
(Pas Che Bayad Kard-09) Dar Asrar-e-Shariat در اسرار شریعت


نکتہ ہا از پیرِ روم آموختم
خویش را در حرفِ او افروختم !
مال را گر بہرِ دِیں باشی حمول
’نِعْمَ مَالُ الصَّالِحُ‘ گوید رسول !
گر نداری اندر ایں حکمت نظر
تو غلام و خواجہ تو سیم و زر !
از تہی دستاں کشادِ امتیاں
از چنیں منعم فسادِ امتیاں !
Roman Urdu
Nukta-ha az Peer-e-Room aamokhtam
Khoish ra dar harf-e-o afrookhtam !
Maal ra gar bahr-e-dein baashi hamool
‘Ni’ma maal-us-salihu’ goyad Rasool !
Gar nadari andar een hikmat nazar
Tu ghulam o khwaja-ye-tu seem o zar !
Az tahi-dastaan kushaad-e-ummatiaan
Az chanaan mun’im fasaad-e-ummatiaan !
English Translation
“I have learned profound spiritual subtleties from the Sage of Rum; and I have ignited the flame of my own soul within the warmth of his words!”
“If you accumulate and bear the weight of wealth solely for the sake of defending the Faith; then the Holy Prophet (PBUH) has decreed: ‘How excellent is righteous wealth for a righteous man!'”
“But if you do not possess this visionary insight regarding the true purpose of wealth; then you are merely a wretched slave, and gold and silver are your absolute masters!”
“True liberation, expansion, and honor for nations come through the sacrifices of the empty-handed dervishes; whereas from the wealth-worshiping rich springs nothing but the utter corruption of nations!”
Urdu
تشریح: علامہ اقبال اپنی فکری اور روحانی تربیت کا اعتراف کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ میں نے شریعت اور زندگی کے گہرے اور باریک نکات اپنے معنوی استاد مولانا جلال الدین رومی سے سیکھے ہیں، اور ان کے کلام کے اندر جو عشق اور علم کا سوز موجود تھا، اس سے میں نے اپنے باطن کو روشن اور منور کیا ہے۔ رومی کے افکار کی روشنی میں وہ دولت کی حقیقت واضح کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ اسلام مال و دولت کا دشمن نہیں ہے، بشرطیکہ نیت درست ہو۔ اگر تم مال و اسباب کو دین کی سربلندی، مظلوموں کی امداد اور اسلامی معاشرے کی فلاح کے لیے جمع کرتے ہو تو یہ عین عبادت ہے۔ اسی لیے حضور نبی کریم ﷺ نے ارشاد فرمایا تھا کہ ایک نیک انسان کے لیے پاکیزہ اور حلال مال کتنی بہترین نعمت ہے۔ لیکن، اگر تمہاری نظر اس اعلیٰ اسلامی حکمت پر نہیں ہے اور تم صرف دولت اکٹھی کرنے کے جنون میں مبتلا ہو، تو تم ازخود ایک ذلیل غلام بن چکے ہو جس کا آقا سونا اور چاندی (سیم و زر) ہے۔ تاریخ گواہ ہے کہ قوموں کو ترقی، عروج اور آزادی ہمیشہ ان لوگوں سے ملی ہے جو ظاہری طور پر خالی ہاتھ (تہی دست) مگر باطنی طور پر امیر تھے، جبکہ مادہ پرست اور دولت کے نشے میں چور امیروں نے ہمیشہ معاشرے میں بگاڑ اور اخلاقی فساد ہی برپا کیا ہے۔
Roman Urdu
Allama Iqbal apni fikri aur roohani tarbiyat ka aitraf karte hue farmate hain ke mein ne shariat aur zindagi ke gehre aur bareek nukat apne ma’navi ustad Maulana Jalaluddin Rumi se seekhe hain, aur un ke kalam ke andar jo ishq aur ilm ka soz maujood tha, us se mein ne apne baatin ko roshan aur munawwar kiya hai. Rumi ke afkaar ki roshni mein wo doulat ki haqeeqat wazih karte hue farmate hain ke Islam maal o doulat ka dushman nahi hai, bashart-e-ke niyat durust ho. Agar tum maal o asbaab ko dein ki sar-bulandi, mazloomon ki imdad aur Islami maashare ki falah ke liye jama karte ho to ye ein ibadat hai. Isi liye Huzoor Nabi Kareem (PBUH) ne irshad farmaya tha ke ek naik insan ke liye pakeeza aur halal maal kitni behtareen nemat hai. Lekin, agar tumhari nazar is aala Islami hikmat par nahi hai aur tum sirf doulat ikhtahi karne ke junoon mein mubtala ho, to tum az-khud ek zaleel ghulam ban chuke ho jis ka aaqa sona aur chaandi (seem o zar) hai. Tareekh gawah hai ke qaumon ko taraqqi, urooj aur aazaadi hameisha un logon se mili hai jo zahiri tor par khaali haath (tahi-dast) magar baatni tor par ameer the, jabke maada-parast aur doulat ke nashe mein choor ameiron ne hameisha maashare mein bigaar aur akhlaqi fasaad hi barpa kiya hai.

جدّت اندر چشمِ او خوار است و بس
کہنگی را او خریدار است و بس !
در نگاہش ناصواب آمد صواب
ترسد از ہنگامہ ہائے انقلاب !
خواجہ ناںِ بندۂ مزدور خورد
آبروئے دخترِ مزدور بُرد !
در حضورش بندہ مے نالد چو نے
بر لبِ او نالہ ہائے پے بہ پے !
Roman Urdu
Jiddat andar chashm-e-o khwar ast o bas
Kuhna-gi ra o khareedar ast o bas !
Dar nigah-ash na-sawab aamad sawab
Tarsad az hangama-ha-ye-inqilab !
Khwaja naan-e-banda-e-mazdoor khurd
Aabroo-ye-dukhtar-e-mazdoor burd !
Dar huzoor-ash banda may naalad cho nay
Bar lab-e-o nala-ha-ye-pay-ba-pay !
English Translation
“In the eyes of the greedy capitalist, any modern social progress or justice is utterly despised; he is a buyer and defender of ancient, oppressive customs alone!”
“In his corrupt vision, grave injustice appears as the right order of things; because his soul trembles with fear at the mere mention of a revolutionary storm!”
“The wealthy master greedily devours the bread earned by the sweat of his laborer; and ruthlessly shatters the dignity and honor of the laborer’s daughter!”
“In his tyrannical presence, the oppressed servant cries out in pain like a hollow reed-flute; with endless wails and lamentations rising continuously from his lips!”
