(Pas Che Bayad Kard-10) Asakay Chand Bar Iftaraq-e-Hindian اشکے چند بر افتراق ہندیاں

اے ہمالہ ! اے اٹک ! اے رودِ گنگ ! 

زیستن تا کے چناں بے آب و رنگ ؟

پیر مردان از فراست بے نصیب 

نوجوانان از محبت بے نصیب !

شرق و غرب آزاد و ما نخچیرِ غیر

 خشتِ ما سرمایہ تعمیرِ غیر !

زندگانی بر مرادِ دیگران 

جاوداں مرگ است، نے خوابِ گراں !

Roman Urdu)

Aey Himala ! Aey Attock ! Aey Rood-e-Gang !

Zeistan taa kay chanaan be-aab o rang ?

Peer-mardan az firaasat be-naseeb

Naujawaanan az mohabbat be-naseeb!

Sharq o Gharb aazaad o ma nakhcheer-e-ghair

Khisht-e-ma sarmaya-e-tameir-e-ghair !

Zindagani bar muraad-e-deigaraan

Javeidaan marg ast, nay khwab-e-garaan !

English Translation

“O majestic Himalayas! O River Attock! O sacred waters of the Ganges! How long will you continue to endure such a dull, lusterless, and humiliated existence?”

“The elders and old men of this land are entirely devoid of political wisdom and foresight; while the youth are completely empty of the unifying fire of love!”

“The East and the West have broken their chains and become free, yet we remain the helpless prey of foreign masters; our very bricks and resources are becoming the capital for building the empires of others!”

“To pass one’s life entirely according to the sweet will and commands of others, is an eternal, living death—it is not merely a deep, heavy slumber!”

Urdu 

تشریح: علامہ اقبال برصغیر پاک و ہند کے جغرافیائی اور قدرتی مظاہر کو گواہ بنا کر اپنے دلی دکھ کا اظہار کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ اے عظیم ہمالیہ کے پہاڑ! اے غازی دریا ہائے اٹک اور گنگا! تم صدیوں سے اس سرزمین کی عظمت کی علامت رہے ہو، مگر اب غلامی کی وجہ سے یہاں کے حالات اتنے بدل چکے ہیں کہ تم کب تک ایسی بے رونق، بے کیف اور ذلت آمیز زندگی (بے آب و رنگ) گزارتے رہو گے؟ اس خطے کا المیہ یہ ہو چکا ہے کہ یہاں کے بوڑھے اور عمر رسیدہ لوگ دانائی، دور اندیشی اور سیاسی فہم و فراست سے یکسر محروم ہو چکے ہیں، اور قوم کے نوجوانوں کے دل سچی محبت، اخوت اور باہمی ہمدردی کے جذبے سے بالکل خالی ہیں۔ دنیا کا نقشہ بدل رہا ہے، مشرق اور مغرب کی دوسری اقوام بیدار ہو کر آزادی کی نعمت سے سرفراز ہو رہی ہیں، مگر ہم اب بھی غلامی کے اندھیروں میں پھنسے ہوئے غیروں کا شکار (نخچیرِ غیر) بنے ہوئے ہیں۔ ہماری حالت یہ ہے کہ ہماری اپنی مٹی، ہمارے وسائل اور ہماری خوشحالی کی اینٹیں (خشت) ہماری اپنی ترقی کے کام آنے کے بجائے غیر ملکی آقاوں کے محلات اور سلطنتوں کی تعمیر کا سامان بن رہی ہیں۔ یاد رکھو، جو قوم اپنی مرضی، اپنی تہذیب اور اپنے ضمیر کے مطابق جینے کے بجائے دوسروں کی خواہشات اور احکامات کے مطابق زندگی بسر کرتی ہے، اس کی زندگی دراصل ایک دائمی اور مستقل موت (جاوداں مرگ) ہوتی ہے؛ اسے محض ایک عارضی گہری نیند (خوابِ گراں) کہنا غلط ہوگا، کیونکہ سونے والا جاگ سکتا ہے مگر محکوم قوم مردہ ہو جاتی ہے۔

