-handed, barefoot dervish!”
Urdu
تشریح: اقبال فرماتے ہیں کہ جب عام انسانوں پر موت آتی ہے تو وہ ختم ہو جاتے ہیں، مگر مردِ حر جب خدا کی راہ میں جان دیتا ہے تو اس کی روح کو ہمیشہ کی زندگی اور لافانی بقا حاصل ہو جاتی ہے۔ اس کا نعرہِ تکبیر صرف ظاہری آواز اور لفظوں کا مجموعہ نہیں ہوتا بلکہ ایک کائناتی حقیقت ہوتا ہے جو دلوں کو بدل دیتا ہے۔ جو انسان بھی اپنے اعلیٰ مقصد کے راستے میں آنے والے پہاڑ جیسے سخت پتھروں اور رکاوٹوں کو کمزور شیشے (زجاج) کی طرح ہیچ سمجھتا ہے، وہ درویش دنیا کے ظاہری حکمرانوں اور بادشاہوں کے سامنے جھکنے کے بجائے ان سے اپنی شرائط پر خراج وصول کرتا ہے۔ علامہ نوجوانوں کو بتاتے ہیں کہ تمہاری طبیعت میں اگر دین کا کوئی جوش اور تڑپ باقی ہے تو یہ اسی مردِ حر کی پھونکی ہوئی روحانی شراب کا اثر ہے؛ تمہاری فکر کی چھوٹی سی ندی اسی کے باطنی سمندر کے فیض سے چل رہی ہے۔ یہی وجہ ہے کہ ریشمی اور قیمتی قباؤں میں ملبوس دنیا کے بڑے بڑے بادشاہ بھی اس ظاہری طور پر معمولی لباس والے، درویش صفت مردِ حر کی ہیبت اور رعب سے خوف زدہ ہو کر پیلے (زرد رو) پڑ جاتے ہیں۔
Roman Urdu
Iqbal farmate hain ke jab aam insanon par maut aati hai to wo khatam ho jate hain, magar mard-e-hur jab Khuda ki raah mein jaan deta hai to us ki rooh ko hameisha ki zindagi aur la-faani baqa haasil ho jati hai. Us ka naara-e-takbeer sirf zahiri aawaz aur lafzon ka majmooa nahi hota balke ek kainati haqeeqat hota hai jo dilon ko badal deta hai. Jo insan bhi apne aala maqsad ke raaste mein aane wale pahar jaise sakht patharon aur rukawaton ko kamzoor sheishe (zujaaj) ki tarah heich samajhta hai, wo darweish dunya ke zahiri hukmraanon aur badshahon ke saamne jhukne ke bajaye un se apni sharait par kharaj wasool karta hai. AllamaNaujawanonn ko batate hain ke tumhari tabiyat mein agar dein ka koi josh aur tarap baqi hai to ye usi mard-e-hur ki phoonki hui roohani sharab ka asar hai; tumhari fikr ki choti si nadi usi ke baatni samandar ke faiz se chal rahi hai. Yehi wajah hai ke reshmi aur qeemti qabaon mein malboos dunya ke bade bade badshah bhi is zahiri tor par maamoli libaas wale, darweish sifat mard-e-hur ki haibat aur roab se khauf-zada ho kar peile (zard roo) par jate hain.

سرِّ دِیں ما را خبر، او را نظر
او دروںِ خانہ، ما بېروںِ در !
ما کلیسا دوست، ما مسجد فروش !
او زِ دستِ مصطفیٰؐ پیمانہ نوش !
نہ مغاں را بندہ نہ ساغر بہ دست
تہی پیمانۂ ما، او مستِ ’اَلَست‘ !
چہرۂ گل از نمِ او احمر است
زِ آتشِ ما دُودِ او روشن تر است !
Roman Urdu)
Sirr-e-dein ma ra khabar, o ra nazar
O daroon-e-khana, ma beiroon-e-dar !
Ma کلیسا-doost, ma masjid-faroosh !
O za dast-e-Mustafa peimana-noosh !
Na mughaan ra banda, na saghar ba dast
Tahi peimana-e-ma, o mast-e ‘Alast’ !
Chehra-e-gul az nam-e-o ahmar ast
Za aatish-e-ma dood-e-o roshan tar ast !
English Translation
“To us, the deepest secret of Faith is merely a piece of information, but to him, it is direct cosmic vision; he resides comfortably inside the house of truth, while we linger blindly outside the door!”
“We have become lovers of the Western church and sellers of our own mosques; whereas he drinks the cup of divine wisdom directly from the blessed hand of Muhammad Mustafa (PBUH)!”
“He is neither a slave to the worldly tavern-keeper nor does he hold a physical goblet; our cups are entirely empty, while he remains ecstatically intoxicated with the primordial Covenant of Eternity!”
“The beautiful face of the rose is crimson-red owing to the moisture of his tears; the sheer smoke of his inner yearning is far more luminous than our grandest fires!”
Urdu
تشریح: علامہ اقبال اپنے دور کے عام مسلمانوں اور مردِ حر کے درمیان ایک گہرا علمی و روحانی فرق بیان کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ ہمارے لیے دین کے حقائق اور احکامات صرف سنی سنائی باتوں اور کتابی معلومات (خبر) کی حد تک ہیں، لیکن مردِ حر کے لیے یہ سب حقیقتیں آنکھوں دیکھے مشاہدے (نظر) کی طرح عیاں ہیں۔ وہ گویا اسلام کے گھر کے اندر موجود ہے اور ہم ابھی تک دروازے سے باہر بھٹک رہے ہیں۔ ہماری پستی کا یہ عالم ہے کہ ہم مغرب کے کلچر اور ان کے اداروں (کلیسا) سے محبت کرنے والے اور اپنے دین و مساجد کا سودا کرنے والے بن چکے ہیں، جبکہ مردِ حر حضور نبی کریم ﷺ کے اسوۂ حسنہ اور دستِ مبارک سے سچی محبت کا جام پیتا ہے۔ وہ کسی مادی ساقی کا محتاج نہیں ہے اور نہ ہی وہ ظاہری اسباب کا طالب ہے۔ ہم باطنی طور پر بالکل خالی ہاتھ (تہی پیمانہ) ہیں جبکہ وہ روحوں کے ازلی اقرار (الست بربکم) کی الٰہی مستی میں تروتازہ ہے۔ امتِ مسلمہ کے چمن میں اگر عروج کا کوئی سرخ گلاب کھلتا ہے تو وہ مردِ حر کے باطنی خلوص اور راتوں کے ر رونے (نم) کی بدولت ہے؛ ہماری مادی عقل کی بے اثر آگ سے اس کے دل کا اٹھنے والا مخلصانہ دھواں بھی زیادہ چمکدار اور روشن ہے۔
Roman Urdu
Allama Iqbal apne dor ke aam Musalmanon aur mard-e-hur ke darmiyan ek gheira ilmi wa roohani farq bayan karte hue kehte hain ke hamare liye dein ke haqaiq aur ahkamāt sirf suni sunai baaton aur kitabi maloomaat (khabar) ki hadd tak hain, lekin mard-e-hur ke liye ye sab haqeeqatein aankhon dekhe mushahide (nazar) ki tarah ayaan hain. Wo goya Islam ke ghar ke andar maujood hai aur ma abhi tak darwaze se bahar bhatak rahe hain. Hamari pasti ka ye aalam hai ke ma Maghrib ke culture aur un ke idaron (kileisa) se mohabbat karne wale aur apne dein wa masajid ka souda karne wale ban chuke hain, jabke mard-e-hur Huzoor Nabi Kareem (PBUH) ke uswah-e-hasanah aur dast-e-mubarak se sachi mohabbat ka jaam peeta hai. Wo kisi maadi saqi ka muhtaj nahi hai aur na hi wo zahiri asbab ka talib hai. Ma baatni tor par bilkul khaali haath (tahi peimana) hain jabke wo roohon ke azli iqrar (Alast-e-Birobbikum) ki Ilahi masti mein tar-o-taza hai. Ummat-e-Muslimah ke chaman mein agar urooj ka koi surkh gulaab khulta hai to wo mard-e-hur ke baatni khuloos aur raaton ke rone (nam) ki badolat hai; hamari maadi aql ki be-asar aag se us ke dil ka uthne wala mukhlisana dhowan bhi zyada chamkdar aur roshan hai.

دارد اندر سینہ تکبیرِ امم
در جبینِ اوست تقدیرِ امم !
قبلۂ ما گہ کلیسا، گہ دَیر
او نخواہد رزقِ خویش از دستِ غیر !
ما ہمہ عبدِ فرنگ، او ’عَبْدُہٗ‘
او نہ گنجد در جہانِ رنگ و بو !
Roman Urdu)
Daarad andar seina takbeer-e-umam
Dar jabeen-e-o-st taqdeer-e-umam !
Qibla-e-ma gah kileisa, gah deir
O nakhwahad rizq-e-khoish az dast-e-ghair !
Ma hama abd-e-Farang, o ‘Abduhu’
O na gunjad dar jahan-e-rang o boo !