Urdu
تشریح: علامہ اقبال سرمایہ دارانہ نظام کے مائنڈ سیٹ پر چوٹ کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ جو شخص دولت کا پجاری بن جاتا ہے، اس کی نظر میں معاشی انصاف، تبدیلی اور کوئی بھی نئی ترقی پسند سوچ (جدت) انتہائی حقیر اور ذلیل ٹھہرتی ہے۔ وہ صرف پرانے، فرسودہ اور ظالمانہ نظام (کہنگی) کا خریدار اور حامی ہوتا ہے کیونکہ اسی میں اس کا فائدہ ہوتا ہے۔ اس کی الٹی عقل اور مادی مفاد کی وجہ سے اسے معاشرے کی ناانصافی اور برائی (ناصواب) ہی بالکل ٹھیک اور درست (صواب) دکھائی دیتی ہے۔ وہ غریبوں کے حقوق کی بات سن کر ڈرتا ہے اور ہر اس تحریک سے خوف زدہ رہتا ہے جو معاشرے میں معاشی انقلاب کا ہنگامہ برپا کرنا چاہتی ہے۔ اس ظالمانہ نظام کا سب سے بھیانک چہرہ یہ ہے کہ سرمایہ دار مالک (خواجہ) غریب مزدور کی خون پسینے کی کمائی اور روٹی خود ہڑپ کر جاتا ہے، اور اس کی مجبوری کا اس قدر فائدہ اٹھاتا ہے کہ اس کی معصوم بیٹی کی آبرو اور عزت تک کو پامال کر دیتا ہے۔ اس بے رحم مالک کے سامنے غریب مزدور اپنی بے بسی پر بانسری (نے) کی طرح روتا اور گریہ کرتا ہے، اور اس کے ہونٹوں پر اپنی محرومی اور مظلومیت کے مسلسل نوحے اور فریادیں ہوتی ہیں مگر سرمایہ دار کا دل نہیں پگھلتا۔
Roman Urdu
Allama Iqbal sarmaya-darana nizaam ke mindset par chot karte hue farmate hain ke jo shakhs doulat ka pujari ban jata hai, us ki nazar mein maashi insaaf, tabdeeli aur koi bhi nayi taraqqi-pasand soch (jiddat) intahai haqeer aur zaleel theharti hai. Wo sirf purane, farsooda aur zalimana nizaam (kuhna-gi) ka khareedar aur haami hota hai kyunke isi mein us ka faida hota hai. Us ki ulti aql aur maadi mufad ki wajah se use maashare ki na-insaafi aur burai (na-sawab) hi bilkul theek aur durust (sawab) dikhai deti hai. Wo ghareebon ke huqooq ki baat sun kar darta hai aur har us tahreek se khauf-zada rehta hai jo maashare mein maashi inqilab ka hangama barpa karna chahti hai. Is zalimana nizaam ka sab se bhayanak chehra ye hai ke sarmaya-dar maalik (khwaja) ghareeb mazdoor ki khoon-pasine ki kamai aur roti khud harap kar jata hai, aur us ki majboori ka is qadar faida utata hai ke us ki maasoom beti ki aabroo aur izzat tak ko pamal kar deta hai. Is be-rahm maalik ke saamne ghareeb mazdoor apni be-basi par bansari (nay) ki tarah rota aur girya karta hai, aur us ke honton par apni mahroomi aur mazloomiyat ke musalsal nouhay aur faryadein hoti hain magar sarmaya-dar ka dil nahi pighalta.

نے بجامش بادہ و نے در سبوست
کاخہا تعمیر کرد و خود بہ کوست !
اے خوش آں منعم کہ چوں درویش زیست
در چنیں عمرے خدا اندیش زیست !
تا ندانی نکتۂ اکلِ حلال
بر جماعت زیستن گردد وبال !
آہ یورپ زیں مقام آگاہ نیست
چشمِ او ’یَنْظُرُ بِنُورِ اللہ‘ نیست !
Roman Urdu
Nay ba-jaam-ash baada o nay dar sabu-st
Kaakh-ha tameir kard o khud ba koo-st !
Aey khosh aan mun’im ke chon darweish zeist
Dar chanaan asray Khuda-andesh zeist !
Taa nadani nukta-e-akl-e-halal
Bar jama’at zeistan gardad wabal !
Aah Europe zein maqaam aagah neist
Chashm-e-o ‘yanzuru bi-noor-illah’ neist !
English Translation
“There is neither any wine in his cup nor a single drop in his jar; he constructed magnificent palaces for others, yet he himself roams homeless in the streets!”
“How blessed is that wealthy man who despite his riches lived simply like a humble dervish; and in this materialistic era, passed his life fearing God!”
“As long as you do not understand the sacred principle of pure, lawful sustenance (Akl-e-Halal); your very existence remains a destructive curse upon the society!”
“Alas! The Western civilization is completely oblivious to this exalted spiritual status; because its materialistic eye does not perceive through the divine Light of Allah!”
Urdu
تشریح: سرمایہ داری کی ناانصافی کی انتہا بیان کرتے ہوئے اقبال کہتے ہیں کہ غریب مزدور کے اپنے پیالے اور صراحی میں پینے کے لیے پانی تک نہیں ہوتا؛ وہ اپنی محنت سے امیروں کے لیے بڑے بڑے محلات اور بنگلے (کاخہا) کھڑے کرتا ہے، مگر خود اس کی قسمت یہ ہوتی ہے کہ وہ چھت سے محروم ہو کر گلیوں اور سڑکوں کی خاک چھانتا ہے۔ اس کے بعد اقبال اسلام کے معاشی نمونے کی تعریف کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ وہ امیر اور مالدار شخص کتنا خوش نصیب اور مبارک ہے جو بے پناہ دولت ہونے کے باوجود اپنے مزاج اور رہن سہن میں درویشوں کی طرح سادگی اختیار کرتا ہے، اور اس مادہ پرست دور میں بھی اپنی دولت کے گھمنڈ میں اندھا ہونے کے بجائے خدا ترس بن کر زندگی گزارتا ہے اور غریبوں کا خیال رکھتا ہے۔ اسلام کا بنیادی معاشی اصول یہ ہے کہ جب تک کوئی انسان حلال کمائی اور جائز رزق (اکلِ حلال) کے گہرے نکتے اور اس کی اہمیت کو نہیں سمجھتا، اس کا معاشرے میں رہنا اور جینا پوری جماعت کے لیے ایک عذاب اور وبال بن جاتا ہے کیونکہ حرام خور انسان پورے نظام کو گندہ کر دیتا ہے۔ افسوس کا مقام یہ ہے کہ پورا یورپ اس پاکیزہ معاشی اور روحانی مقام سے بالکل ناواقف ہے۔ مغرب کی نظر صرف ظاہری منافع دیکھتی ہے، اس کی آنکھ ایمان کے اس نور سے محروم ہے جس کے بارے میں حدیث میں آیا ہے کہ مومن اللہ کے نور سے دیکھتا ہے (ینظر بنور اللہ)۔
Roman Urdu
Sarmaya-dari ki na-insaafi ki intaha bayan karte hue Iqbal kehte hain ke ghareeb mazdoor ke apne pyale aur surahi mein peine ke liye paani tak nahi hota; wo apni mehnat se ameiron ke liye bade bade mahlaat aur bangle (kaakh-ha) khare karta hai, magar khud us ki qismat ye hoti hai ke wo chhat se mahroom ho kar galiyon aur sarakon ki khaak chaanta hai. Is ke baad Iqbal Islam ke maashi namoone ki tareef karte hue farmate hain ke wo ameer aur maaldar shakhs kitna khush-naseeb aur mubarak hai jo be-panah doulat hone ke bawajood apne mizaj aur rehn-sehn mein darweishon ki tarah saadgi ikhtiyar karta hai, aur is maada-parast dor mein bhi apni doulat ke ghamand mein andha hone ke bajaye Khuda-tars ban kar zindagi guzarta hai aur ghareebon ka khayal rakhta hai. Islam ka buniyadi maashi usool ye hai ke jab tak koi insan halal kamai aur jaiz rizq (akl-e-halal) ke gehre nukte aur us ki ahmeyat ko nahi samajhta, us ka maashare mein rehna aur jeina poori jama’at ke liye ek azab aur wabal ban jata hai kyunke haram-khor insan poore nizaam ko ganda kar deta hai. Afsoos ka maqaam ye hai ke poora Europe is pakeeza maashi aur roohani maqaam se bilkul nawaqif hai. Maghrib ki nazar sirf zahiri munafe dekhti hai, us ki aankh eimaan ke is noor se mahroom hai jis ke baare mein hadees mein aaya hai ke momin Allah ke noor se dekhta hai (yanzuru bi-noor-illah).

او نداند از حلال و از حرام
حکمتش خام است و کارش ناتمام !
امّتے بر امّتِ دیگر چَرد
دانہ ایں مے کارد، آں حاصل بَرَد !
Roman Urdu
O nadand az halal o az haram
Hikmat-ash kham ast o kaar-ash na-tamam !
Ummatay bar ummat-e-deigar charad
Dana een may kaarad, aan haasil barad !
English Translation
“The West recognizes absolutely no distinction between the clean lawful (Halal) and the forbidden unlawful (Haram); therefore, its economic philosophy is flawed and its civilization is incomplete!”
“In their global system, one powerful nation preys upon and devours another weaker nation; this helpless nation sows the seeds with blood and sweat, while that oppressor reaps the entire harvest!”