Roman Urdu 

Allama Iqbal bar-asagheer paak o hind ke jughrafiyai aur qudrati mazahir ko gawah bana kar apne dili dukh ka izhar karte hue farmate hain ke aey azeim Himala ke pahar! Aey ghazi darya-haye Attock aur Ganga! Tum sadiyon se is sar-zameen ki azmat ki alaamat rahe ho, magar ab ghulāmi ki wajah se yahan ke haalat itne badal chuke hain ke tum kab tak aisi be-raunaq, be-kaif aur zaleel-aameiz zindagi (be-aab o rang) guzar-te rahoge? Is khitte ka almiya ye ho chuka hai ke yahan ke boothe aur umr-raseeda log danai, door-andeshi aur siyasi fahm o firaasat se yak-sar mahroom ho chuke hain, aur qaum ke naujawaanan ke dil sachi mohabbat, ukhuwwat aur baahmi hamdardee ke jazbe se bilkul khaali hain. Dunya ka naqsha badal raha hai, Sharq aur Gharb ki doosri aqwaam bidaar ho kar aazaadi ki nemat se sarfraz ho rahi hain, magar ma ab bhi ghulāmi ke andheiron mein phanse hue ghairon ka shikaar (nakhcheer-e-ghair) bane hue hain. Hamari halat ye hai ke hamari apni mitti, hamare wasail aur hamari khushhali ki eintein (khisht) hamari apni taraqqi ke kaam aane ke bajaye ghair-mulki aaqaon ke mahlaat aur saltanaton ki tameir ka saman ban rahi hain. Yaad rakho, jo qaum apni marzi, apni tehzeeb aur apne zameer ke mutabiq jeine ke bajaye doosron ki khwahishat aur ahkamāt ke mutabiq zindagi basar karti hai, us ki zindagi darasl ek daimi aur mustaqil maut (javeidaan marg) hoti hai; ise mahz ek aarzi gheiree neind (khwab-e-garaan) kehna ghalt hoga, kyunke sone wala jaag sakta hai magar mahkoom qaum murda ho jati hai.

نیست ایں مرگے کہ آید زِ آسماں 

تخمِ او مے بالد از اعماقِ جاں !

صیدِ او نے مُردہ شو خواہَد ، نہ گور

 نہ ہجومِ دوستاں از نزد و دور !

جامۂ کس در غمِ او چاک نیست 

دوزخِ او آں سوئے افلاک نیست !

ہجومِ روزِ حشر او را مجو

 ہست در امروزِ او فردائے او !

Roman Urdu)

Neist een margay keh aayad zi aasmaan

Tukhm-e-o may baalad az a’maaq-e-jaan !

Said-e-o nay murda-sho khwahad, na gor

Na hujoome-e-doostaan az nazd o door !

Jaama-e-kas dar gham-e-o chaak neist

Dozakh-e-o aan soo-ye-aflaak neist !

Hujoom-e-roz-e-hashr o ra majoo

Hast dar imroz-e-o farda-ye-o !

English Translation

“This is not that natural death which descends from the physical sky; rather, the seed of this spiritual demise sprouts from the very depths of a compromised soul!”

“The wretched victim of this political death requires neither a ritual body-washer (Ghassal) nor a physical grave; nor does it need a gathering of mourning friends coming from near and far!”

“No one tears their garments in deep sorrow over its tragic passing; and its torturous hell does not exist somewhere far beyond the distant skies!”

“Do not search for its final accountability amidst the massive crowds of Judgement Day; for its terrifying future and resurrection are entirely embedded within its miserable present day!”

Urdu 

غلامی اور بے ضمیری کے نتیجے میں آنے والی موت کی حقیقت واضح کرتے ہوئے علامہ اقبال فرماتے ہیں کہ یہ وہ قدرتی موت نہیں ہے جو اللّٰہ کی طرف سے اچانک آسمان سے نازل ہوتی ہے اور انسان کا سانس رک جاتا ہے۔ بلکہ یہ ایک اخلاقی اور باطنی موت ہے جس کا زہریلا بیج انسان کی اپنی روح کی گہرائیوں (اعماقِ جاں) میں پروان چڑھتا ہے جب وہ غیروں کی بندگی قبول کر لیتا ہے۔ اس باطنی موت کا شکار ہونے والے محکوم انسان کو جسمانی طور پر نہ تو غسال کی ضرورت ہوتی ہے کہ وہ اسے غسل دے، نہ اسے زمین میں دبانے کے لیے کسی گور اور قبر کی حاجت ہوتی ہے، اور نہ ہی اس کے جنازے پر دور و نزدیک سے افسوس کے لیے تعزیت کرنے والے احباب اور دوستوں کے ہجوم اکٹھے ہوتے ہیں، کیونکہ وہ بظاہر تو زندہ چلتا پھرتا نظر آتا ہے۔ اس کی اس ہلاکت پر کسی کا گریبان یا لباس (جامہ) ماتم میں چاک نہیں ہوتا، کیونکہ دنیا کو اس کی باطنی موت کا احساس ہی نہیں ہوتا۔ اقبال ایک بڑا نکتہ بتاتے ہیں کہ ایسی بے غیرت قوم کا جہنم آسمانوں کے اس پار (آں سوئے افلاک) کہیں آخرت میں نہیں ہے، بلکہ دنیا میں غیروں کی محکومی، محتاجی اور آپسی تفرقے کی یہ ذلت آمیز زندگی ہی اس کا اصل اور جیتا جاگتا دوزخ ہے۔ تم اس قوم کی تباہی اور عذاب کا فیصلہ دیکھنے کے لیے قیامت کے دن (روزِ حشر) کی بھیڑ کا انتظار مت کرو اور نہ اسے وہاں تلاش کرو؛ کیونکہ اس کا آنے والا کل (فردائے او) اور اس کی تذلیل کا نتیجہ اس کے آج (امروز) کے حالات میں ہی بالکل صاف اور عیاں نظر آ رہا ہے۔ جو قوم آج تفرقے کا شکار ہے، اس کا مستقبل آج ہی تباہ ہو چکا ہے۔