English Translation
“He carries within his revolutionary chest the grand resurrection and glory of all nations; and upon his luminous forehead is written the ultimate destiny of empires!”
“Our center of attention shifts constantly, sometimes toward the Western church and sometimes toward the idol-temple; but he never deigns to accept his sustenance from the hands of strangers!”
“All of us have tragically become the absolute slaves of Western civilization, while he remains solely the true servant of Allah (‘Abduhu’); he is far too immense to be confined within this transient world of material colors and scents!”
Urdu
تشریح: علامہ اقبال نظم کے آخری حصے میں مردِ حر کی کائناتی اور سیاسی عظمت کا اعلان کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ اس کے دل و دماغ کے اندر مظلوم قوموں کو بیدار کرنے اور انہیں بلندی پر لے جانے کا عظیم مقصد (تکبیرِ امم) دھڑک رہا ہوتا ہے۔ وہ کوئی عام انسان نہیں ہوتا بلکہ اس کے بلند افکار اور ایمانی فیصلوں کی پیشانی پر پوری امت کی تقدیر لکھی ہوتی ہے، یعنی وہی قوموں کی ڈوبتی ہوئی کشتی کو کنارے لگاتا ہے۔ ہماری حالت تو یہ ہے کہ ہمارا کوئی ایک قبلہ اور نظریہ نہیں رہا؛ ہم کبھی مغرب کی تہذیب (کلیسا) سے مرعوب ہو جاتے ہیں تو کبھی مادی بتوں (دیر) کے سامنے جھک جاتے ہیں، لیکن مردِ حر کی غیرت کا یہ مقام ہے کہ وہ اپنے رزق، اپنی فکر اور اپنی بقا کے لیے کبھی کسی غیر اور اجنبی طاقت کا محتاج ہونا پسند نہیں کرتا۔ ہم سب آج کل یورپ اور فرنگیوں کی ذہنی و معاشی غلامی (عبدِ فرنگ) میں جکڑے ہوئے ہیں، جبکہ وہ صرف اور صرف اللہ کا سچا بندہ اور غلام یعنی اس کا خاص ‘عبدہٗ’ ہے۔ اس کی روح اتنی بلند اور آفاقی ہوتی ہے کہ وہ اس زمین کی عارضی، فانی اور مادی رنگ و بو کی دنیا کی حدوں میں نہیں سماتا، بلکہ وہ ہر دور میں لازوال رہتا ہے۔
Roman Urdu
Allama Iqbal nazm ke aakhri hisse mein mard-e-hur ki kainati aur siyasati azmat ka elaan karte hue farmate hain ke us ke dil wa dimagh ke andar mazloom qaumon ko bidaar karne aur unhen bulandi par le jaane ka azeim maqsad (takbeer-e-umam) dhadak raha hota hai. Wo koi aam insan nahi hota balke us ke buland afkaar aur eimani faislon ki peshani par poori ummat ki taqdeer likhi hoti hai, yani wohi qaumon ki doobti hui kashti ko kinare lagata hai. Hamari halat to ye hai ke hamara koi ek qibla aur nazriya nahi raha; ma kabhi Maghrib ki tehzeeb (kileisa) se maroob ho jate hain to kabhi maadi buton (deir) ke saamne jhuk jate hain, lekin mard-e-hur ki ghairat ka ye maqaam hai ke wo apne rizq, apni fikr aur apni baqa ke liye kabhi kisi ghair aur ajnabi taqat ka muhtaj hona pasand nahi karta. Ma sab aaj kal Europe aur Farangiyon ki zehni wa maashi ghulāmi (abd-e-Farang) mein jakray hue hain, jabke wo sirf aur sirf Allah ka sacha banda aur ghulam yani us ka khaas ‘Abduhu’ hai. Us ki rooh itni buland aur aafaqi hoti hai ke wo is zameen ki aarzi, faani aur maadi rang o boo ki dunya ki hadon mein nahi samata, balke wo har dor mein la-faani rehta hai.

صبح و شامِ ما بہ فکرِ ساز و برگ
آخرِ ما چیست ؟ تلخی ہائے مرگ !
در جہانِ بے ثبات او را ثبات
مرگِ او را از مقاماتِ حیات !
اہلِ دل از صحبتِ ما مضمحل گِل
زِ فیضِ صحبتش دارائے دل !
کارِ ما وابستۂ تخمین و ظن
او ہمہ کردار و کم گوید سخن !
Roman Urdu)
Subah o shaam-e-ma ba fikr-e-saaz o barg
Aakhir-e-ma chist ? Talkhi-ha-ye-marg !
Dar jahan-e-be-thabaat o ra thabaat
Marg-e-o ra az maqamaat-e-hayat !
Ahl-e-dil az sohbat-e-ma muzmahil
Gil za faiz-e-sohbat-ash dara-ye-dil !
Kaar-e-ma wabista-e-takhmeen o zann
O hama kirdar o kam goyad sukhan !
English Translation
“Our days and nights are entirely consumed by the anxiety of gathering worldly provisions; and what is our ultimate end? Nothing but the agonizing bitterness of death!”
“In this unstable and transient world, he alone possesses permanence and eternity; even his death is merely one of the sublime stations of evolutionary life!”
“The true people of spiritual insight are deeply exhausted and repulsed by our company; whereas by the blessing of his company, even ordinary clay becomes endowed with a living heart!”
“Our entire existence is dependent upon mere assumptions, guesswork, and doubts; while he is the absolute embodiment of action and speaks very few words!”
Roman Urdu
تشریح: علامہ اقبال ہمارے روزمرہ کے مادی معمولات اور مردِ حر کی بلند زندگی کا موازنہ کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ ہماری پوری زندگی، ہماری صبح و شام صرف اس فکر میں گزر جاتی ہے کہ ہم دنیا کا مال و اسباب اور روزی روٹی کیسے اکٹھی کریں۔ اس بے مقصد مادی دوڑ کا انجام اس کے سوا کچھ نہیں ہوتا کہ ہم ایک دن موت کی سختیوں اور اذیتوں کا شکار ہو کر مٹ جاتے ہیں۔ اس کے برعکس، اس فانی اور ناپائیدار دنیا (جہانِ بے ثبات) میں صرف مردِ حر کے وجود کو حقیقی پائیداری حاصل ہوتی ہے؛ یہاں تک کہ اس کی موت بھی کوئی زوال نہیں ہوتی بلکہ اس کے لیے اگلی روحانی زندگی کے مقامات میں سے ایک بلند مقام بن جاتی ہے۔ ہماری حالت یہ ہے کہ سچے اہل الٰہی (اہلِ دل) ہماری بے مقصد صحبت سے بیزار اور مایوس ہو جاتے ہیں، جبکہ مردِ حر کی بیدار شخصیت کا یہ فیض ہوتا ہے کہ اس کے پاس بیٹھنے سے مٹی جیسا بے جان انسان بھی صاحبِ دل اور خدا شناس بن جاتا ہے۔ ہمارا سب کام صرف زبانی دعووں، قیاس آرائیوں اور شک و شبہات (تخمین و ظن) پر چلتا ہے، جب کہ مردِ حر باتوں کا غازی نہیں ہوتا، وہ سراپا عمل اور مجسمِ کردار ہوتا ہے اور زبان سے بہت کم گفتگو کرتا ہے۔
Roman Urdu
Allama Iqbal hamare roz-marra ke maadi maamulaat aur mard-e-hur ki buland zindagi ka mawazna karte hue farmate hain ke hamari poori zindagi, hamari subah o shaam sirf is fikr mein guzar jati hai ke ma dunya ka maal o asbaab aur rozi roti kaise ikhtahi karein. Is be-maqsad maadi door ka anjaam is ke siwa kuch nahi hota ke ma ek din maut ki sakhtiyon aur aziyaton ka shikaar ho kar mit jate hain. Is ke bar-aks, is faani aur na-paitaar dunya (jahan-e-be-thabaat) mein sirf mard-e-hur ke wajood ko haqeeqi paidari haasil hoti hai; yahan tak ke us ki maut bhi koi zawal nahi hoti balke us ke liye agli roohani zindagi ke maqamaat mein se ek buland maqaam ban jati hai. Hamari halat ye hai ke sacche ahl-e-Ilahi (ahl-e-dil) hamari be-maqsad sohbat se bezaar aur mayoos ho jate hain, jabke mard-e-hur ki bidaar shakhsiyat ka ye faiz hota hai ke us ke paas baithne se mitti jaisa be-jaan insan bhi sahib-e-dil aur khuda-shinaas ban jata hai. Hamara sab kaam sirf zabani daawon, qiyas-araiyon aur shak wa shubhaat (takhmeen wa zann) par chalta hai, jab ke mard-e-hur baaton ka ghazi nahi hota, wo sarapa amal aur mujassam-e-kirdar hota hai aur zabaan se bahut kam guftago karta hai.

ما گدایانِ کوچہ گرد و فاقہ مست
فقرِ او از ’لا اِلہ‘ تیغے بہ دست !
ما پرِ کاہے اسیرِ گردباد
ضربش از کوہِ گراں جوئے کشاد !
محرمِ او شو، زِ ما بیگانہ شو
خانۂ ویراں باش و صاحب خانہ شو !