Urdu
تشریح: مغربی معاشی نظام کی سب سے بڑی خامی بیان کرتے ہوئے علامہ اقبال فرماتے ہیں کہ یورپ اور اس کی اندھی مادہ پرستی کو حلال اور حرام کے درمیان تمیز کرنے کی کوئی پرواہ نہیں ہے؛ ان کا واحد مقصد صرف دولت کمانا ہے چاہے وہ سود سے ہو، ظلم سے ہو یا دوسروں کا حق مار کر ہو۔ یہی وجہ ہے کہ ان کی ساری معاشی دانش (حکمت) کچی اور ناقص ہے اور ان کی یہ مادی تہذیب اپنے انجام کے لحاظ سے بالکل ادھوری اور نا تمام ہے۔ اس کا نتیجہ دنیا نے فرنگی سامراج کی شکل میں دیکھا کہ وہاں جنگل کا قانون نافذ ہے جہاں ایک طاقتور قوم دوسری معصوم اور کمزور قوم کا معاشی استحصال کرتی ہے اور اس کا خون چوستی ہے (امتے بر امتے دیگر چرد)۔ حالت یہ ہو چکی ہے کہ محنت، مشقت اور خون پسینہ کوئی اور بہاتا ہے، فصل اور دانہ غریب ملک کاشت کرتے ہیں، مگر اس کی ساری کمائی، پھل اور منافع مقتدر اور ظالم بین الاقوامی لٹیرے اٹھا کر لے جاتے ہیں۔ اسلام ایسے لٹیرے نظام کو یکسر مسترد کرتا ہے۔
Roman Urdu
Maghribi maashi nizaam ki sab se badi khami bayan karte hue Allama Iqbal farmate hain ke Europe aur us ki andhi maada-parasti ko halal aur haram ke darmiyan tameez karne ki koi parwah nahi hai; un ka wahid maqsad sirf doulat kamana hai chahe wo sood se ho, zulm se ho ya doosron ka haq maar kar ho. Yehi wajah hai ke un ki saari maashi daanish (hikmat) kacchi aur naqis hai aur un ki ye maadi tehzeeb apne anjaam ke lihaaz se bilkul adhoori aur na-tamam hai. Is ka nateeja dunya ne Farangi samraj ki shakl mein dekha ke wahan jangal ka qanoon nafiz hai jahan ek taqatwar qaum doosri maasoom aur kamzoor qaum ka maashi istahsaal karti hai aur us ka khoon choosti hai (ummatay bar ummat-e-deigar charad). Halat ye ho chuki hai ke mehnat, mushaqqat aur khoon-pasina koi aur bahata hai, fasl aur dana ghareeb mulk kasht karte hain, magar us ki saari kamai, phal aur munafe muqtadir aur zalim bein-al-aqwami luteire utha kar le jate hain. Islam aise luteire nizaam ko yak-sar mustarad karta hai.

از ضعیفاں ناں ربودن حکمت است
از تنِ شاں جاں ربودن حکمت است !
شیوۂ تہذیبِ نو آدم دری است
پردۂ آدم دری سوداگری است !
ایں بنوک، ایں فکرِ چالاکِ یہود
نورِ حق از سینۂ آدم ربود !
تا تہ و بالا نگردد ایں نظام
دانش و تہذیب و دیں سودائے خام !
Roman Urdu
Az za’eefan naan raboodan hikmat ast
Az tan-e-shaan jaan raboodan hikmat ast !
Sheiwa-e-tehzeeb-e-nau aadam-dari ast
Parda-e-aadam-dari sauda-gari ast !
Een bunook, een fikr-e-chalak-e-Yahood
Noor-e-Haq az seina-e-aadam rabood !
Taa tah o bala na-gardad een nizaam
Danish o tehzeeb o dein sauda-ye-khaam !
English Translation
“To snatch away the bread from the weak and helpless is labeled as ‘shrewd statecraft’; and to drain the very life from their bodies is called ‘wisdom’!”
“The true practice of modern Western civilization is nothing but the butchering of humanity; and the deceptive veil for this cannibalism is called commerce and trade!”
“These modern mega-banks, which are the creation of the cunning intellect of the Jews; have completely stolen the divine Light of God from the human chest!”
“Until and unless this entire capitalist and usurious system is overturned and annihilated; all talks of intellect, culture, and faith are merely raw, futile illusions!”
Urdu
تشریح: علامہ اقبال جدید مغربی سامراج کے معاشی فلسفے پر گہری کاٹ کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ دورِ حاضر کی مادہ پرستانہ طاقتوں نے یہ اصول بنا لیا ہے کہ دنیا کی مظلوم اور کمزور قوموں کے منہ سے نوالہ چھین لینا اور ان کا معاشی استحصال کر کے ان کی جان نکال لینا ہی اصل دانائی، عقل مندی اور حکمتِ عملی ہے۔ اس نام نہاد جدید مغربی تہذیب کا اصل طریقہ اور دستور انسانوں کو زندہ پھاڑ کھانا (آدم دری) ہے۔ انہوں نے اس سفاکانہ آدم خوری کو چھپانے کے لیے “عالمی تجارت”، “امپورٹ ایکسپورٹ” اور “سوداگری” کا خوبصورت پردہ اوڑھ رکھا ہے۔ اس معاشی ظلم کو چلانے کے لیے جو انٹرنیشنل بینکنگ کا جال بچھا رکھا ہے، یہ عیار یہودیوں کی مکار سوچ اور سازش کا نتیجہ ہے؛ ان سودی بینکوں نے انسانوں کو نفع و نقصان کی ایسی اندھی دوڑ میں لگایا ہے کہ انسانی قلوب سے خدا کا خوف اور ایمان کا نور ہی چھین لیا ہے۔ اقبال واشگاف الفاظ میں اعلان کرتے ہیں کہ جب تک سودی سرمایہ داری کا یہ پورا عالمی ڈھانچہ جڑ سے اکھڑ نہیں جاتا اور درہم برہم (تہ و بالا) نہیں ہو جاتا، تب تک دنیا میں علم، فلسفے، روشن خیالی، تہذیب اور دینداری کی جتنی بھی باتیں کی جائیں، وہ سب کھوکھلی، فضول اور کچا خیال (سودائے خام) ہیں۔
Roman Urdu
Allama Iqbal jadeid Maghribi samraj ke maashi falsafe par gheiri kaat karte hue farmate hain ke dor-e-hazir ki maada-parastana taqaton ne ye usool bana liya hai ke dunya ki mazloom aur kamzoor qaumon ke munh se niwala chein lena aur un ka maashi istahsaal kar ke un ki jaan nikaal lena hi asl danai, aql-mandi aur hikmat-e-amli hai. Is naam-nihad jadeid Maghribi tehzeeb ka asl tareeqa aur dastoor insanon ko zinda phaar khana (aadam-dari) hai. Un hon ne is saffakana aadam-khori ko chhupane ke liye “Aalmi Tijarat”, “Import Export” aur “Sauda-gari” ka khoobsoorat parda oarh rakha hai. Is maashi zulm ko chalane ke liye jo international banking ka jaal biccha rakha hai, ye ayyar Yahoodiyon ki makkar soch aur sazish ka nateeja hai; in soodi bankon ne insanon ko nafe wa nuqsaan ki aisi andhi door mein lagaya hai ke insani quloob se Khuda ka khauf aur eimaan ka noor hi chein liya hai. Iqbal washagaf lafzon mein elaan karte hain ke jab tak soodi sarmaya-dari ka ye poora aalmi dhancha jarr se ukhar nahi jata aur darham-barham (tah o bala) nahi ho jata, tab tak dunya mein ilm, falsafe, roshan-khyali, tehzeeb aur deindari ki jitni bhi baatein ki jayein, wo sab khokhli, fuzool aur kaccha khyal (sauda-ye-khaam) hain.

آدمی اندر جہانِ خیر و شر
کم شناسد نفعِ خود را از ضرر !
کسی نداند زشت و خوبِ کار چیست
جادۂ ہموار و ناہموار چیست !
شرع برخیزد زِ اعماقِ حیات
روشن از نورش ظلامِ کائنات !
گر جہاں داند حرامش را حرام
تا قیامت پختہ ماند ایں نظام !
Roman Urdu
Aadam-i andar jahan-e-khair o shar
Kam shinasad nafe-e-khud ra az zarar !
Kasay nadand zisht o khoob-e-kaar chist
Jada-e-hamwar o na-hamwar chist !