Roman Urdu 

Ghulāmi aur be-zameeri ke nateeja mein aane wali maut ki haqeeqat wazih karte hue Allama Iqbal farmate hain ke ye wo qudrati maut nahi hai jo Allah ki taraf se achanak aasmaan se nazil hoti hai aur insan ka saans ruk jata hai. Balke ye ek akhlaqi aur baatni maut hai jis ka zahrila beij insan ki apni rooh ki gheiraiyon (a’maaq-e-jaan) mein parwan charhta hai jab wo ghairon ki bandagi qabool kar leta hai. Is baatni maut ka shikaar hone wale mahkoom insan ko jismāni tor par na to ghassal ki zaroorat hoti hai ke wo ise ghusl de, na ise zameen mein dabane ke liye kisi gor aur qabr ki haajat hoti hai, aur na hi us ke janaze par door wa nazdeik se afsoos ke liye tazeiyat karne wale ahbaab aur doston ke hujoom ikhtahi hote hain, kyunke wo bzahair to zinda chalta phirta nazar aata hai. Is ki is halakat par kisi ka gareiban ya libas (jaama) maatam mein chaak nahi hota, kyunke dunya ko us ki baatni maut ka ehsaas hi nahi hota. Iqbal ek bada nukta batate hain ke aisi be-ghairat qaum ka jahannum aasmaanon ke is paar (aan soo-ye-aflaak) kahein aakhirat mein nahi hai, balke dunya mein ghairon ki mahkoomi, muhtajey aur aapsi tafarruqe ki ye zaleel-aameiz zindagi hi us ka asl aur jeita jagta dozakh hai. Tum is qaum ki tabahi aur azab ka faisla dekhne ke liye qiyamat ke din (roz-e-hashr) ki bheid ka intazar mat karo aur na ise wahan talash karo; kyunke us ka aane wala kal (farda-ye-o) aur us ki tazleel ka nateeja us ke aaj (imroz) ke haalat mein hi bilkul saaf aur ayaan nazar aa raha hai. Jo qaum aaj tafarruqe ka shikaar hai, us ka mustaqbil aaj hi tabah ho chuka hai.

ہر کہ ایں جا دانہ کشت، ایں جا درود 

پیشِ حق آں بندہ را بردن چہ سود ؟

امّتے کز آرزو نیشے نخورد 

نقشِ او را فطرت از گیتی سترد !

اعتبارِ تخت و تاج از ساحری است 

سخت چوں سنگ ایں زجاج از ساحری است !

در گزشت از حکمِ ایں سحرِ مبین

 کافری از کفر و دِینداری زِ دِین !

Roman Urdu

Har keh een ja dana kisht, een ja darood

Peish-e-Haq aan banda ra burdan cheh sood ?

Ummatay kaz aarzoo neishay nakhurd

Naqsh-e-o ra fitrat az geeti suturd !

Eitibar-e-takht o taaj az saahiri ast

Sakht chon sang een zujaaj az saahiri ast !

Dar guzasht az hukm-e-een sihr-e-mubein

Kafari az kufr o deindari zi dein !

English Translation

“Whosoever sowed the seeds of his destiny in this world and reaped its temporal harvest right here; what purpose would it serve to bring such a short-sighted servant before the Presence of God?”

“A nation that has never felt the sharp, motivating sting of a grand desire; has its entire existence ruthlessly erased by Nature from the face of the earth!”

“The awe and authority of the imperial throne and crown are sustained merely by political sorcery; it is through this magic alone that this fragile glass appears as solid as a stone!”

“Under the deceptive decree of this manifest sorcery, true challenge disappeared from infidelity, and authentic spirituality was completely drained from religion!”