شکوہ کم کن از سپہرِ گردْ گرد
زندہ شو از صحبتِ آں زندہ مرد !
Roman Urdu)
Ma gadayan-e-koocha-gard o faqa-mast
Faqr-e-o az ‘La Ilah’ teighay ba-dast !
Ma par-e-kaahay aseir-e-gurd-baad
Zarb-ash az koh-e-garaan joo-ye-kushaad !
Mahram-e-o sho, za ma beigana sho
Khana-weiraan baash o sahib-khana sho !
Shikwa kam kun az sipehr-e-gurd-gurd
Zinda sho az sohbat-e-aan zinda-mard !
English Translation
“We are like helpless street-wandering beggars, falsely proud of our starvation; whereas his self-respecting dervish-hood (Faqr) holds the invincible sword of ‘La Ilah’ in its hand!”
“We are merely like a worthless straw trapped helplessly within a whirlwind, while the power of his spiritual blow can carve out a river from a massive mountain!”
“Become intimately acquainted with him and turn stranger to our ways; leave this ruined house of global imitation so you may become the true master of your own home!”
“Cease making endless complaints against this dusty, revolving sky; receive true eternal life by entering the company of that spiritually alive man!”
Urdu
تشریح: اقبال اپنی اور اپنے زمانے کے مسلمانوں کی کمزوری کا شکوہ کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ ہم تو مادی طور پر گلیوں میں بھٹکنے والے بھکاریوں کی طرح ہو چکے ہیں جو اپنی پستی اور فاقوں پر ہی مست ہیں، جب کہ مردِ حر کی درویشی (فقر) کا عالم یہ ہے کہ اس کے ہاتھ میں توحید یعنی ‘لا الہ الا اللہ’ کی طاقتور تلوار ہوتی ہے جس سے وہ باطل کو مٹاتا ہے۔ ہماری حیثیت ایک معمولی سوکھے گھاس کے تنکے (پرِ کاہ) جیسی ہے جو بگولے کے اندر پھنس کر چکر کھا رہا ہے اور اپنی کوئی مرضی نہیں رکھتا، جبکہ مردِ حر کی ایمانی چوٹ اتنی جاندار ہوتی ہے کہ وہ بھاری اور مضبوط پہاڑ کا سینہ چیر کر اس میں سے پانی کی ندی بہا دیتا ہے، یعنی ناممکن کو ممکن کر دکھاتا ہے۔ اس لیے اقبال نصیحت کرتے ہیں کہ ہماری اس غلامانہ اور مادی زندگی کو چھوڑ کر اس مردِ حر کے سچے رازدار بن جاؤ۔ اپنے اس ظاہری اور فانی گھر کو ویران کر دو تاکہ تم اپنی خودی کے حقیقی گھر کے مالک (صاحبِ خانہ) بن سکو۔ اس گردش کرنے والے مٹیالے آسمان اور قسمت کا گلہ کرنا بند کرو، اور اگر واقعی حقیقی زندگی چاہتے ہو تو اس زندہ جاوید بزرگ (زندہ مرد) کی صحبت اختیار کرو تاکہ تمہارا مردہ دل بھی جاگ اٹھے۔
Roman Urdu
Iqbal apni aur apne zamane ke Musalmanon ki kamzoori ka shikwa karte hue kehte hain ke ma to maadi tor par galiyon mein bhatakne wale bhikariyon ki tarah ho chuke hain jo apni pasti aur faqon par hi mast hain, jab ke mard-e-hur ki darweishi (faqr) ka aalam ye hai ke us ke haath mein touheed yani ‘La Ilah Illallah’ ki taqatwar talwar hoti hai jis se wo baatil ko mitata hai. Hamari haisiyat ek maamoli sookhe ghaas ke tinke (par-e-kaah) jaisi hai jo bagoolay ke andar phans kar chakkar kha raha hai aur apni koi marzi nahi rakhta, jabke mard-e-hur ki eimani chot itni jaandar hoti hai ke wo bhaari aur mazboot pahar ka seina cheir kar us mein se paani ki nadi baha deta hai, yani namumkin ko mumkin kar dikhata hai. Is liye Iqbal naseehat karte hain ke hamari is ghulamana aur maadi zindagi ko choor kar is mard-e-hur ke sacche raazdaar ban jao. Apne is zahiri aur faani ghar ko weiraan kar do taake tum apni khudi ke haqeeqi ghar ke maalik (sahib-e-khana) ban sako. Is gardish karne wale mityale aasmaan aur qismat ka gila karna band karo, aur agar waqai haqeeqi zindagi chahte ho to is zinda-javeid buzurg (zinda-mard) ki sohbat ikhtiyar karo taake tumhara murda dil bhi jaag uthe.

صحبت از علمِ کتابی خوشتر است
صحبتِ مردانِ حُر آدم گر است !
مردِ حر در دریائے ژرف و بیکراں
آب گیر از بحر و نے از ناوداں !
سینۂ این مرد مے جوشد چو دیگ
پیشِ او کوہِ گراں یک تودۂ ریگ !
روزِ صلح آں برگ و سازِ انجمن
ہمچو بادِ فرودیں اندر چمن !
Roman Urdu)
Sohbat az ilm-e-kitabi khosh tar ast
Sohbat-e-mardan-e-hur aadam-gar ast !
Mard-e-hur dar darya-ye-zharf o be-karaan
Aab geer az bahr o nay az naavdaan !
Seina-e-een mard may jooshad cho deig
Peish-e-o koh-e-garaan yak touda-e-reig !
Roz-e-sulh aan barg o saaz-e-anjman
Hamcho baad-e-farwadein andar chaman !
English Translation
“The living company of a righteous guide is far superior to mere textbook knowledge; for the companionship of free men is the ultimate factory that manufactures real human beings!”
“The free man is like a profound and boundless ocean; collect your water directly from his deep sea and never from a dirty kitchen drainpipe!”
“The chest of this spiritual warrior boils intensely like a cauldron with divine love; before his resolve, a massive mountain is reduced to a mere small mound of sand!”
“In the days of peace, he becomes the beautiful adornment and comfort of the gathering; just like the gentle breeze of the spring season flowing through a garden!”
Urdu
تشریح: علامہ اقبال یہاں کتابی علم اور صوفیانہ صحبت کا فرق بتاتے ہوئے فرماتے ہیں کہ صرف کتابوں کو رٹ لینے سے انسان کو معلومات تو مل سکتی ہیں مگر تربیت نہیں ملتی؛ کسی سچے اور آزاد بزرگ (مردِ حر) کے پاس بیٹھنا اس خشک کتابی علم سے ہزار گنا بہتر ہے، کیونکہ ایسے انسان ساز مردوں کی صحبت ہی انسان کو سچا انسان (آدم گر) بناتی ہے۔ مردِ حر خود اپنی ذات میں ایک اتھاہ، گہرا اور لامتناہی سمندر ہوتا ہے؛ اس لیے اگر علم اور فیض حاصل کرنا ہے تو اس کے افکار کے سمندر سے حاصل کرو، کسی عام انسان کے پرنالے (ناوداں) سے پانی لینے کی ضرورت نہیں یعنی کسی مادی انسان کے پیچھے مت چلو۔ اس مردِ حق کا سینہ الٰہی محبت اور غیرت کی وجہ سے ہر وقت دیگ کی طرح جوش مارتا رہتا ہے، اسی لیے اس کے پکے ارادے کے سامنے دنیا کا بڑا سے بڑا پہاڑ اور مصیبت بھی ریت کے ایک معمولی ڈھیر (تودۂ ریگ) کی طرح کمزور دکھائی دیتی ہے۔ جب امن کا زمانہ (روزِ صلح) ہوتا ہے تو اس کا اخلاق اور مزاج اتنا نرم ہوتا ہے کہ وہ محفل کی رونق بن جاتا ہے، بالکل اسی طرح جیسے بہار کے مہینے (فرودین) کی ٹھنڈی اور لطیف ہوا چمن کے پھولوں کو زندگی بخشتی ہے۔
Roman Urdu
Allama Iqbal yahan kitabi ilm aur soofiyana sohbat ka farq batate hue farmate hain ke sirf kitabon ko rat lene se insan ko maloomaat to mil sakti hain magar tarbiyat nahi milti; kisi sacche aur aazaad buzurg (mard-e-hur) ke paas baithna is khushk kitabi ilm se hazar guna behtar hai, kyunke aise insan-saaz mardon ki sohbat hi insan ko sacha insan (aadam-gar) banati hai. Mard-e-hur khud apni zaat mein ek athah, gheira aur la-mutanahi samandar hota hai; is liye agar ilm aur faiz haasil karna hai to us ke afkaar ke samandar se haasil karo, kisi aam insan ke parnale (naavdaan) se paani lene ki zaroorat nnahiiyani kisi maadi insan ke peiche mat chalo. Is mard-e-haq ka seina Ilahi mohabbat aur ghairat ki wajah se har waqt deig ki tarah joosh marta rehta hai, isi liye us ke pakke irade ke saamne dunya ka bada se bada pahar aur museebat bhi reit ke ek maamoli dheir (touda-e-reig) ki tarah kamzoor dikhai deti hai. Jab amn ka zamana (roz-e-sulh) hota hai to us ka akhlaq aur mizaj itna narm hota hai ke wo mahfil ki raunaq ban jata hai, bilkul isi tarah jaise bahaar ke maheine (farwadein) ki thandee aur lateef hawa chaman ke phoolon ko zindagi bakhshanti hai.