Shar’e barkhizad za a’maaq-e-hayat
Roshan az noor-ash zulaam-e-kainat !
Gar jahan daand haram-ash ra haram
Taa qiyamat pukhta maand een nizaam !
English Translation
“Man, while living amidst this complex world of good and evil; is rarely capable of distinguishing his true long-term benefit from absolute harm!”
“No individual on his own can accurately judge what is truly ugly or beautiful in actions; or what constitutes a smooth, righteous path versus a rugged, dangerous one!”
“The Divine Law (Shariat) springs directly from the innermost depths of life; illuminating the darkest, most chaotic corners of the cosmos with its celestial light!”
“If the entire world sincerely accepts what the Divine Law has forbidden as forbidden (Haram); this social system would remain solid, unshakeable, and perfected until Judgment Day!”
Urdu
تشریح: انسان کی ذہنی حدود کی نشاندہی کرتے ہوئے علامہ اقبال فرماتے ہیں کہ یہ دنیا نیکی اور بدی، خیر اور شر کا ایک پیچیدہ مجموعہ ہے۔ انسان اپنی ناقص عقل کے بل بوتے پر اکثر اپنے حقیقی نفع اور نقصان کی تمیز کرنے سے قاصر رہتا ہے (وہ عارضی لذت کو فائدہ اور دائمی فائدے کو نقصان سمجھ لیتا ہے)۔ کوئی بھی انسان تنہا یہ فیصلہ نہیں کر سکتا کہ انسانی اعمال کی اصل اچھائی (خوب) اور برائی (زشت) کیا ہے، اور زندگی گزارنے کا سیدھا، ہموار راستہ کون سا ہے اور بھٹکانے والا ناہموار راستہ کون سا ہے۔ ان اندھیروں میں انسان کی رہنمائی کے لیے “شرع” یعنی اللہ کا قانونِ شریعت سامنے آتا ہے۔ شریعت کسی انسان کا بنایا ہوا سطحی قانون نہیں ہے بلکہ یہ کائنات اور زندگی کی گہرائیوں (اعماقِ حیات) سے پھوٹتی ہے، اور اس کے الٰہی نور کی بدولت کائنات کی ہر اخلاقی اور سماجی تاریکی (ظلام) دور ہو جاتی ہے۔ اگر یہ دنیا شریعت کے بتائے ہوئے حدود کو تسلیم کر لے اور حرام کردہ چیزوں کو سچے دل سے حرام مان کر ان سے رک جائے، تو معاشرے کا یہ معاشی اور سماجی نظام قیامت تک اتنا پختہ اور مضبوط رہے گا کہ اسے کبھی زوال نہیں آئے گا۔
Roman Urdu
Insan ki zehni hudood ki nishandahi karte hue Allama Iqbal farmate hain ke ye dunya naiki aur badi, khair aur shar ka ek peicheeda majmooa hai. Insan apni naqis aql ke bal bote par aksar apne haqeeqi nafe aur nuqsaan ki tameez karne se qasir rehta hai (wo aarzi lazzat ko faida aur daimi faide ko nuqsaan samajh leta hai). Koi bhi insan tanha ye faisla nahi kar sakta ke insani amaal ki asl acchai (khoob) aur burai (zisht) kya hai, aur zindagi guzarne ka seedha, hamwar raasta kon sa hai aur bhatkane wala na-hamwar raasta kon sa hai. In andheiron mein insan ki rehnumai ke liye “Shar’e” yani Allah ka qanoon-e-shariat saamne aata hai. Shariat kisi insan ka banaya hua sathi qanoon nahi hai balke ye kainat aur zindagi ki gheiraiyon (a’maaq-e-hayat) se phoot’ti hai, aur is ke Ilahi noor ki badolat kainat ki har akhlaqi aur samaji tareeki (zulaam) door ho jati hai. Agar ye dunya shariat ke bataye hue hudood ko tasleem kar le aur haram karda cheezon ko sacche dil se haram maan kar un se ruk jaye, to maashare ka ye maashi aur samaji nizaam qiyamat tak itna pukhta aur mazboot rahega ke ise kabhi zawal nahi aayega.

نیست ایں کارِ فقیہاں اے پسر
با نگاہِ دیگرے او را نگر !
حکمتش از عدل و تسلیم و رضاست
بیخِ او اندر ضمیرِ مصطفیٰؐ است !
از فراق است آرزو ہا سینہ تاب
تو نمانی چوں شود او بے حجاب !
از جدائی گرچہ جاں آید بہ لب
وصلِ او کم جُو، رضائے او طلب !
Roman Urdu
Neist een kaar-e-faqihaan aey pisar
Ba nigah-e-deigaray o ra nagar !
Hikmat-ash az adl o tasleem o rida-st
Beikh-e-o andar zameer-e-Mustafa-st !
Az firaq ast aarzoo-ha seina-taab
Tu namani chon shavad o be-hijaab !
Az judai gar-cheh jaan aayad ba lab
Wasl-e-o kam joo, rida-ye-o talab !
English Translation
“O my dear son! To comprehend the inner reality of Shariat is beyond the dry intellect of jurists; you must look at it with a completely different, visionary eye!”
“The ultimate wisdom of Shariat is founded upon justice, absolute submission, and divine pleasure; and its deep root is embedded within the luminous heart of Muhammad Mustafa (PBUH)!”
“It is due to the veil of separation that highest desires burn intensely within the chest; if the Divine Beloved reveals Himself completely without a veil, your limited self will cease to remain!”
“Even though the agonizing pain of separation brings the soul to the very lips; do not impatiently demand a physical union with Him, but passionately seek His divine Pleasure alone!”
Urdu
تشریح: اپنے روحانی فرزند (اور امت کے نوجوانوں) کو مخاطب کر کے اقبال فرماتے ہیں کہ شریعت کی روح کو پا لینا محض الفاظ کے ہیر پھیر میں الجھے ہوئے روایتی فقیہوں اور قانون دانوں کے بس کا کام نہیں ہے۔ اے عزیز! تم شریعت کو صرف ظاہری احکامات کی خشک نظر سے مت دیکھو بلکہ اسے عشق اور باطنی بصیرت کی ایک دوسری نگاہ (نگاہِ دیگر) سے دیکھو۔ اس دین کی اصل حکمت عدل و انصاف قائم کرنے، خدا کے سامنے سر تسلیم خم کرنے اور اس کی رضا پر خوش رہنے میں ہے، اور اس پورے نظام کی جڑ اور منبع حضور پاک حضرت محمد مصطفیٰ ﷺ کا مبارک، پاکیزہ اور روشن ضمیر (قلبِ اطہر) ہے۔ آگے چل کر وہ معرفت کا نکتہ سکھاتے ہیں کہ خدا سے جدائی اور پردے (فراق) کی وجہ سے ہی دل کے اندر تڑپ اور آرزوئیں جنم لیتی ہیں جو سینے کو گرم رکھتی ہیں؛ اگر اللہ تعالیٰ دنیا میں بالکل بے حجاب اور ظاہر ہو جائے تو تمہارا یہ محدود انسانی وجود اس جلالِ الٰہی کی تاب نہ لا کر مٹ جائے گا۔ اس لیے، اگرچہ اس جدائی کے سفر میں بسا اوقات عاشق کی جان لبوں تک آ جاتی ہے اور وہ تڑپ اٹھتا ہے، تب بھی تم سستی جذباتی تسکین (وصل) کے پیچھے مت بھاگو، بلکہ ہر حال میں خدا کی مرضی اور اس کی خوشنودی (رضائے الٰہی) کے سچے طلب گار بنو۔
Roman Urdu
Apne roohani farzand (aur ummat ke naujawanon) ko mukhatab kar ke Iqbal farmate hain ke shariat ki rooh ko pa lena mahz lafzon ke heer pheir mein uljhe hue rivayati faqihoon aur qanoon-danon ke bas ka kaam nahi hai. Aey azeiz! Tum shariat ko sirf zahiri ahkamāt ki khushk nazar se mat dekho balke ise ishq aur baatni bazeerat ki ek doosri nigah (nigah-e-deigar) se dekho. Is dein ki asl hikmat adl o insaaf qaim karne, Khuda ke saamne sar-e-tasleem kham karne aur us ki rida par khush rehne mein hai, aur is poore nizaam ki jarr aur manba Huzoor Paak Hazrat Muhammad Mustafa (PBUH) ka mubarak, pakeeza aur roshan zameer (qalb-e-at-har) hai. Aage chal kar wo ma’rifat ka nukta sikhate hain ke Khuda se judai aur parde (firaq) ki wajah se hi dil ke andar tarap aur aarzoohein janam leiti hain jo seine ko garm rakhti hain; agar Allah Ta’ala dunya mein bilkul be-hijaab aur zahir ho jaye to tumhara ye mahdood insani wajood is jalal-e-Ilahi ki taab na la kar mit jayega. Is liye, agar-cheh is judai ke safar mein basa-auqat aashiq ki jaan labon tak aa jati hai aur wo tarap uthta hai, tab bhi tum sasti jazbati taskeen (wasl) ke peiche mat bhago, balke har haal mein Khuda ki marzi aur us ki khushnoodi (rida-ye-Ilahi) ke sacche talab-gaar bano.