Urdu 

تشریح: علامہ اقبال انسان کی دنیا پرستی اور مادی سوچ پر تنقید کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ جس انسان نے صرف اسی مادی دنیا کو سب کچھ سمجھ لیا، یہیں بیج بویا اور یہیں اپنی عارضی کامیابیوں کی فصل کاٹ کر مطمئن ہو گیا، اس کا تعلق آخرت اور خدا سے ٹوٹ گیا۔ ایسے کم نظر بندے کو خدا کے حضور پیش کرنے کا کوئی فائدہ نہیں کیونکہ اس کا نامۂ اعمال روحانیت سے بالکل خالی ہے۔ قوموں کی زندگی کا دارومدار ان کے اعلیٰ مقاصد اور امنگوں پر ہوتا ہے۔ جس قوم کے دل میں کوئی عظیم آرزو انگڑائی نہیں لیتی اور وہ تڑپ اور جدوجہد کے زخم (نیش) سے محروم رہتی ہے، قدرت کا اصول ہے کہ وہ ایسی بے مقصد قوم کا نام و نشان اس دنیا کے نقشے (صفحۂ گیتی) سے ہمیشہ کے لیے مٹا (سترد) دیتی ہے۔ آگے چل کر اقبال فرنگی حکمرانوں کے تخت و تاج کی حقیقت کھولتے ہیں کہ یہ جو سامراجی حکومت کا دبدبہ نظر آتا ہے، یہ ان کی عیارانہ جادوگری (ساحری) اور فریب کارانہ نظام کی وجہ سے ہے۔ انہوں نے اپنی چلاک سیاست سے ایک کمزور اور نازک شیشے (زجاج) جیسے کھوکھلے نظام کو عوام کی نظروں میں پتھر کی طرح سخت اور مضبوط بنا رکھا ہے۔ اس کھلے اور عیار جادو (سحرِ مبین) کا اثر یہ ہوا ہے کہ کائنات سے اصل حق و باطل کا تصور ہی ختم ہو گیا؛ کافروں کے اندر کفر کی وہ پرانی شان اور غیرت نہ رہی اور مسلمانوں کے اندر سے سچی دینداری، عشق اور ایمانی روح رخصت ہو گئی۔

Roman Urdu 

Allama Iqbal insan ki dunya-parasti aur maadi soch par tanqeed karte hue farmate hain ke jis insan ne sirf isi maadi dunya ko sab kuch samajh liya, yehein beij boya aur yehein apni aarzi kamyabiyon ki fasl kaat kar mutma’in ho gaya, us ka ta’alluq aakhirat aur Khuda se toot gaya. Aise kam-nazar bande ko Khuda ke huzoor pesh karne ka koi faida nahi kyunke us ka nama-e-amaal roohaniyat se bilkul khaali hai. Qaumon ki zindagi ka daromadar un ke aala maqaasid aur amangon par hota hai. Jis qaum ke dil mein koi azeim aarzoo angrai nahi leiti aur wo tarap aur jad-o-jhad ke zakhm (neish) se mahroom rehti hai, qudrat ka usool hai ke wo aisi be-maqsad qaum ka naam o nishan is dunya ke naqshe (safha-e-geiti) se hameisha ke liye mita (suturd) deti hai. Aage chal kar Iqbal Farangi hukmranon ke takht o taaj ki haqeeqat kholte hain ke ye jo samraji hukoomat ka dabdaba nazar aata hai, ye un ki ayyarana jadugari (saahiri) aur fareib-karana nizaam ki wajah se hai. Un hon ne apni chalak siyasat se ek kamzoor aur nazuk sheishe (zujaaj) jaise khokhle nizaam ko aam awam ki nazron mein patthar ki tarah sakht aur mazboot bana rakha hai. Is khulay aur ayyar jadoo (sihr-e-mubein) ka asar ye hua hai ke kainat se asl haq wa baatil ka tasawwur hi khatm ho gaya; kafiron ke andar kufr ki wo purani shan aur ghairat na rahi aur Musalmanon ke andar se sachi deindari, ishq aur eimani rooh rukhsat ho gayi.

ہندیاں با یک دگر آویختند 

فتنہ ہائے کہنہ باز انگیختند !

تا فرنگی قومے از مغرب زمیں 

ثالث آمد در نزاعِ کفر و دِیں !

کس نداند جلوۂ آب از سراب 

انقلاب ! اے انقلاب ! اے انقلاب !

اے ترا ہر لحظہ فکرِ آب و گل 

از حضورِ حق طلب یک زندہ دل !

Roman Urdu 

Hindian ba yak digar aavikhtand

Fitna-ha-ye-kuhna baaz angeikhtand !

Taa Farangi qaumay az Maghrib zameen

Thaalith aamad dar niza-e-kufr o dein !

Kas nadand jalwa-e-aab az saraab

Inqilab ! Aey Inqilab ! Aey Inqilab !