روزِ کیں آں محرمِ تقدیرِ خویش
گورِ خود مے کندد از شمشیرِ خویش !
اے سرت گردم گریز از ما چو تیر
دامنِ او گیر و بے تابانہ گیر !
مے نہ روید تخمِ دل از آب و گل
بے نگاہے از خداوندانِ دل !
اندر ایں عالم نیرزی با خسے
تا نیاویزی بہ دامانِ کسے !
Roman Urdu)
Roz-e-kein aan mahram-e-taqdeer-e-khoish
Gor-e-khud may kandad az shamsheer-e-khoish !
Aey sar-at gardam gureiz az ma cho teer
Daman-e-o geer o be-tabana geer !
May na royad tukhm-e-dil az aab o gil
Be nigahay az khodawandan-e-dil !
Andar een aalam nayarzi ba khasay
Taa na-yaveizi ba daaman-e-kasay !
English Translation
“On the terrifying day of battle, being fully aware of his divine destiny,y; he prepares his own grave through the strike of his own valiant sword!”
“O youth! I sacrifice myself for you, run away from our stagnant ways just like a swift arrow; and hold fast onto his protective garment with ultimate restlessness!”
“The sacred seed of the heart can never sprout and grow from mere physical clay and water; unless it receives a nurturing glance from the masters of the spiritual heart!”
“Within this vast world, your worth is not even equal to a worthless piece of straw; until and unless you attach yourself firmly to the sleeve of a perfect spiritual guide!”
Urdu
تشریح: علامہ اقبال نظم کے آخری حصے میں مردِ حر کا جنگی جلال بیان کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ جب حق اور باطل کا معرکہ یعنی جنگ کا دن (روزِ کیں) آتا ہے، تو وہ اپنی موت اور شہادت کی تقدیر سے خوشی خوشی واقف ہوتا ہے۔ وہ سر پر کفن باندھ کر نکلتا ہے اور اپنی ہی تلوار سے باطل کا خاتمہ کرتے ہوئے اپنے لیے شہادت کی قبر تیار کرتا ہے، یعنی وہ موت سے نہیں ڈرتا بلکہ شہادت کا طالب ہوتا ہے۔ اقبال محبت بھرے انداز میں نوجوان کو مخاطب کر کے کہتے ہیں کہ میں تجھ پر قربان جاؤں (سرت گردم)، ہماری اس مصلحت پسند اور مردہ زندگی سے تیر کی طرح تیزی سے بھاگ نکل، اور اس مردِ حر کا دامن بغیر کسی ہچکچاہٹ کے بے تابی کے ساتھ تھام لے کیونکہ وہی تمہاری نجات کا ذریعہ ہے۔ یاد رکھو، انسان کا یہ دل اور روح محض مٹی اور پانی (آب و گل) یعنی دنیاوی آسائشوں اور مادی چیزوں سے کبھی ترقی نہیں پا سکتا اور نہ اس میں ایمان کا پودا اگ سکتا ہے، جب تک کہ اس پر کسی سچے صاحبِ دل بزرگ (خداوندانِ دل) کی نورانی اور مخلصانہ نظر نہ پڑ جائے۔ آخر میں وہ حتمی فیصلہ سناتے ہوئے کہتے ہیں کہ اس مادی کائنات میں تمہاری کوئی قیمت، عزت اور اوقات ایک معمولی تنکے (خس) کے برابر بھی نہیں ہے، جب تک تم کسی کامل اور سچے رہبر کا دامن مضبوطی سے نہیں تھام لیتے؛ کیونکہ کسی کامل کی رہنمائی کے بغیر خودی کا سفر مکمل نہیں ہو سکتا۔
Roman Urdu
Allama Iqbal nazm ke aakhri hisse mein mard-e-hur ka jangi jalal bayan karte hue farmate hain ke jab haq aur baatil ka ma’raka yani jang ka din (roz-e-kein) aata hai, to wo apni maut aur shahadat ki taqdeer se khushi khushi waqif hota hai. Wo sar par kafan baandh kar nikalta hai aur apni hi talwar se baatil ka khatma karte hue apne liye shahadat ki qabr tayyar karta hai, yani wo maut se nahi darta balke shahadat ka talib hota hai. Iqbal mohabbat bhare andaz mein naujawan ko mukhatab kar ke kehte hain ke mein tujh par qurban jaon (sar-at gardam), hamari is maslahat-pasand aur murda zindagi se teir ki tarah teizi se bhaag nikal, aur is mard-e-hur ka daman bghair kisi hichkichahat ke be-taabi ke sath thaam le kyunke wohi tumhari najat ka zariya hai. Yaad rakho, insan ka ye dil aur rooh mahz mitti aur paani (aab o gil) yani dunyawei aasayishon aur maadi cheezon se kabhi taraqqi nahi pa sakta aur na is mein eimaan ka poudha ug sakta hai, jab tak ke is par kisi sacche sahib-e-dil buzurg (khodawandan-e-dil) ki noorani aur mukhlisana nazar na par jaye. Aakhir mein wo hatmi faisla sunate hue kehte hain ke is maadi kainat mein tumhari koi qeemat, izzat aur auqaat ek maamoli tinke (khas) ke barabar bhi nahi hai, jab tak tum kisi kaamil aur sacche rehbar ka daman mazbooti se nahi thaam lete; kyunke kisi kaamil ki rehnumai ke bghair khudi ka safar mukmmal nahi ho sakta.
Meta-Description
- Discover ‘Mard-e-Hur’ from ‘Pas Che Bayad Kard,’ where Iqbal celebrates the free spirit, embodying courage, independence, and the essence of true freedom.
(Pas Che Bayad Kard-08) Mard-e-Hur (Azad Mard) مردِ حر


مردِ حر محکم زِ وِردِ ’لا تَخَف‘
ما بہ میدان سر بہ جیب، او سر بہ کف !
مردِ حر از ’لا اِلٰہ‘ روشن ضمیر
مے نہ گردد بندۂ سلطان و میر !
مردِ حر چوں اشتراں بارے
برَد بارے برَد، خارے خورَد !
پائے خود را آں چناں محکم نہَد
نبضِ رہ از سوزِ او بر مے جہَد !
Roman Urdu)
Mard-e-hur muhkam zi wird-e ‘La Takhaf’
Ma ba maidan sar ba jeib, o sar ba kaf !
Mard-e-hur az ‘La Ilah’ roshan-zameer
May na gardad banda-e-sultan o meer !
Mard-e-hur chon shotaran baaray barad
Baaray barad, khaaray khurad !
Paaye khud ra aan chanaan muhkam nahad
Nabz-e-rah az soz-e-o bar may jaha!
English Translation
“The free man (Mard-e-Hur) is rendered invincible by the constant spiritual chanting of ‘Fear Not’; while we stand in the battlefield with heads hidden in our collars, he steps forth with his life on his palm!”
“The free man’s inner conscience is fully illuminated by the light of ‘There is no god but Allah’; he can never be reduced to a slave of worldly kings or wealthy lords!”
“In physical endurance, the free man carries immense burdens just like camels; he bears the heaviest trials of life while subsisting on the simplest nourishment!”
“He plants his feet upon the ground with such overwhelming majesty and force; that the very pulse of the pathway begins to throb wildly from his inner fire!”