مصطفیٰؐ داد از رضائے او خبر
نیست در احکامِ دِیں چیزے دگر !
تختِ جم پوشیدہ زیرِ بوریا است
فقر و شاہی از مقاماتِ رضا است !
سلطاں گیرد از حکمش منال
روزِ میدان نیست روزِ قیل و قال !
تا توانی گردن از حکمش مپیچ
تا نہ پیچد گردن از حکمِ تو ہیچ !
Roman Urdu
Mustafa daad az rida-ye-o khabar
Neist dar ahkaam-e-dein cheizay deigar !
Takht-e-Jam posheeda zeir-e-booriya ast
Faqr o shaahi az maqamaat-e-rida ast !
Sultan geerad az hukm-ash manaal
Roz-e-maidan neist roz-e-qeel o qaal !
Taa tuwaani gardan az hukm-ash mapeich
Taa na-peichad gardan az hukm-e-tu heich !
English Translation
“The Holy Prophet Muhammad (PBUH) came solely to give tidings of achieving His Divine Pleasure; indeed, there is absolutely nothing else in the commandments of Faith!”
“The grandest imperial throne of Jamshid is hidden right beneath the dervish’s coarse straw mat; for both absolute spiritual poverty (Faqr) and true sovereignty are merely different stations of Divine Pleasure!”
“When the Supreme Sovereign issues an order, obey it instantly without a single complaint; for the decisive day of battle is certainly not the time for useless debates and arguments!”
“As long as it is within your power, never turn your neck away from His command; so that no power in the universe may ever dare to disobey your command!”
Urdu
تشریح: دین کا خلاصہ پیش کرتے ہوئے علامہ اقبال فرماتے ہیں کہ مادی اور روایتی الجھنوں سے ہٹ کر دیکھا جائے تو سرورِ کائنات حضرت محمد مصطفیٰ ﷺ نے ہمیں بنیادی طور پر خدا کی رضا حاصل کرنے کا ہی راستہ بتایا ہے۔ اسلامی احکامات کی اصل جڑ اور مغز یہی ہے، اس کے علاوہ دین میں کوئی اور چیز نہیں ہے۔ جب انسان خدا کی رضا کے اس مقام کو پا لیتا ہے تو اس کی درویشی میں وہ طاقت آ جاتی ہے کہ جمشید یا سلیمان کا شاہی تخت بھی اس کے معمولی ٹاٹ اور چٹائی (بوریا) کے نیچے چھپا ہوا محسوس ہوتا ہے؛ یعنی دنیا کی تمام بادشاہتیں اس کی ٹھوکر پر ہوتی ہیں۔ یہ فقرِ اختیاری اور سچی بادشاہی (شاہی) دراصل خدا کی رضا پر راضی ہو جانے کے مختلف مقامات ہیں۔ جب اس سچے قادرِ مطلق کا کوئی حکم سامنے آئے تو سچے مومن کا کام یہ ہے کہ وہ خوشی سے اسے قبول کرے، اس پر شکوہ اور فریاد (منال) نہ کرے؛ کیونکہ جب عمل کا وقت ہو اور زندگی ایک میدانِ جنگ بن چکی ہو تو وہ وقت لمبی بحثوں، فلسفوں اور تکرار (قیل و قال) کا نہیں ہوتا بلکہ فوری اطاعت کا ہوتا ہے۔ جہاں تک تم سے ہو سکے، خدا کے احکامات سے سرتابی نہ کرو اور اپنی گردن مت موڑو؛ اس کا صلہ تمہیں یہ ملے گا کہ کائنات کی کوئی طاقت اور کوئی مادی وجود تمہارے حکم سے سرتابی کرنے کی جرات نہیں کر سکے گا، یعنی خدا تمہیں دنیا کا حاکم بنا دے گا۔
Roman Urdu
Dein ka khulasa pesh karte hue Allama Iqbal farmate hain ke maadi aur rivayati uljhanon se hat kar dekha jaye to Sarwar-e-Kainat Hazrat Muhammad Mustafa (PBUH) ne hamen buniyadi tor par Khuda ki rida haasil karne ka hi raasta bataya hai. Islami ahkamāt ki asl jarr aur maghz yehi hai, is ke elawa dein mein koi aur cheiz nahi hai. Jab insan Khuda ki rida ke is maqaam ko pa leta hai to us ki darweishi mein wo taqat aa jati hai ke Jamshid ya Sulaiman ka shaahi takht bhi us ke maamoli taat aur chatai (booriya) ke neiche chhupa hua mehsoos hota hai; yani dunya ki tamam badshahitien us ki thokar par hoti hain. Ye faqr-e-ikhtiyari aur sachi badshahi (shaahi) darasl Khuda ki rida par raazi ho jaane ke mukhtalif maqamaat hain. Jab is sacche Qaadir-e-Mutlaq ka koi hukm saamne aaye to sacche momin ka kaam ye hai ke wo khushi se ise qabool kare, is par shikwa aur faryad (manaal) na kare; kyunke jab amal ka waqt ho aur zindagi ek maidan-e-jang ban chuki ho to wo waqt lambi bahson, falsafon aur tikrar (qeel o qaal) ka nahi hota balke fauri ata’at ka hota hai. Jahan tak tum se ho sake, Khuda ke ahkamāt se sartaabi na karo aur apni gardan mat moro; is ka sila tumhen ye milega ke kainat ki koi taqat aur koi maadi wajood tumhare hukm se sartaabi karne ki jurat nahi kar sakega, yani Khuda tumhen dunya ka haakim bana dega.

از شریعت ’اَحْسَنِ التَّقْوِیم‘ شو
وارثِ ایمانِ ابراہیمؑ شو !
پس طریقت چیست اے والا صفات ؟
شرع را دیدن بہ اعماقِ حیات !
فاش مے خواہی اگر اسرارِ دِیں
جز بہ اعماقِ ضمیرِ خود مئیں !
گر نہ بینی، دِیں تو مجبوری است
ایں چنیں دِیں از خدا مہجوری است !
Roman Urdu
Az shariat ‘Ahsan-it-Taqweem’ sho
Warith-e-eimaan-e-Ibrahim sho !
Pas tariqat chist aey wala-sifaat ?
Shar’e ra deidan ba a’maaq-e-hayat !
Faash may khwahi agar asrar-e-dein
Juz ba a’maaq-e-zameer-e-khud ma-bein !
Gar na beini, dein-e-tu majboori-st
Een chanaan dein az Khuda mahjoori-st !
English Translation
“By practicing the Divine Law (Shariat), become the practical embodiment of the ‘Best of Creations’ (Ahsan-it-Taqweem); and become the true spiritual heir to the unshakeable Faith of Abraham!”
“Then what is ‘Tariqat’ (the Sufi Path), O man of noble qualities? It is nothing but perceiving and experiencing Shariat within the very depths of life!”
“If you passionately desire that the deepest mysteries of Faith be openly manifested to you; then do not look anywhere else except into the profound depths of your own inner conscience!”
“If you do not witness Faith in this intuitive manner, then your religion is merely a dynamic of blind compulsion; and such a forced, superficial religion only leads to utter estrangement from God!”