Aey tura har lahza fikr-e-aab o gil

Az huzoor-e-Haq talab yak zinda-dil !

English Translation

“The people of India foolishly fought and clashed among themselves; reviving the dead, ancient fires of communal hatred and sectarian strife!”

“Consequently, a cunning white nation from the Western lands stepped in; posing as an arbitrator (mediator) in this artificial conflict of infidelity and faith!”

“No one here can now distinguish the pure lustre of real water from a deceptive mirage; Rise, O Storm of Revolution! O Revolution! O Revolution!”

“O you who are perpetually drowned in the shallow worries of mere food and shelter (materialism); turn to the Divine Presence and beg for a living, awakened heart!”

Urdu 

تشریح: برصغیر کی سیاسی تباہی کا اصل سبب بیان کرتے ہوئے علامہ اقبال فرماتے ہیں کہ ہندوستان کے رہنے والے (ہندو اور مسلمان) اپنی نادانی کی وجہ سے آپس ہی میں لڑتے جھڑتے (آویختند) رہے اور انہوں نے صدیوں پرانے، بھولے بسرے تعصبات اور نفرتوں کے فتنوں کو دوبارہ زندہ کر دیا۔ ہماری اس آپسی خانہ جنگی اور نااتفاقی کا فائدہ اٹھاتے ہوئے مغرب کی سرزمین سے ایک چلاک گوری فرنگی قوم (انگریز) یہاں آئی اور وہ کفر و دین (ہندو مسلم) کے اس جھگڑے میں منصف اور جج (ثالث) بن کر بیٹھ گئی، اور پورے ملک کو اپنی غلامی میں لے لیا۔ یہاں کے لوگوں کی ذہنی حالت اتنی پاہج ہو چکی ہے کہ اب کسی کو سچائی کے صاف پانی اور فریب کے چمکتے ہوئے ریتلے دھوکے (سراب) میں فرق کرنا نہیں آتا۔ اس بدترین صورتحال کا واحد حل یہ ہے کہ اب ایک بہت بڑا معاشی اور سیاسی انقلاب آئے۔ اقبال تڑپ کر پکارتے ہیں: “اے انقلاب! اے انقلاب!” یعنی اب تبدیلی کے بغیر کوئی چارہ نہیں۔ وہ امت کے فرد کو جھنجھوڑتے ہوئے کہتے ہیں کہ افسوس! تم رات دن صرف روٹی، پانی اور مکان (فکرِ آب و گل) یعنی پیٹ کے دھندوں میں گم ہو؛ اگر اس ذلت سے نکلنا چاہتے ہو تو اللّٰہ تعالیٰ کے حضور سجدہ ریز ہو کر اپنے لیے ایک ایسا دل مانگو جو اندر سے زندہ اور بیدار ہو (زندہ دل)، کیونکہ مردہ دل غلامی پر راضی ہو جاتے ہیں اور زندہ دل زنجیریں توڑ دیتے ہیں۔

Roman Urdu 

Bar-asagheer ki siyasi tabahi ka asl sabab bayan karte hue Allama Iqbal farmate hain ke Hindustan ke rehne wale (Hindu aur Musalman) apni nadani ki wajah se aaps hi mein larte jhagarte (aavikhtand) rahe aur un hon ne sadiyon purane, bhoole bisre ta’assubat aur nafraton ke fitnon ko dobara zinda kar diya. Hamari is aapsi khana-jangi aur na-itfaqee ka faida uthate hue Maghrib ki sar-zameen se ek chalak gori Farangi qaum (Angrez) yahan aayi aur wo kufr wa dein (Hindu Muslim) ke is jhagray mein munsif aur judge (thaalith) ban kar baith gayi, aur poore mulk ko apni ghulāmi mein le liya. Yahan ke logon ki zehni halat itni pahaj ho chuki hai ke ab kisi ko sachai ke saaf paani aur fareib ke chamakte hue reitlay dhoke (saraab) mein farq karna nahi aata. Is bad-tareen soorat-e-haal ka wahid hal ye hai ke ab ek bahut bada maashi aur siyasi inqilab aaye. Iqbal tarap kar pukarte hain: “Aey Inqilab! Aey Inqilab!” yani ab tabdeeli ke bghair koi chara nahi. Wo ummat ke fard ko jhanjhoorte hue kehte hain ke afsoos! Tum raat din sirf roti, paani aur makan (fikr-e-aab o gil) yani peit ke dhandon mein gum ho; agar is zalaat se nikalna chahte ho to Allah Ta’ala ke huzoor sajda-raiz ho kar apne liye ek aisa dil mango jo andar se zinda aur bidaar ho (zinda-dil), kyunke murda dil ghulāmi par raazi ho jate hain aur zinda dil zanjeirein toor dete hain.