Urdu
تشریح: علامہ اقبال سچے آزاد مسلمان (مردِ حر) کا وصف بیان کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ اس کے دل کو قرآنی فرمان ‘لا تخف’ (مت ڈر) کے وظیفے سے وہ مضبوطی اور طاقت حاصل ہوتی ہے کہ وہ موت کے خوف سے آزاد ہو جاتا ہے۔ ہمارے برعکس، جو مشکلات کے میدان میں خوف کے مارے سر جھکائے اور منہ چھپائے کھڑے رہتے ہیں، مردِ حر اپنی جان ہتھیلی پر رکھ کر باطل کے سامنے ڈٹ جاتا ہے۔ اس کی اس غیرت کی وجہ یہ ہے کہ اس کا باطن ‘لا الہ الا اللہ’ کے سچے اقرار سے روشن ہوتا ہے، اس لیے وہ دنیا کے کسی بادشاہ، سلطان یا امیر کے سامنے سر نہیں جھکاتا اور نہ ان کی غلامی قبول کرتا ہے۔ وہ زندگی کے سفر میں عیش و عشرت کا طالب نہیں ہوتا، بلکہ ریگستان کے جفاکش اونٹوں کی طرح صبر و شکر کے ساتھ بڑی سے بڑی ذمہ داریوں اور تکلیفوں کا بوجھ اٹھاتا ہے اور کانٹے دار مادی زندگی گزار کر بھی خوش رہتا ہے۔ وہ دنیا میں جہاں سے بھی گزرتا ہے، اپنے قدم اتنے عزم اور مضبوطی سے رکھتا ہے کہ اس کے اندر کے ایمانی سوز کی گرمی سے سست راستوں اور سوئی ہوئی قوموں کی نبض تیز تیز دھڑکنے لگتی ہے اور ان میں انقلاب کا ولولہ پیدا ہو جاتا ہے۔
Roman Urdu
Allama Iqbal sacche aazaad Musalman (mard-e-hur) ka wasf bayan karte hue farmate hain ke us ke dil ko Qurani farmaan ‘La Takhaf’ (mat dar) ke wazife se wo mazbooti aur taqat haasil hoti hai ke wo maut ke khauf se aazaad ho jata hai. Hamare bar-aks, jo mushkilat ke maidan mein khauf ke maare sar jhakaaye aur munh chhupaye kharay rehte hain, mard-e-hur apni jaan hatheili par rakh kar baatil ke saamne dat jata hai. Us ki is ghairat ki wajah ye hai ke us ka baatin ‘La Ilah Illallah’ ke sacche iqrar se roshan hota hai, is liye wo dunya ke kisi badshah, sultan ya ameer ke saamne sar nahi jhakata aur na un ki ghulāmi qabool karta hai. Wo zindagi ke safar mein aish o ishrat ka talib nahi hota, balke reigistan ke jafakash oonton ki tarah sabr wa shukr ke sath badi se badi zimmedariyon aur takleefon ka boojh utata hai aur kaante-daar maadi zindagi guzar kar bhi khush rehta hai. Wo dunya mein jahan se bhi guzarta hai, apne qadam itne azm aur mazbooti se rakhta hai ke us ke andar ke eimani soz ki garmi se sust raaston aur sooi hui qaumon ki nabz teiz teiz dhadakne lagti hai aur un mein inqilab ka walwala paida ho jata hai.

جاںِ او پائندہ تر گردد زِ موت
بانگِ تکبیرش بروں از حرف و صوت !
ہر کہ سنگِ راہ را داند زُجاج
گیرد آں درویش از سلطاں خراج !
گرمیِ طبعِ تو از صہبائے اوست
جوئے تو پروردۂ دریائے اوست !
پادشاہاں در قبا ہائے حریر
زرد رُو از سہمِ آں عُریاں فقیر !
Roman Urdu)
Jaan-e-o painda tar gardad za maut
Bang-e-takbeer-ash baroon az harf o saut !
Har ke sang-e-rah ra daand zujaaj
Geerad aan darweish az sultan kharaj !
Garmi-e-tab’e-tu az suhba-ye-o-st
Joo-ye-tu parwarda-e-darya-ye-o-st !
Padshahan dar qaba-ha-ye-hareer
Zard-roo az sahm-e-aan uryaan faqeer !
English Translation
“His soul becomes infinitely more eternal and alive through the experience of death; his majestic cry of ‘Allahu Akbar’ transcends the boundaries of mere words and sound!”
“Whosoever possesses the vision to consider the stony obstacles of the path as brittle glass; that dervish collects royal tribute even from mighty emperors!”
“The creative warmth and passion of your nature is a result of his spiritual wine; your tiny stream is nurtured entirely by his vast ocean!”
“Mighty kings clad in magnificent robes of fine silk; turn pale and tremble with fear from the awe of that empty-handed, barefoot dervish!”
Urdu
تشریح: اقبال فرماتے ہیں کہ جب عام انسانوں پر موت آتی ہے تو وہ ختم ہو جاتے ہیں، مگر مردِ حر جب خدا کی راہ میں جان دیتا ہے تو اس کی روح کو ہمیشہ کی زندگی اور لافانی بقا حاصل ہو جاتی ہے۔ اس کا نعرہِ تکبیر صرف ظاہری آواز اور لفظوں کا مجموعہ نہیں ہوتا بلکہ ایک کائناتی حقیقت ہوتا ہے جو دلوں کو بدل دیتا ہے۔ جو انسان بھی اپنے اعلیٰ مقصد کے راستے میں آنے والے پہاڑ جیسے سخت پتھروں اور رکاوٹوں کو کمزور شیشے (زجاج) کی طرح ہیچ سمجھتا ہے، وہ درویش دنیا کے ظاہری حکمرانوں اور بادشاہوں کے سامنے جھکنے کے بجائے ان سے اپنی شرائط پر خراج وصول کرتا ہے۔ علامہ نوجوانوں کو بتاتے ہیں کہ تمہاری طبیعت میں اگر دین کا کوئی جوش اور تڑپ باقی ہے تو یہ اسی مردِ حر کی پھونکی ہوئی روحانی شراب کا اثر ہے؛ تمہاری فکر کی چھوٹی سی ندی اسی کے باطنی سمندر کے فیض سے چل رہی ہے۔ یہی وجہ ہے کہ ریشمی اور قیمتی قباؤں میں ملبوس دنیا کے بڑے بڑے بادشاہ بھی اس ظاہری طور پر معمولی لباس والے، درویش صفت مردِ حر کی ہیبت اور رعب سے خوف زدہ ہو کر پیلے (زرد رو) پڑ جاتے ہیں۔
Roman Urdu
Iqbal farmate hain ke jab aam insanon par maut aati hai to wo khatam ho jate hain, magar mard-e-hur jab Khuda ki raah mein jaan deta hai to us ki rooh ko hameisha ki zindagi aur la-faani baqa haasil ho jati hai. Us ka naara-e-takbeer sirf zahiri aawaz aur lafzon ka majmooa nahi hota balke ek kainati haqeeqat hota hai jo dilon ko badal deta hai. Jo insan bhi apne aala maqsad ke raaste mein aane wale pahar jaise sakht patharon aur rukawaton ko kamzoor sheishe (zujaaj) ki tarah heich samajhta hai, wo darweish dunya ke zahiri hukmraanon aur badshahon ke saamne jhukne ke bajaye un se apni sharait par kharaj wasool karta hai. AllamaNaujawanonn ko batate hain ke tumhari tabiyat mein agar dein ka koi josh aur tarap baqi hai to ye usi mard-e-hur ki phoonki hui roohani sharab ka asar hai; tumhari fikr ki choti si nadi usi ke baatni samandar ke faiz se chal rahi hai. Yehi wajah hai ke reshmi aur qeemti qabaon mein malboos dunya ke bade bade badshah bhi is zahiri tor par maamoli libaas wale, darweish sifat mard-e-hur ki haibat aur roab se khauf-zada ho kar peile (zard roo) par jate hain.

سرِّ دِیں ما را خبر، او را نظر
او دروںِ خانہ، ما بېروںِ در !
ما کلیسا دوست، ما مسجد فروش !
او زِ دستِ مصطفیٰؐ پیمانہ نوش !
نہ مغاں را بندہ نہ ساغر بہ دست
تہی پیمانۂ ما، او مستِ ’اَلَست‘ !
چہرۂ گل از نمِ او احمر است
زِ آتشِ ما دُودِ او روشن تر است !
Roman Urdu)
Sirr-e-dein ma ra khabar, o ra nazar
O daroon-e-khana, ma beiroon-e-dar !
Ma کلیسا-doost, ma masjid-faroosh !
O za dast-e-Mustafa peimana-noosh !
Na mughaan ra banda, na saghar ba dast
Tahi peimana-e-ma, o mast-e ‘Alast’ !
Chehra-e-gul az nam-e-o ahmar ast
Za aatish-e-ma dood-e-o roshan tar ast !
English Translation
“To us, the deepest secret of Faith is merely a piece of information, but to him, it is direct cosmic vision; he resides comfortably inside the house of truth, while we linger blindly outside the door!”
“We have become lovers of the Western church and sellers of our own mosques; whereas he drinks the cup of divine wisdom directly from the blessed hand of Muhammad Mustafa (PBUH)!”
“He is neither a slave to the worldly tavern-keeper nor does he hold a physical goblet; our cups are entirely empty, while he remains ecstatically intoxicated with the primordial Covenant of Eternity!”
“The beautiful face of the rose is crimson-red owing to the moisture of his tears; the sheer smoke of his inner yearning is far more luminous than our grandest fires!”