Urdu
تشریح: علامہ اقبال شریعت اور طریقت کا خوبصورت باہمی تعلق واضح کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ شریعت کا مقصد انسان کو ظاہری رسوم میں باندھنا نہیں ہے، بلکہ شریعت کے احکامات پر دل سے عمل کر کے تم اس انسانی عظمت کا نمونہ بن جاؤ جسے قرآن نے ‘احسن التقویم’ (بہترین بناوٹ والا انسان) کہا ہے، اور بت شکنی کرتے ہوئے حضرت ابراہیم علیہ السلام کے سچے اور مضبوط ایمان کے وارث بن جاؤ۔ اس کے بعد وہ تصوف کا ایک بہت بڑا مغز بیان کرتے ہوئے پوچھتے ہیں کہ اے بلند صفات والے انسان! لوگ طریقت کے نام پر الگ راستے ڈھونڈتے ہیں، مگر طریقت کیا ہے؟ طریقت اس کے سوا کچھ نہیں کہ تم شریعت کے احکامات کو صرف ظاہری اور اندھی لکیر سمجھ کر نہ پڑھو، بلکہ اسے اپنی زندگی اور روح کی گہرائیوں (اعماقِ حیات) میں اترتا ہوا محسوس کرو اور اسے اپنا تجربہ بنا لو۔ اگر تم واقعی دین کے چھپے ہوئے اسرار اور بھیدوں کو اپنے سامنے بالکل واضح اور عیاں (فاش) دیکھنا چاہتے ہو، تو ادھر ادھر بھٹکنے اور بیرونی بحثوں میں پڑنے کے بجائے صرف اور صرف اپنے ضمیر اور قلب کی گہرائیوں میں جھانکو (کیونکہ مومن کا دل تجلی گاہِ الٰہی ہے)۔ اگر تم دین کو اس طرح اپنے دل کے اندر محسوس نہیں کرتے اور تمہارا ایمان باطنی بصیرت سے محروم ہے، تو یاد رکھو کہ تمہارا یہ دین محض ایک سماجی مجبوری اور رسم و رواج کا نام ہے؛ اور ایسا بے روح، روایتی دین انسان کو خدا کے قریب کرنے کے بجائے الٹا خدا سے دور (مہجوری) کر دیتا ہے۔
Roman Urdu
Allama Iqbal shariat aur tariqat ka khoobsoorat baahmi ta’alluq wazih karte hue farmate hain ke shariat ka maqsad insan ko zahiri rasoom mein baandhna nahi hai, balke shariat ke ahkamāt ki pairwi kar ke tum us insani azmat ka namoona ban jao jise Quran ne ‘Ahsan-it-Taqweem’ (behtareen banawat wala insan) kaha hai, aur but-shikni karte hue Hazrat Ibrahim (A.S) ke sacche aur mazboot eimaan ke warith ban jao. Is ke baad wo tasawwuf ka ek bahut bada maghz bayan karte hue poochte hain ke aey buland sifaat wale insan! Log tariqat ke naam par alag raaste dhoondte hain, magar tariqat kya hai? Tariqat is ke siwa kuch nahi ke tum shariat ke ahkamāt ko sirf zahiri aur andhi lakeer samajh kar na parho, balke ise apni zindagi aur rooh ki gheiraiyon (a’maaq-e-hayat) mein utarta hua mehsoos karo aur ise apna tajruba bana lo. Agar tum waqai dein ke chhupe hue asrar aur bheidon ko apne saamne bilkul wazih aur ayaan (faash) dekhna chahte ho, to idhar idhar bhatakne aur beirooni bahson mein parne ke bajaye sirf aur sirf apne zameer aur qalb ki gheiraiyon mein jhankey (kyunke momin ka dil tajalli-gah-e-Ilahi hai). Agar tum dein ko is tarah apne dil ke andar mehsoos nahi karte aur tumhara eimaan baatni bazeerat se mahroom hai, to yaad rakho ke tumhara ye dein mahz ek samaji majboori aur rasm o riwaj ka naam hai; aur aisa be-rooh, rivayati dein insan ko Khuda ke qareeb karne ke bajaye ulta Khuda se door (mahjoori) kar deta hai.

بندہ تا حق را نبیند آشکار
برنمی آید زِ جبر و اختیار !
تو یکے در فطرتِ خود غوطہ زن
مردِ حق شو، بر ظن و تخمین متن !
تا ببینی زشت و خوبِ کار چیست
اندر ایں نہ پردہ اسرار چیست !
ہر کہ از سرِّ نبی گیرد نصیب
ہم بہ جبریلِ امیں گردد قریب !
Roman Urdu
Banda taa Haq ra nabeinand aashkaar
Bar-namay aayad zi jabr o ikhtiyar !
Tu yakay dar fitrat-e-khud ghootah-zan
Mard-e-Haq sho, bar zann o takhmeen matan !
Taa babeini zisht o khoob-e-kaar chist
Andar een noh-parda asrar chist !
Har keh az sirr-e-Nabi geerad naseeb
Ham ba Jibreel-e-Ameen gardad qareeb !
English Translation
“As long as a servant does not witness the Ultimate Truth unveiled and manifest; he can never escape the exhausting philosophical labyrinth of predestination (Jabr) and free will (Ikhtiyar)!”
“Dive deep for once into the inner recesses of your own profound nature; become a true man of God, and cease leaning upon mere doubts and قیاس آرائیاں!”
“Only then will you clearly perceive what is genuinely ugly or beautiful in human actions; and what hidden mysteries reside within these nine veils of the cosmos!”
“Whosoever receives a spiritual portion from the esoteric secret of the Holy Prophet; approaches the sublime status of Gabriel, the angel of divine wisdom!”
Urdu
تشریح: علامہ اقبال انسانی عقل کی لایعانی الجھنوں کا ذکر کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ جب تک انسان کو باطنی بصیرت حاصل نہیں ہوتی اور وہ سچائی (حق) کو اپنی آنکھوں سے آشکار نہیں دیکھ لیتا، وہ علمِ کلام کے ان خشک اور لایعانی فلسفوں میں پھنسا رہتا ہے کہ انسان مجبورِ محض ہے (جبر) یا اپنے فیصلوں میں خود مختار ہے (اختیار)۔ وہ ان بحثوں سے تبھی نکل سکتا ہے جب وہ اپنی اصل فطرت اور خودی کے سمندر میں غوطہ لگائے۔ اقبال انسان کو نصیحت کرتے ہیں کہ محض وہم، گمان، مفروضوں اور اندھی قیاس آرائیوں (ظن و تخمین) پر فخر کرنا اور اکڑنا چھوڑ دے، بلکہ سچا ‘مردِ حق’ بن کر دکھائے۔ جب انسان کا باطن بیدار ہوتا ہے تو اس پر یہ حقیقت کھل جاتی ہے کہ کائنات میں کون سا عمل اخلاقی طور پر برا (زشت) ہے اور کون سا اچھا (خوب)۔ یہی وہ مقام ہے جہاں انسان پر اس مادی کائنات اور نو آسمانوں (نہ پردہ) کے چھپے ہوئے اسرار بے نقاب ہو جاتے ہیں۔ جو انسان بھی شریعتِ محمدیؐ اور حضور اکرم ﷺ کے باطنی رازوں اور اسوۂ حسنہ سے سچا فیض پاتا ہے، وہ نہ صرف مادی بلندیوں کو چھو لیتا ہے بلکہ وحی اور حکمت کے امین، یعنی حضرت جبرئیل علیہ السلام کے مقامِ مقرب سے بھی قریب تر ہو جاتا ہے۔
Roman Urdu
Allama Iqbal insani aql ki layani uljhanon ka zikr karte hue farmate hain ke jab tak insan ko baatni bazeerat haasil nahi hoti aur wo sachai (Haq) ko apni aankhon se aashkaar nahi dekh leta, wo ilm-e-kalam ke in khushk aur layani falsafon mein phansa rehta hai ke insan majboor-e-mahz hai (jabr) ya apne faislon mein khud-mukhtar hai (ikhtiyar). Wo in bahson se tabhi nikal sakta hai jab wo apni asl fitrat aur khudi ke samandar mein ghootah lagaye. Iqbal insan ko naseehat karte hain ke mahz wahm, guman, mafroozon aur andhi qiyas-araiyon (zann wa takhmeen) par fakhr karna aur akarna choor de, balke sacha ‘mard-e-Haq’ ban kar dikhaye. Jab insan ka baatin bidaar hota hai to us par ye haqeeqat khul jati hai ke kainat mein kon sa amal akhlaqi tor par bura (zisht) hai aur kon sa accha (khoob). Yehi wo maqaam hai jahan insan par is maadi kainat aur noh aasmaanon (noh-parda) ke chhupe hue asrar be-naqab ho jate hain. Jo insan bhi shariat-e-Muhammadi aur Huzoor Akram (PBUH) ke baatni razon aur uswah-e-hasanah se sacha faiz pata hai, wo na sirf maadi bulandiyon ko choo leta hai balke wahy aur hikmat ke ameen, yani Hazrat Jibreel (A.S) ke maqaam-e-muqarrab se bhi qareeb tar ho jata hai.