آشیانش گرچہ در آب و گل است 

نہ فلک سرگشتہ ایں یک دل است !

تا نہ پنداری کہ از خاک است او

 از بلندی ہائے افلاک است او !

ایں جہاں او را حریمِ کوئے دوست 

از قبائے لالہ گیرد بوئے دوست !

ہر نفس با روزگار اندر ستیز 

سنگِ راہ از ضربتِ او ریز ریز !

Roman Urdu 

Aashiyanesh gar-cheh dar aab o gil ast

Noh falak sargashtha een yak dil ast !

Taa na pindari keh az khaak ast o

Az bulandi-ha-ye-aflaak ast o !

Een jahan o ra hareem-e-koo-ye-Doost

Az qaba-ye-lala geerad boo-ye-Doost !

Har nafas ba rozgaar andar sateiz

Sang-e-raah az zarbat-e-o reiz reiz !

English Translation

“Although the earthly nest of this living heart resides within the human flesh and clay; the nine heavens of the universe revolve in absolute wonder around this single heart!”

“Do not ever imagine that this awakened heart originates merely from the base dust; it belongs inherently to the sublime, celestial heights of the heavens!”

“To his vision, this entire universe is nothing but the sacred sanctuary of the Beloved’s street; he perceives the sweet fragrance of the Divine Friend even from the petal-robe of a tulip flower!”

“With every single breath, he remains engaged in a fierce battle against the decadent times; and by the sheer power of his stroke, every mountain-like obstacle in his path is shattered into pieces!”

Roman Urdu 

تشریح: علامہ اقبال بیدار دل (دلِ زندہ) کی مابعدالطبیعاتی اور روحانی عظمت بیان کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ اگرچہ اس بیدار دل کا ظاہری مسکن اور گھونسلہ (آشیان) پانی اور مٹی سے بنا ہوا یہ انسانی جسم ہے، لیکن اس کی روحانی وسعت کا یہ عالم ہے کہ کائنات کے نو آسمان (نہ فلک) بھی اس ایک دل کی عظمت کے سامنے دنگ اور اس کے گرد گھومتے ہوئے نظر آتے ہیں۔ تم اپنی ظاہری نظر کی وجہ سے کہیں یہ غلط فہمی نہ پال لینا کہ یہ دل مٹی اور خاک کی پیداوار ہے؛ بلکہ اس کی اصل حقیقت، اس کا نور اور اس کی پرواز آسمانوں کی لامتناہی بلندیوں (بلندی ہائے افلاک) سے ہے، یہ امرِ ربیٰ ہے۔ ایک سچے صاحبِ دل کے لیے یہ پوری دنیا محض مادی مٹی کا ڈھیر نہیں ہوتی، بلکہ اسے یہ کائنات اپنے حقیقی محبوب (اللّٰہ تعالیٰ) کی گلی کی چاردیواری (حریمِ کوئے دوست) کی طرح مقدس نظر آتی ہے۔ وہ کائنات کے ہر مظہر، یہاں تک کہ باغ میں کھلے ہوئے لالہ کے پھول کے لباس (قبائے لالہ) سے بھی اپنے سچے خالق اور مالک کی خوشبو پا لیتا ہے (تخلیق اسے خالق تک لے جاتی ہے)۔ ایسا بیدار انسان حالات کا غلام بن کر نہیں جیتا، بلکہ وہ اپنے ہر سانس کے ساتھ زمانے کی روایات اور باطل نظام کے خلاف نبردآزما اور برسرِ پیکار (اندر ستیز) رہتا ہے۔ اس کے عزم و استقلال کی ضرب اتنی طاقتور ہوتی ہے کہ اس کی راہ میں آنے والا پتھر جیسا مضبوط اور بڑا معاشی یا سیاسی پہاڑ بھی ٹوٹ کر ریزہ ریزہ ہو جاتا ہے۔