Urdu
تشریح: علامہ اقبال اپنے دور کے عام مسلمانوں اور مردِ حر کے درمیان ایک گہرا علمی و روحانی فرق بیان کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ ہمارے لیے دین کے حقائق اور احکامات صرف سنی سنائی باتوں اور کتابی معلومات (خبر) کی حد تک ہیں، لیکن مردِ حر کے لیے یہ سب حقیقتیں آنکھوں دیکھے مشاہدے (نظر) کی طرح عیاں ہیں۔ وہ گویا اسلام کے گھر کے اندر موجود ہے اور ہم ابھی تک دروازے سے باہر بھٹک رہے ہیں۔ ہماری پستی کا یہ عالم ہے کہ ہم مغرب کے کلچر اور ان کے اداروں (کلیسا) سے محبت کرنے والے اور اپنے دین و مساجد کا سودا کرنے والے بن چکے ہیں، جبکہ مردِ حر حضور نبی کریم ﷺ کے اسوۂ حسنہ اور دستِ مبارک سے سچی محبت کا جام پیتا ہے۔ وہ کسی مادی ساقی کا محتاج نہیں ہے اور نہ ہی وہ ظاہری اسباب کا طالب ہے۔ ہم باطنی طور پر بالکل خالی ہاتھ (تہی پیمانہ) ہیں جبکہ وہ روحوں کے ازلی اقرار (الست بربکم) کی الٰہی مستی میں تروتازہ ہے۔ امتِ مسلمہ کے چمن میں اگر عروج کا کوئی سرخ گلاب کھلتا ہے تو وہ مردِ حر کے باطنی خلوص اور راتوں کے ر رونے (نم) کی بدولت ہے؛ ہماری مادی عقل کی بے اثر آگ سے اس کے دل کا اٹھنے والا مخلصانہ دھواں بھی زیادہ چمکدار اور روشن ہے۔
Roman Urdu
Allama Iqbal apne dor ke aam Musalmanon aur mard-e-hur ke darmiyan ek gheira ilmi wa roohani farq bayan karte hue kehte hain ke hamare liye dein ke haqaiq aur ahkamāt sirf suni sunai baaton aur kitabi maloomaat (khabar) ki hadd tak hain, lekin mard-e-hur ke liye ye sab haqeeqatein aankhon dekhe mushahide (nazar) ki tarah ayaan hain. Wo goya Islam ke ghar ke andar maujood hai aur ma abhi tak darwaze se bahar bhatak rahe hain. Hamari pasti ka ye aalam hai ke ma Maghrib ke culture aur un ke idaron (kileisa) se mohabbat karne wale aur apne dein wa masajid ka souda karne wale ban chuke hain, jabke mard-e-hur Huzoor Nabi Kareem (PBUH) ke uswah-e-hasanah aur dast-e-mubarak se sachi mohabbat ka jaam peeta hai. Wo kisi maadi saqi ka muhtaj nahi hai aur na hi wo zahiri asbab ka talib hai. Ma baatni tor par bilkul khaali haath (tahi peimana) hain jabke wo roohon ke azli iqrar (Alast-e-Birobbikum) ki Ilahi masti mein tar-o-taza hai. Ummat-e-Muslimah ke chaman mein agar urooj ka koi surkh gulaab khulta hai to wo mard-e-hur ke baatni khuloos aur raaton ke rone (nam) ki badolat hai; hamari maadi aql ki be-asar aag se us ke dil ka uthne wala mukhlisana dhowan bhi zyada chamkdar aur roshan hai.

دارد اندر سینہ تکبیرِ امم
در جبینِ اوست تقدیرِ امم !
قبلۂ ما گہ کلیسا، گہ دَیر
او نخواہد رزقِ خویش از دستِ غیر !
ما ہمہ عبدِ فرنگ، او ’عَبْدُہٗ‘
او نہ گنجد در جہانِ رنگ و بو !
Roman Urdu)
Daarad andar seina takbeer-e-umam
Dar jabeen-e-o-st taqdeer-e-umam !
Qibla-e-ma gah kileisa, gah deir
O nakhwahad rizq-e-khoish az dast-e-ghair !
Ma hama abd-e-Farang, o ‘Abduhu’
O na gunjad dar jahan-e-rang o boo !
English Translation
“He carries within his revolutionary chest the grand resurrection and glory of all nations; and upon his luminous forehead is written the ultimate destiny of empires!”
“Our center of attention shifts constantly, sometimes toward the Western church and sometimes toward the idol-temple; but he never deigns to accept his sustenance from the hands of strangers!”
“All of us have tragically become the absolute slaves of Western civilization, while he remains solely the true servant of Allah (‘Abduhu’); he is far too immense to be confined within this transient world of material colors and scents!”
Urdu
تشریح: علامہ اقبال نظم کے آخری حصے میں مردِ حر کی کائناتی اور سیاسی عظمت کا اعلان کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ اس کے دل و دماغ کے اندر مظلوم قوموں کو بیدار کرنے اور انہیں بلندی پر لے جانے کا عظیم مقصد (تکبیرِ امم) دھڑک رہا ہوتا ہے۔ وہ کوئی عام انسان نہیں ہوتا بلکہ اس کے بلند افکار اور ایمانی فیصلوں کی پیشانی پر پوری امت کی تقدیر لکھی ہوتی ہے، یعنی وہی قوموں کی ڈوبتی ہوئی کشتی کو کنارے لگاتا ہے۔ ہماری حالت تو یہ ہے کہ ہمارا کوئی ایک قبلہ اور نظریہ نہیں رہا؛ ہم کبھی مغرب کی تہذیب (کلیسا) سے مرعوب ہو جاتے ہیں تو کبھی مادی بتوں (دیر) کے سامنے جھک جاتے ہیں، لیکن مردِ حر کی غیرت کا یہ مقام ہے کہ وہ اپنے رزق، اپنی فکر اور اپنی بقا کے لیے کبھی کسی غیر اور اجنبی طاقت کا محتاج ہونا پسند نہیں کرتا۔ ہم سب آج کل یورپ اور فرنگیوں کی ذہنی و معاشی غلامی (عبدِ فرنگ) میں جکڑے ہوئے ہیں، جبکہ وہ صرف اور صرف اللہ کا سچا بندہ اور غلام یعنی اس کا خاص ‘عبدہٗ’ ہے۔ اس کی روح اتنی بلند اور آفاقی ہوتی ہے کہ وہ اس زمین کی عارضی، فانی اور مادی رنگ و بو کی دنیا کی حدوں میں نہیں سماتا، بلکہ وہ ہر دور میں لازوال رہتا ہے۔
Roman Urdu
Allama Iqbal nazm ke aakhri hisse mein mard-e-hur ki kainati aur siyasati azmat ka elaan karte hue farmate hain ke us ke dil wa dimagh ke andar mazloom qaumon ko bidaar karne aur unhen bulandi par le jaane ka azeim maqsad (takbeer-e-umam) dhadak raha hota hai. Wo koi aam insan nahi hota balke us ke buland afkaar aur eimani faislon ki peshani par poori ummat ki taqdeer likhi hoti hai, yani wohi qaumon ki doobti hui kashti ko kinare lagata hai. Hamari halat to ye hai ke hamara koi ek qibla aur nazriya nahi raha; ma kabhi Maghrib ki tehzeeb (kileisa) se maroob ho jate hain to kabhi maadi buton (deir) ke saamne jhuk jate hain, lekin mard-e-hur ki ghairat ka ye maqaam hai ke wo apne rizq, apni fikr aur apni baqa ke liye kabhi kisi ghair aur ajnabi taqat ka muhtaj hona pasand nahi karta. Ma sab aaj kal Europe aur Farangiyon ki zehni wa maashi ghulāmi (abd-e-Farang) mein jakray hue hain, jabke wo sirf aur sirf Allah ka sacha banda aur ghulam yani us ka khaas ‘Abduhu’ hai. Us ki rooh itni buland aur aafaqi hoti hai ke wo is zameen ki aarzi, faani aur maadi rang o boo ki dunya ki hadon mein nahi samata, balke wo har dor mein la-faani rehta hai.

صبح و شامِ ما بہ فکرِ ساز و برگ
آخرِ ما چیست ؟ تلخی ہائے مرگ !
در جہانِ بے ثبات او را ثبات
مرگِ او را از مقاماتِ حیات !
اہلِ دل از صحبتِ ما مضمحل گِل
زِ فیضِ صحبتش دارائے دل !
کارِ ما وابستۂ تخمین و ظن
او ہمہ کردار و کم گوید سخن !
Roman Urdu)
Subah o shaam-e-ma ba fikr-e-saaz o barg
Aakhir-e-ma chist ? Talkhi-ha-ye-marg !
Dar jahan-e-be-thabaat o ra thabaat
Marg-e-o ra az maqamaat-e-hayat !
Ahl-e-dil az sohbat-e-ma muzmahil
Gil za faiz-e-sohbat-ash dara-ye-dil !
Kaar-e-ma wabista-e-takhmeen o zann
O hama kirdar o kam goyad sukhan !
English Translation
“Our days and nights are entirely consumed by the anxiety of gathering worldly provisions; and what is our ultimate end? Nothing but the agonizing bitterness of death!”
“In this unstable and transient world, he alone possesses permanence and eternity; even his death is merely one of the sublime stations of evolutionary life!”
“The true people of spiritual insight are deeply exhausted and repulsed by our company; whereas by the blessing of his company, even ordinary clay becomes endowed with a living heart!”
“Our entire existence is dependent upon mere assumptions, guesswork, and doubts; while he is the absolute embodiment of action and speaks very few words!”