اے کہ مے نازی بہ قرآنِ عظیم
تا کجا در حجرہ باشی مقیم ؟
در جہان اسرارِ دِیں را فاش کن
نکتۂ شرعِ مبین را فاش کن !
کس نہ گردد در جہاں محتاجِ کس
نکتۂ شرعِ مبین ایں است و بس !
مکتب و ملا تنہا ساختند
مومناں ایں نکتہ را نشناختند !
Roman Urdu
Aey keh may naazi ba Quran-e-Azeim
Taa kuja dar hujrah baashi muqeim ?
Dar jahan asrar-e-dein ra faash kun
Nukta-e-shar’e-mubein ra faash kun !
Kas na-gardad dar jahan muhtaj-e-kas
Nukta-e-shar’e-mubein een ast o bas !
Maktab o Mulla tanha saakhtand
Mominan een nukta ra na-shnaakhtand !
English Translation
“O you who take empty pride in the absolute majesty of the Magnificent Quran; how long will you remain comfortably confined within the small walls of your cloister?”
“Step out into the practical world and manifest the hidden socio-political secrets of Faith; and openly declare the liberating core principle of the Manifest Law (Shariat)!”
“That no human being in this entire world should ever remain economically dependent upon or enslaved by another human being—this is the sole purpose of the Manifest Law, and nothing else!”
“The modern schools (Maktab) and the traditional preachers (Mulla) have merely spun verbal webs; while the believers tragically failed to comprehend this revolutionary core truth!”
Urdu
تشریح: اقبال سست اور بے عمل مسلمانوں کو جھنجھوڑتے ہوئے فرماتے ہیں کہ تم زبان سے تو قرآنِ عظیم کی عظمت پر بڑے بڑے دعوے اور ناز کرتے ہو، مگر عملی طور پر دنیا سے کٹ کر خانقاہوں اور مسجد کے حجروں (حجرہ نشینی) میں چھپ کر بیٹھے ہو۔ آخر کب تک تم اس بے عملی کی زندگی پر قناعت کیے رکھو گے؟ اٹھو اور باہر نکل کر کائنات کے سامنے اسلام کے اس سیاسی، سماجی اور معاشی نظام کے رازوں کو فاش کرو۔ شریعتِ محمدیؐ (شرعِ مبین) کے اس عادلانہ نکتہ کا دنیا کے سامنے نفاذ کرو جس کا بنیادی مقصد یہ ہے کہ اس دنیا میں کوئی بھی انسان معاشی یا سیاسی طور پر کسی دوسرے انسان کا غلام، محتاج اور زبردست نہ رہے۔ اسلام انسان کو ہر قسم کی انسانی غلامی سے نجات دلانے آیا ہے اور شریعت کا خلاصہ بس یہی ہے۔ مگر افسوس کہ ہمارے تعلیمی اداروں (مکتب) اور روایتی علماء (ملا) نے دین کو صرف ظاہری مناظروں، طویل بحثوں اور لفظی باتوں کا مجموعہ بنا دیا ہے، جس کی وجہ سے عام مسلمان شریعت کے اس انقلابی اور معاشی انصاف پر مبنی اصل مغز اور نکتے کو پہچاننے سے بالکل قاصر رہے۔
Roman Urdu
Iqbal sust aur be-amal Musalmanon ko jhanjhoorte hue farmate hain ke tum zabaan se to Quran-e-Azeim ki azmat par bade bade daaway aur naaz karte ho, magar amli tor par dunya se kat kar khanqahon aur masjid ke hujron (hujra-nasheeni) mein chhup kar baithe ho. Aakhir kab tak tum is be-amli ki zindagi par qana’at kiye rakhoge? Utho aur bahar nikal kar kainat ke saamne Islam ke is siyasi, samaji aur maashi nizaam ke razon ko faash karo. Shariat-e-Muhammadi (shar’e-mubein) ke is aadilana nukte ka dunya ke saamne nafiz karo jis ka buniyadi maqsad ye hai ke is dunya mein koi bhi insan maashi ya siyasi tor par kisi doosri insan ka ghulam, muhtaj aur zabardast na rahe. Islam insan ko har qism ki insani ghulāmi se najat dilane aaya hai aur shariat ka khulasa bas yehi hai. Magar afsoos ke hamare taleimi idaron (maktab) aur rivayati ulama (mulla) ne dein ko sirf zahiri munaziron, taveil bahson aur lafzi baaton ka majmooa bana diya hai, jis ki wajah se aam Musalman shariat ke is inqilabi aur maashi insaaf par mabni asl maghz aur nukte ko pehchanne se bilkul qasir rahe.

زندہ قومے بود، از تاویل مُرد
آتشِ او در ضمیرِ او فسُرد !
صوفیاںِ باصفا را دیدہ ام
شیخِ مکتب را نکو سنجیدہ ام !
عصرِ من پیغمبرے ہم آفرید
آں کہ در قرآن بغیر از خود ندید !
ہر یکے دانائے قرآن و خبر
در شریعت کم سواد و کم نظر !
Roman Urdu
Zinda qaumay bood, az taweel murd
Aatish-e-o dar zameer-e-o fusurd !
Soofiyaan-e-ba-safa ra deida am
Sheikh-e-maktab ra naku sanjeeda am !
Asr-e-man peighambaray ham aafreed
Aan keh dar Quran bghair az khud nadeid !
Har yakay dana-ye-Quran o khabar
Dar shariat kam-sawad o kam-nazar !
English Translation
“Muslims were once a vibrant, living nation, but they perished due to far-fetched, cowardly misinterpretations (Taweel) of holy texts; the revolutionary fire within their conscience froze and died out!”
“I have closely observed the self-righteous Sufis of our times; and I have thoroughly weighed and evaluated the traditional schoolmasters too!”
“Tragically, my own era has even given birth to a false prophet (alluding to Mirza Ghulam Ahmad of Qadian); who, when looking at the Holy Quran, saw nothing but his own self-invented claims!”
“Today, every superficial orator poses as an expert of the Quran and Hadith (Khabar); yet in understanding the true, deep spirit of Shariat, they are entirely unlearned and narrow-minded!”