Roman Urdu

Allama Iqbal bidaar dil (dil-e-zinda) ki maba’dut-tabiyati aur roohani azmat bayan karte hue farmate hain ke agar-cheh is bidaar dil ka zahiri maskan aur ghaunsla (aashiyan) paani aur mitti se bana hua ye insani jism hai, lekin us ki roohani wus’at ka ye aalam hai ke kainat ke noh aasmaan (noh falak) bhi is ek dil ki azmat ke saamne dang aur us ke gird ghoomte hue nazar aate hain. Tum apni zahiri nazar ki wajah se kahein ye ghalt-fehmi na paal leina ke ye dil mitti aur khaak ki paidawar hai; balke us ki asl haqeeqat, us ka noor aur us ki parwaz aasmaanon ki la-muntahi bulandiyon (bulandi-ha-ye-aflaak) se hai, ye amr-e-Rabbi hai. Ek sacche sahib-e-dil ke liye ye poori dunya mahz maadi mitti ka dheir nahi hoti, balke ise ye kainat apne haqeeqi mehboob (Allah Ta’ala) ki gali ki chaar-diwari (hareem-e-koo-ye-Doost) ki tarah muqaddas nazar aati hai. Wo kainat ke har mazhar, yahan tak ke baagh mein khulay hue lala ke phool ke libas (qaba-ye-lala) se bhi apne sacche khaaliq aur maalik ki khushboo pa leta hai (takhleeq ise khaaliq tak le jati hai). Aise bidaar insan haalat ka ghulam ban kar nahi jeita, balke wo apne har saans ke satth zamane ki rivayat aur baatil nizaam ke khilaf nabard-aazma aur bar-sar-e-paikaar (andar sateiz) rehta hai. Us ke azm wa istiflaal ki zarb itni taqatwar hoti hai ke us ki raah mein aane wala patthar jaisa mazboot aur bada maashi ya siyasi pahar bhi toot kar reiza reiza ho jata hai.

آشنائے منبر و دار است او 

آتشِ خود را نگہدار است او !

آبجوئے و بر پا دارد بحر ہا

 مے دہد موجش زِ طوفانے خبر !

زندہ و پایندہ بے نانِ تنور 

میرد آں ساعت کہ گردد بے حضور !

چوں چراغ اندر شبستانِ بدن 

روشن از وے خلوت و ہم انجمن !

ایں چنیں دل خود نگر، اللہ مست

 جز بہ درویشی نمی آید بدست !

اے جواں ! دامانِ او محکم بگیر 

در غلامی زادہ ای، آزاد میر !

Roman Urdu 

Aashina-ye-minbar o daar ast o

Aatish-e-khud ra nigahdar ast o !

Aabjoo-yay o bar pa daarad bahr-ha

May dehad mauj-ash zi toofanay khabar !

Zinda o painda be naan-e-tanoor

Meerad aan saa’at keh gardad be-huzoor !

Chon chiragh andar shabistan-e-badan

Roshan az we khalwat o ham anjuman !

Een chanaan dil khud-nagar, Allah-mast

Juz ba darweishi namay aayad ba dast !

Aey jawan ! daamaan-e-o muhkam bageir

Dar ghulāmi zaada ei, aazaad meir !

English Translation

“He is intimately familiar with both the preacher’s pulpit and the martyr’s gallows; he is the supreme guardian of his own inner, revolutionary fire!”

“Outwardly, he appears as a small stream, yet he carries whole oceans within his stride; the gentle rise of his wave gives tidings of an oncoming cosmic storm!”

“He remains alive, vibrant, and eternal even without the material bread of the oven; his death occurs only at that tragic moment when he is separated from the Divine Presence!”

“Within the dark palace of the physical body, his status is like a brilliant lamp; illuminating both the loneliness of solitude (Khalwat) and the gathering of society (Anjuman)!”

“Such a self-reflective (Khudi-aware) and God-intoxicated heart can never be acquired except through the path of authentic dervish poverty (Faqr)!”

“O youth! Grasp his protective mantle (daman) with iron firmness; you were tragically born in the chains of slavery, but at least die as a completely free man!”