Roman Urdu
تشریح: علامہ اقبال ہمارے روزمرہ کے مادی معمولات اور مردِ حر کی بلند زندگی کا موازنہ کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ ہماری پوری زندگی، ہماری صبح و شام صرف اس فکر میں گزر جاتی ہے کہ ہم دنیا کا مال و اسباب اور روزی روٹی کیسے اکٹھی کریں۔ اس بے مقصد مادی دوڑ کا انجام اس کے سوا کچھ نہیں ہوتا کہ ہم ایک دن موت کی سختیوں اور اذیتوں کا شکار ہو کر مٹ جاتے ہیں۔ اس کے برعکس، اس فانی اور ناپائیدار دنیا (جہانِ بے ثبات) میں صرف مردِ حر کے وجود کو حقیقی پائیداری حاصل ہوتی ہے؛ یہاں تک کہ اس کی موت بھی کوئی زوال نہیں ہوتی بلکہ اس کے لیے اگلی روحانی زندگی کے مقامات میں سے ایک بلند مقام بن جاتی ہے۔ ہماری حالت یہ ہے کہ سچے اہل الٰہی (اہلِ دل) ہماری بے مقصد صحبت سے بیزار اور مایوس ہو جاتے ہیں، جبکہ مردِ حر کی بیدار شخصیت کا یہ فیض ہوتا ہے کہ اس کے پاس بیٹھنے سے مٹی جیسا بے جان انسان بھی صاحبِ دل اور خدا شناس بن جاتا ہے۔ ہمارا سب کام صرف زبانی دعووں، قیاس آرائیوں اور شک و شبہات (تخمین و ظن) پر چلتا ہے، جب کہ مردِ حر باتوں کا غازی نہیں ہوتا، وہ سراپا عمل اور مجسمِ کردار ہوتا ہے اور زبان سے بہت کم گفتگو کرتا ہے۔
Roman Urdu
Allama Iqbal hamare roz-marra ke maadi maamulaat aur mard-e-hur ki buland zindagi ka mawazna karte hue farmate hain ke hamari poori zindagi, hamari subah o shaam sirf is fikr mein guzar jati hai ke ma dunya ka maal o asbaab aur rozi roti kaise ikhtahi karein. Is be-maqsad maadi door ka anjaam is ke siwa kuch nahi hota ke ma ek din maut ki sakhtiyon aur aziyaton ka shikaar ho kar mit jate hain. Is ke bar-aks, is faani aur na-paitaar dunya (jahan-e-be-thabaat) mein sirf mard-e-hur ke wajood ko haqeeqi paidari haasil hoti hai; yahan tak ke us ki maut bhi koi zawal nahi hoti balke us ke liye agli roohani zindagi ke maqamaat mein se ek buland maqaam ban jati hai. Hamari halat ye hai ke sacche ahl-e-Ilahi (ahl-e-dil) hamari be-maqsad sohbat se bezaar aur mayoos ho jate hain, jabke mard-e-hur ki bidaar shakhsiyat ka ye faiz hota hai ke us ke paas baithne se mitti jaisa be-jaan insan bhi sahib-e-dil aur khuda-shinaas ban jata hai. Hamara sab kaam sirf zabani daawon, qiyas-araiyon aur shak wa shubhaat (takhmeen wa zann) par chalta hai, jab ke mard-e-hur baaton ka ghazi nahi hota, wo sarapa amal aur mujassam-e-kirdar hota hai aur zabaan se bahut kam guftago karta hai.

ما گدایانِ کوچہ گرد و فاقہ مست
فقرِ او از ’لا اِلہ‘ تیغے بہ دست !
ما پرِ کاہے اسیرِ گردباد
ضربش از کوہِ گراں جوئے کشاد !
محرمِ او شو، زِ ما بیگانہ شو
خانۂ ویراں باش و صاحب خانہ شو !
شکوہ کم کن از سپہرِ گردْ گرد
زندہ شو از صحبتِ آں زندہ مرد !
Roman Urdu)
Ma gadayan-e-koocha-gard o faqa-mast
Faqr-e-o az ‘La Ilah’ teighay ba-dast !
Ma par-e-kaahay aseir-e-gurd-baad
Zarb-ash az koh-e-garaan joo-ye-kushaad !
Mahram-e-o sho, za ma beigana sho
Khana-weiraan baash o sahib-khana sho !
Shikwa kam kun az sipehr-e-gurd-gurd
Zinda sho az sohbat-e-aan zinda-mard !
English Translation
“We are like helpless street-wandering beggars, falsely proud of our starvation; whereas his self-respecting dervish-hood (Faqr) holds the invincible sword of ‘La Ilah’ in its hand!”
“We are merely like a worthless straw trapped helplessly within a whirlwind, while the power of his spiritual blow can carve out a river from a massive mountain!”
“Become intimately acquainted with him and turn stranger to our ways; leave this ruined house of global imitation so you may become the true master of your own home!”
“Cease making endless complaints against this dusty, revolving sky; receive true eternal life by entering the company of that spiritually alive man!”
Urdu
تشریح: اقبال اپنی اور اپنے زمانے کے مسلمانوں کی کمزوری کا شکوہ کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ ہم تو مادی طور پر گلیوں میں بھٹکنے والے بھکاریوں کی طرح ہو چکے ہیں جو اپنی پستی اور فاقوں پر ہی مست ہیں، جب کہ مردِ حر کی درویشی (فقر) کا عالم یہ ہے کہ اس کے ہاتھ میں توحید یعنی ‘لا الہ الا اللہ’ کی طاقتور تلوار ہوتی ہے جس سے وہ باطل کو مٹاتا ہے۔ ہماری حیثیت ایک معمولی سوکھے گھاس کے تنکے (پرِ کاہ) جیسی ہے جو بگولے کے اندر پھنس کر چکر کھا رہا ہے اور اپنی کوئی مرضی نہیں رکھتا، جبکہ مردِ حر کی ایمانی چوٹ اتنی جاندار ہوتی ہے کہ وہ بھاری اور مضبوط پہاڑ کا سینہ چیر کر اس میں سے پانی کی ندی بہا دیتا ہے، یعنی ناممکن کو ممکن کر دکھاتا ہے۔ اس لیے اقبال نصیحت کرتے ہیں کہ ہماری اس غلامانہ اور مادی زندگی کو چھوڑ کر اس مردِ حر کے سچے رازدار بن جاؤ۔ اپنے اس ظاہری اور فانی گھر کو ویران کر دو تاکہ تم اپنی خودی کے حقیقی گھر کے مالک (صاحبِ خانہ) بن سکو۔ اس گردش کرنے والے مٹیالے آسمان اور قسمت کا گلہ کرنا بند کرو، اور اگر واقعی حقیقی زندگی چاہتے ہو تو اس زندہ جاوید بزرگ (زندہ مرد) کی صحبت اختیار کرو تاکہ تمہارا مردہ دل بھی جاگ اٹھے۔
Roman Urdu
Iqbal apni aur apne zamane ke Musalmanon ki kamzoori ka shikwa karte hue kehte hain ke ma to maadi tor par galiyon mein bhatakne wale bhikariyon ki tarah ho chuke hain jo apni pasti aur faqon par hi mast hain, jab ke mard-e-hur ki darweishi (faqr) ka aalam ye hai ke us ke haath mein touheed yani ‘La Ilah Illallah’ ki taqatwar talwar hoti hai jis se wo baatil ko mitata hai. Hamari haisiyat ek maamoli sookhe ghaas ke tinke (par-e-kaah) jaisi hai jo bagoolay ke andar phans kar chakkar kha raha hai aur apni koi marzi nahi rakhta, jabke mard-e-hur ki eimani chot itni jaandar hoti hai ke wo bhaari aur mazboot pahar ka seina cheir kar us mein se paani ki nadi baha deta hai, yani namumkin ko mumkin kar dikhata hai. Is liye Iqbal naseehat karte hain ke hamari is ghulamana aur maadi zindagi ko choor kar is mard-e-hur ke sacche raazdaar ban jao. Apne is zahiri aur faani ghar ko weiraan kar do taake tum apni khudi ke haqeeqi ghar ke maalik (sahib-e-khana) ban sako. Is gardish karne wale mityale aasmaan aur qismat ka gila karna band karo, aur agar waqai haqeeqi zindagi chahte ho to is zinda-javeid buzurg (zinda-mard) ki sohbat ikhtiyar karo taake tumhara murda dil bhi jaag uthe.

صحبت از علمِ کتابی خوشتر است
صحبتِ مردانِ حُر آدم گر است !
مردِ حر در دریائے ژرف و بیکراں
آب گیر از بحر و نے از ناوداں !
سینۂ این مرد مے جوشد چو دیگ
پیشِ او کوہِ گراں یک تودۂ ریگ !
روزِ صلح آں برگ و سازِ انجمن
ہمچو بادِ فرودیں اندر چمن !
Roman Urdu)
Sohbat az ilm-e-kitabi khosh tar ast
Sohbat-e-mardan-e-hur aadam-gar ast !
Mard-e-hur dar darya-ye-zharf o be-karaan
Aab geer az bahr o nay az naavdaan !
Seina-e-een mard may jooshad cho deig
Peish-e-o koh-e-garaan yak touda-e-reig !
Roz-e-sulh aan barg o saaz-e-anjman
Hamcho baad-e-farwadein andar chaman !
English Translation
“The living company of a righteous guide is far superior to mere textbook knowledge; for the companionship of free men is the ultimate factory that manufactures real human beings!”
“The free man is like a profound and boundless ocean; collect your water directly from his deep sea and never from a dirty kitchen drainpipe!”
“The chest of this spiritual warrior boils intensely like a cauldron with divine love; before his resolve, a massive mountain is reduced to a mere small mound of sand!”
“In the days of peace, he becomes the beautiful adornment and comfort of the gathering; just like the gentle breeze of the spring season flowing through a garden!”
Urdu
تشریح: علامہ اقبال یہاں کتابی علم اور صوفیانہ صحبت کا فرق بتاتے ہوئے فرماتے ہیں کہ صرف کتابوں کو رٹ لینے سے انسان کو معلومات تو مل سکتی ہیں مگر تربیت نہیں ملتی؛ کسی سچے اور آزاد بزرگ (مردِ حر) کے پاس بیٹھنا اس خشک کتابی علم سے ہزار گنا بہتر ہے، کیونکہ ایسے انسان ساز مردوں کی صحبت ہی انسان کو سچا انسان (آدم گر) بناتی ہے۔ مردِ حر خود اپنی ذات میں ایک اتھاہ، گہرا اور لامتناہی سمندر ہوتا ہے؛ اس لیے اگر علم اور فیض حاصل کرنا ہے تو اس کے افکار کے سمندر سے حاصل کرو، کسی عام انسان کے پرنالے (ناوداں) سے پانی لینے کی ضرورت نہیں یعنی کسی مادی انسان کے پیچھے مت چلو۔ اس مردِ حق کا سینہ الٰہی محبت اور غیرت کی وجہ سے ہر وقت دیگ کی طرح جوش مارتا رہتا ہے، اسی لیے اس کے پکے ارادے کے سامنے دنیا کا بڑا سے بڑا پہاڑ اور مصیبت بھی ریت کے ایک معمولی ڈھیر (تودۂ ریگ) کی طرح کمزور دکھائی دیتی ہے۔ جب امن کا زمانہ (روزِ صلح) ہوتا ہے تو اس کا اخلاق اور مزاج اتنا نرم ہوتا ہے کہ وہ محفل کی رونق بن جاتا ہے، بالکل اسی طرح جیسے بہار کے مہینے (فرودین) کی ٹھنڈی اور لطیف ہوا چمن کے پھولوں کو زندگی بخشتی ہے۔
Roman Urdu
Allama Iqbal yahan kitabi ilm aur soofiyana sohbat ka farq batate hue farmate hain ke sirf kitabon ko rat lene se insan ko maloomaat to mil sakti hain magar tarbiyat nahi milti; kisi sacche aur aazaad buzurg (mard-e-hur) ke paas baithna is khushk kitabi ilm se hazar guna behtar hai, kyunke aise insan-saaz mardon ki sohbat hi insan ko sacha insan (aadam-gar) banati hai. Mard-e-hur khud apni zaat mein ek athah, gheira aur la-mutanahi samandar hota hai; is liye agar ilm aur faiz haasil karna hai to us ke afkaar ke samandar se haasil karo, kisi aam insan ke parnale (naavdaan) se paani lene ki zaroorat nnahiiyani kisi maadi insan ke peiche mat chalo. Is mard-e-haq ka seina Ilahi mohabbat aur ghairat ki wajah se har waqt deig ki tarah joosh marta rehta hai, isi liye us ke pakke irade ke saamne dunya ka bada se bada pahar aur museebat bhi reit ke ek maamoli dheir (touda-e-reig) ki tarah kamzoor dikhai deti hai. Jab amn ka zamana (roz-e-sulh) hota hai to us ka akhlaq aur mizaj itna narm hota hai ke wo mahfil ki raunaq ban jata hai, bilkul isi tarah jaise bahaar ke maheine (farwadein) ki thandee aur lateef hawa chaman ke phoolon ko zindagi bakhshanti hai.

روزِ کیں آں محرمِ تقدیرِ خویش
گورِ خود مے کندد از شمشیرِ خویش !
اے سرت گردم گریز از ما چو تیر
دامنِ او گیر و بے تابانہ گیر !
مے نہ روید تخمِ دل از آب و گل
بے نگاہے از خداوندانِ دل !
اندر ایں عالم نیرزی با خسے
تا نیاویزی بہ دامانِ کسے !
Roman Urdu)
Roz-e-kein aan mahram-e-taqdeer-e-khoish
Gor-e-khud may kandad az shamsheer-e-khoish !
Aey sar-at gardam gureiz az ma cho teer
Daman-e-o geer o be-tabana geer !
May na royad tukhm-e-dil az aab o gil
Be nigahay az khodawandan-e-dil !
Andar een aalam nayarzi ba khasay
Taa na-yaveizi ba daaman-e-kasay !
English Translation
“On the terrifying day of battle, being fully aware of his divine destiny,y; he prepares his own grave through the strike of his own valiant sword!”
“O youth! I sacrifice myself for you, run away from our stagnant ways just like a swift arrow; and hold fast onto his protective garment with ultimate restlessness!”
“The sacred seed of the heart can never sprout and grow from mere physical clay and water; unless it receives a nurturing glance from the masters of the spiritual heart!”
“Within this vast world, your worth is not even equal to a worthless piece of straw; until and unless you attach yourself firmly to the sleeve of a perfect spiritual guide!”
Urdu
تشریح: علامہ اقبال نظم کے آخری حصے میں مردِ حر کا جنگی جلال بیان کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ جب حق اور باطل کا معرکہ یعنی جنگ کا دن (روزِ کیں) آتا ہے، تو وہ اپنی موت اور شہادت کی تقدیر سے خوشی خوشی واقف ہوتا ہے۔ وہ سر پر کفن باندھ کر نکلتا ہے اور اپنی ہی تلوار سے باطل کا خاتمہ کرتے ہوئے اپنے لیے شہادت کی قبر تیار کرتا ہے، یعنی وہ موت سے نہیں ڈرتا بلکہ شہادت کا طالب ہوتا ہے۔ اقبال محبت بھرے انداز میں نوجوان کو مخاطب کر کے کہتے ہیں کہ میں تجھ پر قربان جاؤں (سرت گردم)، ہماری اس مصلحت پسند اور مردہ زندگی سے تیر کی طرح تیزی سے بھاگ نکل، اور اس مردِ حر کا دامن بغیر کسی ہچکچاہٹ کے بے تابی کے ساتھ تھام لے کیونکہ وہی تمہاری نجات کا ذریعہ ہے۔ یاد رکھو، انسان کا یہ دل اور روح محض مٹی اور پانی (آب و گل) یعنی دنیاوی آسائشوں اور مادی چیزوں سے کبھی ترقی نہیں پا سکتا اور نہ اس میں ایمان کا پودا اگ سکتا ہے، جب تک کہ اس پر کسی سچے صاحبِ دل بزرگ (خداوندانِ دل) کی نورانی اور مخلصانہ نظر نہ پڑ جائے۔ آخر میں وہ حتمی فیصلہ سناتے ہوئے کہتے ہیں کہ اس مادی کائنات میں تمہاری کوئی قیمت، عزت اور اوقات ایک معمولی تنکے (خس) کے برابر بھی نہیں ہے، جب تک تم کسی کامل اور سچے رہبر کا دامن مضبوطی سے نہیں تھام لیتے؛ کیونکہ کسی کامل کی رہنمائی کے بغیر خودی کا سفر مکمل نہیں ہو سکتا۔
Roman Urdu
Allama Iqbal nazm ke aakhri hisse mein mard-e-hur ka jangi jalal bayan karte hue farmate hain ke jab haq aur baatil ka ma’raka yani jang ka din (roz-e-kein) aata hai, to wo apni maut aur shahadat ki taqdeer se khushi khushi waqif hota hai. Wo sar par kafan baandh kar nikalta hai aur apni hi talwar se baatil ka khatma karte hue apne liye shahadat ki qabr tayyar karta hai, yani wo maut se nahi darta balke shahadat ka talib hota hai. Iqbal mohabbat bhare andaz mein naujawan ko mukhatab kar ke kehte hain ke mein tujh par qurban jaon (sar-at gardam), hamari is maslahat-pasand aur murda zindagi se teir ki tarah teizi se bhaag nikal, aur is mard-e-hur ka daman bghair kisi hichkichahat ke be-taabi ke sath thaam le kyunke wohi tumhari najat ka zariya hai. Yaad rakho, insan ka ye dil aur rooh mahz mitti aur paani (aab o gil) yani dunyawei aasayishon aur maadi cheezon se kabhi taraqqi nahi pa sakta aur na is mein eimaan ka poudha ug sakta hai, jab tak ke is par kisi sacche sahib-e-dil buzurg (khodawandan-e-dil) ki noorani aur mukhlisana nazar na par jaye. Aakhir mein wo hatmi faisla sunate hue kehte hain ke is maadi kainat mein tumhari koi qeemat, izzat aur auqaat ek maamoli tinke (khas) ke barabar bhi nahi hai, jab tak tum kisi kaamil aur sacche rehbar ka daman mazbooti se nahi thaam lete; kyunke kisi kaamil ki rehnumai ke bghair khudi ka safar mukmmal nahi ho sakta.