Urdu
تشریح: امت کی فکری زوال کا ماتم کرتے ہوئے علامہ اقبال فرماتے ہیں کہ مسلمان ماضی میں ایک زندہ، غازی اور متحرک قوم تھی، لیکن جب انہوں نے جہاد اور عمل کے قرآنی احکامات کو اپنی کمزوری چھپانے کے لیے غلط اور من پسند تعبیروں اور دور از کار تاویلوں کا نشانہ بنایا، تو وہ روحانی طور پر مر گئی۔ ان کی اس فکری بزدلی نے ان کے ضمیر کے اندر موجود ایمانی اور انقلابی آگ کو ہمیشہ کے لیے سرد اور ٹھنڈا (فسرد) کر دیا۔ اقبال فرماتے ہیں کہ میں نے اپنے دور کے صوفیاء کو بھی دیکھا ہے جو خانقاہوں میں صرف ذکر و اذکار تک محدود ہیں، اور مدرسوں کے اساتذہ (شیخِ مکتب) کو بھی اچھی طرح پرکھا ہے جو صرف ظاہری الفاظ کے گورکھ دھندے میں الجھے ہوئے ہیں۔ حد تو یہ ہوئی کہ مادی غلامی اور فکری بگاڑ کے اس دور نے ایک جھوٹے مدعیِ نبوت کو بھی جنم دے دیا، جس نے اپنی عقل پرستی اور مکارانہ مقاصد کے لیے پورے قرآن کو اپنی ذات اور اپنے باطل دعووں کے گرد گھمانا شروع کر دیا اور اسے اپنی ذات کے سوا کچھ نظر نہ آیا۔ اجداد کے زوال کا نتیجہ یہ ہے کہ آج ہر شخص ظاہری طور پر قرآن اور حدیث (خبر) کا بہت بڑا عالم اور دانا بنا پھرتا ہے، مگر جہاں شریعت کی اصل روح، گہرائی، عدل اور حکمت کا تعلق ہے، وہاں یہ سب کے سب انتہائی کم علم (کم سواد) اور کور چشم ثابت ہوتے ہیں۔
Roman Urdu
Ummat ki fikri zawal ka maatam karte hue Allama Iqbal farmate hain ke Musalman maazi mein ek zinda, ghazi aur mutaharrik qaum thi, lekin jab un hon ne jihaad aur amal ke Qurani ahkamāt ko apni kamzoori chhupane ke liye ghalt aur man-pasand tabeiron aur door az kaar taweilon ka nishana banaya, to wo roohani tor par mar gayi. Un ki is fikri buzdali ne un ke zameer ke andar maujood eimani aur inqilabi aag ko hameisha ke liye sard aur thandee (fusurd) kar diya. Iqbal farmate hain ke mein ne apne dor ke soofiya ko bhi dekha hai jo khanqahon mein sirf zikr wa azkar tak mahdood hain, aur madrason ke asatiza (sheikh-e-maktab) ko bhi acchi tarah parkha hai jo sirf zahiri lafzon ke gorakh-dhanday mein uljhe hue hain. Hadd to ye hui ke maadi ghulāmi aur fikri bigaar ke is dor ne ek jhoote mudda’i-e-nubuwwat ko bhi janam de diya, jis ne apni aql-parasti aur makkarana maqaasid ke liye poore Quran ko apni zaat aur apne baatil daawon ke gird ghumana shuru kar kar diya aur ise apni zaat ke siwa kuch nazar na aaya. Ajdaad ke zawal ka nateeja ye hai ke aaj har shakhs zahiri tor par Quran aur hadees (khabar) ka bahut bada aalim aur dana bana phirta hai, magar jahan shariat ki asl rooh, gheirai, adl aur hikmat ka ta’alluq hai, wahan ye sab ke sab intahai kam-ilm (kam-sawad) aur kor-chashm sabit hote hain.

عقل و نقل افتادہ در بندِ ہوس
منبرِ شاں منبرِ کاک است و بس !
زیں کلیماں نیست امیدِ کشور
آستیں ہا بے یدِ بیضا چہ سود ؟
کارِ اقوام و ملل ناید درست
از عمل بنما کہ حق در دستِ تست !
Roman Urdu
Aql o naql uftada dar band-e-hawas
Minbar-e-shaan minbar-e-kaak ast o bas !
Zein kaleemaan neist umeid-e-kishwar
Aastein-ha be yad-e-baiza cheh sood ?
Kaar-e-aqwam o milal naayad durust
Az amal binma keh Haq dar dast-e-tu-st !
English Translation
“Both philosophical intellect (Aql) and traditional knowledge (Naql) have tragically fallen into the shackles of worldly greed; and their sacred pulpit (Minbar) has been reduced to a commercial counter for bread alone!”
“There is absolutely no hope of any socio-political resolution or liberation from these modern Moses-like pretenders; what is the use of long sleeves when they are completely devoid of the miraculous White Hand (Yad-e-Baiza)?”
“The political destiny and affairs of nations and communities can never be corrected through mere talk; demonstrate through revolutionary action that the Divine Truth is in your hands!”
Urdu
تشریح: علامہ اقبال اس دور کے مذہبی رہنماؤں کے اخلاقی افلاس کا پردہ چاک کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ ہمارے دور میں فلسفیانہ عقل (علوم عقلی) اور روایتی علم و احادیث (علوم نقلی) دونوں مادی لالچ، عہدوں اور دنیاوی ہوس کی قید میں آ چکے ہیں۔ جو منبرِ رسولؐ قوم کی ہدایت اور آزادی کا مرکز ہونا چاہیے تھا، وہ ان مادی رہنماؤں کے لیے صرف روٹی کمانے کا ایک ذریعہ اور تپائی (منبرِ کاک) بن کر رہ گیا ہے؛ یعنی وہ دین کو پیٹ پالنے کے لیے استعمال کر رہے ہیں۔ اقبال مایوسی کا اظہار کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ ان ظاہری دعوے داروں اور رہنماؤں سے، جو خود کو قوم کا مسیحا یا کلیم (موسیٰؑ) کہلاتے ہیں، ملک و ملت کے حالات کو سنوارنے اور کسی قسم کی مشکل کشائی (کشور) کی کوئی امید رکھنا بالکل فضول ہے۔ اگر ان کی آستینوں کے اندر حضرت موسیٰ علیہ السلام جیسا وہ معجزاتی چمکتا ہوا ہاتھ (یدِ بیضا) یعنی سچا ایمانی یقین اور باطنی نور ہی موجود نہیں ہے، تو ان کی لمبی لمبی آستینوں اور ظاہری چوغوں کا معاشرے کو کیا فائدہ؟ پوری نظم کا حاصل اور نچوڑ پیش کرتے ہوئے علامہ فرماتے ہیں کہ یاد رکھو! دنیا کی قوموں، ملتوں اور سسکتی ہوئی انسانیت کے بگڑے ہوئے حالات صرف زبانی دعووں، تقریروں اور فلسفوں سے کبھی ٹھیک نہیں ہو سکتے۔ اگر تم دنیا کو بدلنا چاہتے ہو تو میدانِ عمل میں آؤ اور اپنے ٹھوس، مخلصانہ اور انقلابی عمل سے دنیا کو یہ ثابت کر کے دکھاؤ کہ حق اور سچائی واقعی تمہارے پاس ہے اور تم ہی دنیا کی امامت کے حقدار ہو۔
Roman Urdu
Allama Iqbal is dor ke mazhabi rehnumayon ke akhlaqi iflas ka parda chaak karte hue farmate hain ke hamare dor mein falsafiyana aql (uloom-e-aqli) aur rivayati ilm wa ahadees (uloom-e-naqli) dono maadi lalach, ohdon aur dunyawei hawas ki qaid mein aa chuke hain. Jo minbar-e-Rasool qaum ki hidayat aur aazaadi ka markaz hona chahiye tha, wo in maadi rehnumayon ke liye sirf roti kamane ka ek zariya aur tapai (minbar-e-kaak) ban kar reh gaya hai; yani wo dein ko peit paalne ke liye istemal kar rahe hain. Iqbal mayousi ka izhar karte hue kehte hain ke in zahiri daawon aur rehnumayon se, jo khud ko qaum ka masiha ya kaleem (Musa A.S) kehlate hain, mulk wa millat ke haalat ko sanwarne aur kisi qism ki mushkil-kushai (kishwar) ki koi umeid rakhna bilkul fuzool hai. Agar un ki aasteinon ke andar Hazrat Musa (A.S) jaisa wo mojizati chamakta hua haath (yad-e-baiza) yani sacha eimani yaqeen aur baatni noor hi maujood nahi hai, to un ki lambi lambi aasteinon aur zahiri choghon ka maashare ko kya faida? Poori nazm ka haasil aur nichor pesh karte hue Allama farmate hain ke yaad rakho! Dunya ki qaumon, millaton aur sisakti hui insaniyat ke bigray hue haalat sirf zabani daawon, taqreiron aur falsafon se kabhi theek nahi ho sakte. Agar tum dunya ko badalna chahte ho to maidan-e-amal mein aao aur apne thoos, mukhlisana aur inqilabi amal se dunya ko ye sabit kar ke dikhao ke Haq aur sachai waqai tumhare paas hai aur tum hi dunya ki imamat ke haqdar ho.