Urdu

تشریح: علامہ اقبال مردِ مومن اور صاحبِ دل کی شانِ بے نیازی اور جرات کا ذکر کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ وہ حق کی خاطر منبر پر کھڑے ہو کر وعظ کہنے سے لے کر سولی اور پھانسی کے پھندے (دار) پر جھول جانے تک کے تمام راستوں سے بخوبی واقف ہے (یعنی وہ موت سے نہیں ڈرتا)۔ وہ اپنے اندر موجود عشقِ الٰہی کی تڑپ اور انقلابی آگ (آتشِ خود) کی حفاظت خود کرتا ہے اور اسے بجھنے نہیں دیتا۔ بظاہر وہ ایک چھوٹی ندی یا ندی کا کنارہ (آبجو) معلوم ہوتا ہے، مگر اس کے باطن کے پہلو میں حقائق کے کئی سمندر (بحرہا) موجیں مار رہے ہوتے ہیں۔ اس کی سوچ کی ایک عام سی لہر اور موج بھی معاشرے میں آنے والے کسی بڑے طوفان اور فکری انقلاب کا پتا دیتی ہے۔ سچے بیدار دل کی زندگی مادی وسائل کی محتاج نہیں ہوتی؛ وہ تنور کی دنیاوی روٹی (نانِ تنور) کے بغیر بھی اپنی غیرت اور خودی کے ساتھ زندہ اور قائم رہتا ہے، لیکن اس کی اصل موت اس وقت ہوتی ہے جب وہ اللّٰہ تعالیٰ کی یاد اور اس کی دائمی حضوری (بے حضور) سے محروم ہو جائے۔ اس انسانی جسم کے اندھیرے محل (شبستانِ بدن) میں یہ بیدار دل ایک چمکتے ہوئے چراغ کی مانند ہے، جس کے باطنی نور سے انسان کی تلاوت و خلوت کی تنہائی بھی منور ہوتی ہے اور معاشرے کی محفل (انجمن) بھی درخشاں ہو جاتی ہے۔ اقبال فرماتے ہیں کہ ایسا اپنی ذات پر نظر رکھنے والا (خود نگر) اور اللّٰہ کی محبت میں ڈوبا ہوا (اللّٰہ مست) دل دنیا کے مادی طریقوں سے نہیں ملتا، یہ صرف سچی درویشی، فقرِ اختیاری اور بزرگوں کی صحبت سے ہی حاصل ہوتا ہے۔ نظم کے بالکل آخری شعر میں علامہ اقبال امت کے نوجوان کو ایک انتہائی جذباتی اور انقلابی وصیت کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ اے مسلم نوجوان! اگر تم اپنی دنیا اور عاقبت سنوارنا چاہتے ہو تو ایسے کسی بیدار مغز اور صاحبِ دل درویش کا دامن مضبوطی سے تھام لو۔ اگرچہ تمہاری پیدائش ایک محکوم اور غلام ماحول (غلامی) میں ہوئی ہے اور تم نے بچپن سے زنجیریں ہی دیکھی ہیں، مگر کم از کم اپنی خودی کو اتنا بیدار کر لو کہ جب تمہاری موت آئے تو تم غلامی کی حالت میں نہ مرو، بلکہ ایک آزاد، خوددار اور غازی انسان کی موت پاؤ!

Roman Urdu 

Allama Iqbal mard-e-momin aur sahib-e-dil ki shan-e-be-niyazi aur jurat ka zikr karte hue farmate hain ke wo haq ki khaatar minbar par khare ho kar wa’az kehne se le kar sooli aur phaansi ke phande (daar) par jhool jaane tak ke tamam raaston se bkhobi waqif hai (yani wo maut se nahi darta). Wo apne andar maujood ishq-e-Ilahi ki tarap aur inqilabi aag (aatish-e-khud) ki hifazat khud karta hai aur ise bujhne nahi deta. Bzahair wo ek choti nadi ya nadi ka kinara (aabjoo) maloom hota hai, magar us ke baatin ke pehlu mein haqaiq ke kai samandar (bahr-ha) maujein maar rahe hote hain. Us ki soch ki ek aam si lahar aur mauj bhi maashare mein aane wale kisi bade toofan aur fikri inqilab ka pata deti hai. Sacche bidaar dil ki zindagi maadi wasail ki muhtaj nahi hoti; wo tanoor ki dunyawei roti (naan-e-tanoor) ke bghair bhi apni ghairat aur khudi ke satth zinda aur qaim rehta hai, lekin us ki asl maut us waqt hoti hai jab wo Allah Ta’ala ki yaad aur us ki daimi huzoori (be-huzoor) se mahroom ho jaye. Is insani jism ke andheire mahal (shabistan-e-badan) mein ye bidaar dil ek chamakte hue chiragh ki manand hai, jis ke baatni noor se insan ki tilawat wa khalwat ki tanhai bhi munawwar hoti hai aur maashare ki mehfil (anjuman) bhi drakshan ho jati hai. Iqbal farmate hain ke aisa apni zaat par nazar rakhne wala (khud-nagar) aur Allah ki mohabbat mein dooba hua (Allah-mast) dil dunya ke maadi tareeqon se nahi milta, ye sirf sachi darweishi, faqr-e-ikhtiyari aur buzurgon ki sohbat se hi haasil hota hai. Nazm ke bilkul aakhri sheir mein Allama Iqbal ummat ke naujawan ko ek intahai jazbati aur inqilabi wasiyyat karte hue farmate hain ke aey Muslim naujawan! Agar tum apni dunya aur aaqibat sanwarna chahte ho to aise kisi bidaar-maghz aur sahib-e-dil darweish ka daman mazbooti se thaam lo. Agar-cheh tumhari paidash ek mahkoom aur ghulam mahool (ghulāmi) mein hui hai aur tum ne bachpan se zanjeirein hi dekhi hain, magar kam az kam apni khudi ko itna bidaar kar lo ke jab tumhari maut aaye to tum ghulāmi ki halat mein na maro, balke ek aazaad, khuddaar aur ghazi insan ki maut pao!

Share your love

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *