
(Pas Che Bayad Kard-22) Munajat-e-Mard Shoridah Dar Wirana Ghazni مناجاتِ مردِ شوریدہ در ویرانۂ غزنی


لالہ بر یک شعاع آفتاب دارد
اندر شاخ چندیں پیچ و تاب
چوں بہار او را کند عریاں و فاش
گویدش جز یک نفس اینجا مباش
Roman Urdu
Lalah bar yak shua-e-aaftab darad
Andar shakh chandain paich o taab
Chun bahar u ra kunad uryan o faash
Goyadash juz yak nafas inja mabash
English Translation
The tulip longs for just a single ray of sunlight,
And for that one ray it twists and turns restlessly upon its branch.
When spring reveals it openly and completely,
It tells the flower not to remain here even for a single moment.
Urdu Translation
لالہ صرف سورج کی ایک کرن حاصل کرنے کے لیے اپنی شاخ پر بے چینی، اضطراب اور مسلسل تڑپ کا مظاہرہ کرتا ہے۔ وہ روشنی کی طلب میں ہر وقت حرکت اور جستجو میں رہتا ہے۔
جب بہار اسے پوری طرح نمایاں اور آشکار کر دیتی ہے تو گویا اسے یہ پیغام ملتا ہے کہ اس دنیا میں کسی مقام یا حالت پر زیادہ دیر ٹھہرنا مناسب نہیں۔ زندگی مسلسل حرکت، سفر اور آگے بڑھنے کا نام ہے۔
Roman Urdu Translation
Lalah sirf sooraj ki aik kiran hasil karne ke liye apni shakh par be chaini, iztirab aur musalsal tarap ka muzahira karta hai. Woh roshni ki talab mein har waqt harkat aur justuju mein rehta hai.
Jab bahar use poori tarah numayan aur aashkar kar deti hai to goya use yeh paigham milta hai ke is duniya mein kisi maqam ya halat par zyada dair theharna munasib nahin. Zindagi musalsal harkat, safar aur aagay barhne ka naam hai.

ہر دو آمد یک دگر را ساز برگ
من ندانم زندگی خوشتر کہ مرگ
زندگی می مصاف نیش و نوش
رنگ و نم امروز را از خون دوش
Roman Urdu
Har do amad yak digar ra saz o barg
Man nadanam zindagi khush tar ke marg
Zindagi maye musaf-e-naish o noosh
Rang o nam-e-imroz ra az khoon-e-doosh
English Translation
Life and death both serve one another.
I do not know which of the two is better.
Life is a battlefield of pain and pleasure.
The beauty and brightness of today are born from the blood of yesterday.
Urdu Translation
زندگی اور موت دونوں ایک دوسرے سے جڑی ہوئی حقیقتیں ہیں اور ایک دوسرے کے نظام کو مکمل کرتی ہیں۔ میں یہ فیصلہ نہیں کر سکتا کہ زندگی بہتر ہے یا موت، کیونکہ دونوں اپنی اپنی جگہ ایک گہری حکمت رکھتی ہیں۔
زندگی خیر و شر، راحت و تکلیف اور کامیابی و آزمائش کی مسلسل کشمکش کا نام ہے۔ آج جو رونق، ترقی اور چمک دکھائی دیتی ہے، وہ گزشتہ زمانوں کی قربانیوں، جدوجہد اور آزمائشوں کا نتیجہ ہے۔
Roman Urdu Translation
Zindagi aur maut dono aik doosre se juri hui haqeeqatein hain aur aik doosre ke nizam ko mukammal karti hain. Main yeh faisla nahin kar sakta ke zindagi behtar hai ya maut, kyun ke dono apni apni jagah aik gehri hikmat rakhti hain.
Zindagi khair o shar, rahat o takleef aur kamyabi o aazmaish ki musalsal kashmakash ka naam hai. Aaj jo ronaq, taraqqi aur chamak dikhai deti hai, woh guzishta zamanon ki qurbaniyon, jaddo jehad aur aazmaishon ka natija hai.

الاماں از مکر ایام الامان
الامان از صبح و از شام الامان
اے خدا اے نقشبند جان و تن
با تو ایں شوریدہ دارد یک سخن
Roman Urdu
Al aman az makr-e-ayyam al aman
Al aman az subh o az shaam al aman
Ae Khuda ae naqsh band-e-jaan o tan
Ba tu in shoreeda darad yak sukhan
English Translation
Protection, O Lord, from the deceit of passing days, protection!
Protection from every morning and every evening, protection!
O God, O Creator and Designer of body and soul,
This restless and passionate one wishes to say a word to You.
Urdu Translation
اے اللہ! زمانے کی چالوں، فریبوں اور آزمائشوں سے پناہ عطا فرما۔ زندگی کی ہر صبح اور ہر شام میں پوشیدہ خطرات، دھوکوں اور تغیرات سے بھی اپنی حفاظت میں رکھ۔
اے خدا! تو جسم و جان کا خالق، سنوارنے والا اور ہر شے کو صورت دینے والا ہے۔ یہ بے قرار اور درد مند انسان تیرے حضور ایک اہم عرض اور دعا پیش کرنا چاہتا ہے۔
Roman Urdu Translation
Ae Allah! Zamanay ki chaalon, farebon aur aazmaishon se panah ata farma. Zindagi ki har subah aur har shaam mein posheeda khatraat, dhokon aur taghayyuraat se bhi apni hifazat mein rakh.
Ae Khuda! Tu jism o jaan ka khaliq, sanwarnay wala aur har shay ko soorat dene wala hai. Yeh be qarar aur dard mand insaan tere huzoor aik aham arz aur dua pesh karna chahta hai.

فتنہ ہا بینم دریں دیر کہن
فتنہ در خلوت و در انجمن
عالم از تقدیر تو آمد پدید
یا خدای دیگر او را آفرید
Roman Urdu
Fitna ha beenam dareen dair-e-kuhan
Fitna dar khalwat o dar anjuman
Aalam az taqdeer-e-tu amad padid
Ya Khuda-e-digar u ra afarid
English Translation
I see countless trials and disturbances in this ancient world.
There are troubles in solitude as well as in gatherings.
This world came into existence through Your decree and power.
Or was it created by some other god?
Urdu Translation
میں اس پرانی دنیا میں ہر طرف فتنے، فساد، بے چینی اور آزمائشیں دیکھ رہا ہوں۔ تنہائی میں بھی سکون میسر نہیں اور محفلوں میں بھی اختلاف، کشمکش اور بے قراری دکھائی دیتی ہے۔
یہ ساری کائنات تیری قدرت، حکمت اور تقدیر سے وجود میں آئی ہے۔ پھر اس میں اتنی بے ترتیبی، ظلم اور تضاد کیوں نظر آتا ہے؟ کیا اسے کسی اور نے پیدا کیا ہے؟ یہ سوال ایک بے چین دل کی فریاد کے طور پر پیش کیا جا رہا ہے۔
Roman Urdu Translation
Main is purani duniya mein har taraf fitnay, fasaad, be chaini aur aazmaishain dekh raha hoon. Tanhai mein bhi sukoon mayassar nahin aur mehfilon mein bhi ikhtilaf, kashmakash aur be qarari dikhai deti hai.
Yeh sari kainaat teri qudrat, hikmat aur taqdeer se wajood mein aayi hai. Phir is mein itni be tartibi, zulm aur tazad kyun nazar aata hai? Kya ise kisi aur ne paida kiya hai? Yeh sawal aik be chain dil ki fariyad ke taur par pesh kiya ja raha hai.

ظاہرش صلح و صفا، باطن ستیز
اہل دل را شیشہ دل ریز ریز
صدق و اخلاص و صفا باقی نماند
آں قدح بشکست و آں ساقی نماند
Roman Urdu
Zahirash sulh o safa, batin sitez
Ahl-e-dil ra sheesha-e-dil rez rez
Sidq o ikhlas o safa baqi namanad
Aan qadah bishkast o aan saqi namanad
English Translation
Its outward appearance is peace and purity, yet inwardly it is filled with conflict.
The hearts of the people of sincerity have been shattered into pieces.
Truthfulness, sincerity, and purity no longer remain.
That goblet has been broken, and that cupbearer is no more.
Urdu Translation
اس دنیا اور موجودہ نظام کا ظاہر تو امن، محبت اور خیر خواہی کا تاثر دیتا ہے، لیکن اس کے باطن میں کشمکش، نفرت اور مفادات کی جنگ جاری ہے۔ یہی وجہ ہے کہ اہلِ دل اور سچے انسانوں کے دل بار بار ٹوٹتے اور زخمی ہوتے ہیں۔
سچائی، اخلاص اور دل کی پاکیزگی جیسی عظیم صفات معاشرے سے کم ہوتی جا رہی ہیں۔ وہ محفلیں باقی نہیں رہیں جہاں محبت، خلوص اور روحانی سرور میسر تھا، اور نہ ہی وہ لوگ باقی رہے جو دوسروں کو ان خوبیوں سے فیض پہنچاتے تھے۔
Roman Urdu Translation
Is duniya aur mojooda nizam ka zahir to aman, muhabbat aur khair khwahi ka taassur deta hai, lekin us ke batin mein kashmakash, nafrat aur mafadaat ki jang jari hai. Yahi wajah hai ke ahl-e-dil aur sachay insaanon ke dil baar baar tootte aur zakhmi hote hain.
Sachai, ikhlas aur dil ki pakeezgi jaisi azeem sifaat muashray se kam hoti ja rahi hain. Woh mehfilein baqi nahin rahin jahan muhabbat, khuloos aur rohani suroor mayassar tha, aur na hi woh log baqi rahe jo doosron ko in khoobiyon se faiz pohanchate thay.

چشم تو بر لالہ رویان فرنگ
آدم از افسوں شاں بے آب و رنگ
گر کہ گیرد ربط و ضبط این کائنات
اے شہید عشوہ لات و منات
Roman Urdu
Chashm-e-tu bar lalah ruyan-e-Farang
Aadam az afsoon-e-shan be aab o rang
Gar ke geerad rabt o zabt-e-in kainaat
Ae shaheed-e-ishwa-e-Laat o Manaat
English Translation
Your gaze is fixed upon the rosy-faced beauties of the West.
Man has lost his dignity and vitality under their enchantment.
If anyone holds the order and control of this universe,
O Witness of the charms of Lat and Manat!
Urdu Translation
تیری نگاہ فرنگ کی ظاہری خوبصورتی، چمک دمک اور دلکش مظاہر پر مرکوز ہے۔ ان کی ظاہری کشش اور فریب نے انسان کو اس کی اصل شناخت، وقار اور روحانی رنگت سے دور کر دیا ہے۔
اگر اس کائنات کا نظم و نسق واقعی کسی کے اختیار میں ہے تو اے پروردگار! تو ہی اس حقیقت کو جانتا ہے۔ اقبال یہاں درد بھرے انداز میں خدا کے حضور دنیا کی موجودہ حالت پر سوال اور فریاد پیش کرتے ہیں۔
Roman Urdu Translation
Teri nigah Farang ki zahiri khubsurti, chamak damak aur dilkash mazahir par markooz hai. Un ki zahiri kashish aur fareb ne insaan ko us ki asal shanakht, waqar aur rohani rangat se door kar diya hai.
Agar is kainaat ka nazm o nasq waqai kisi ke ikhtiyar mein hai to ae Parwardigar! Tu hi is haqeeqat ko janta hai. Iqbal yahan dard bharay andaaz mein Khuda ke huzoor duniya ki mojooda halat par sawal aur fariyad pesh karte hain.

مرد حق آں بندہ روشن نفس
نائب تو در جہاں او بود و بس
او بہ بند نقرہ و فرزند و زن
گر توانی سومنات او شکن
Roman Urdu
Mard-e-Haq aan banda-e-roshan nafas
Naib-e-tu dar jahan u bood o bas
U ba band-e-nuqrah o farzand o zan
Gar tuwani Sumnat-e-u shikan
English Translation
The true man of God, that enlightened servant,
Was Your representative in this world and none other.
Now he is bound by wealth, children, and worldly attachments.
If You can, then break the Somnath within him.
Urdu Translation
مردِ حق، وہ روشن ضمیر اور پاکیزہ نفس انسان، درحقیقت اس دنیا میں تیرا نائب اور نمائندہ تھا۔ وہ اپنی زندگی کو تیرے احکام کے مطابق گزارتا، حق و انصاف کو قائم کرتا اور لوگوں کی رہنمائی کا فریضہ انجام دیتا تھا۔
لیکن اب وہ مال و دولت، اولاد اور دنیاوی خواہشات کے بندھن میں گرفتار ہو چکا ہے۔ اے پروردگار! اگر تیری مشیت ہو تو اس کے دل میں موجود ان باطنی بتوں اور دنیا پرستی کے سومنات کو توڑ دے تاکہ وہ دوبارہ اپنی اصل عظمت اور روحانی مقام حاصل کر سکے۔
Roman Urdu Translation
Mard-e-Haq, woh roshan zameer aur pakeeza nafas insaan, darhaqeeqat is duniya mein tera naib aur numainda tha. Woh apni zindagi ko tere ahkaam ke mutabiq guzarta, haq o insaf ko qaim karta aur logon ki rehnumai ka farz anjaam deta tha.
Lekin ab woh maal o daulat, aulaad aur duniyawi khwahishat ke bandhan mein giraftar ho chuka hai. Ae Parwardigar! Agar teri mashiyat ho to us ke dil mein maujood in batini buton aur duniya parasti ke Sumnat ko tor de taa ke woh dobara apni asal azmat aur rohani maqam hasil kar sake.

ایں مسلمان از پرستاران کیست؟
در گریبانش یکے ہنگامہ نیست
سینہ اش بے سوز و جانش بے خروش
او سرافیل است و صور او خموش
Roman Urdu
In Musalman az parastaran-e-keest?
Dar garebanash yaki hangaama neest
Seena ash be soz o jaanash be khurosh
U Sarafeel ast o soor-e-u khamoosh
English Translation
To whom does this Muslim belong?
There is not even a single spark of passion within his heart.
His chest is without passion and his soul without enthusiasm.
He is like Israfil, yet his trumpet remains silent.
Urdu Translation
یہ مسلمان آخر کس کا پیروکار اور کس نظریے کا نمائندہ ہے؟ اس کے دل میں نہ کوئی ولولہ باقی ہے، نہ کوئی بلند مقصد، اور نہ ہی کوئی ایسی تڑپ موجود ہے جو اسے عمل اور جدوجہد پر آمادہ کر سکے۔
اس کا سینہ عشق، سوز اور جذبے سے خالی ہو چکا ہے جبکہ اس کی روح میں بھی کوئی جوش اور حرکت باقی نہیں رہی۔ وہ گویا اسرافیل کی مانند ایک عظیم ذمہ داری کا حامل ہے، لیکن اس کا صور خاموش ہے اور اس کی آواز قوم کو بیدار کرنے سے قاصر ہے۔
Roman Urdu Translation
Yeh Musalman aakhir kis ka pairokar aur kis nazariye ka numainda hai? Us ke dil mein na koi walwala baqi hai, na koi buland maqsad, aur na hi koi aisi tarap maujood hai jo use amal aur jaddo jehad par aamada kar sake.
Us ka seena ishq, soz aur jazbay se khaali ho chuka hai jabke us ki rooh mein bhi koi josh aur harkat baqi nahin rahi. Woh goya Israfeel ki manind aik azeem zimmedari ka hamil hai, lekin us ka soor khamosh hai aur us ki aawaz qoum ko bedar karne se qasir hai.

در جہاں کالائے او نا ارجمند
قلب او نامحکم و جانش نژند
در مصاف زندگانی بے ثبات
دارد اندر آستیں لات و منات
Roman Urdu
Dar jahan kalaaye u na arjumand
Qalb-e-u na muhkam o jaanash nazhand
Dar musaf-e-zindagani be sabat
Darad andar aasteen Laat o Manaat
English Translation
In this world, his possessions hold no true value.
His heart lacks firmness, and his soul is weak and sorrowful.
In the struggle of life, he remains unstable and uncertain.
He still carries Lat and Manat hidden within his sleeve.
Urdu Translation
اس دنیا میں اس کا مال و متاع، اس کی ظاہری کامیابیاں اور اس کے دنیاوی وسائل حقیقی قدر و قیمت سے محروم ہو چکے ہیں۔ اس کا دل ایمان کی مضبوطی، یقین اور استقامت سے خالی ہے، جبکہ اس کی روح افسردگی، کمزوری اور بے عملی کا شکار نظر آتی ہے۔
زندگی کی جدوجہد، آزمائشوں اور مقابلے کے میدان میں اس کے قدم مضبوطی سے قائم نہیں رہتے۔ اس کی ایک بڑی وجہ یہ ہے کہ اس نے اپنے دل میں ابھی تک بہت سے باطنی بت سنبھال رکھے ہیں۔ خواہشاتِ نفس، دنیا پرستی اور خود غرضی کے یہ بت لات و منات کی طرح اس کے باطن میں موجود ہیں اور اسے حق کے راستے پر مضبوطی سے چلنے نہیں دیتے۔
Roman Urdu Translation
Is duniya mein us ka maal o mata, us ki zahiri kamyabiyan aur us ke duniyawi wasaail haqeeqi qadr o qeemat se mehroom ho chuke hain. Us ka dil iman ki mazbooti, yaqeen aur istiqamat se khaali hai, jabke us ki rooh afsurdagi, kamzori aur be amali ka shikar nazar aati hai.
Zindagi ki jaddo jehad, aazmaishon aur muqable ke maidan mein us ke qadam mazbooti se qaim nahin rehte. Us ki aik bari wajah yeh hai ke us ne apne dil mein abhi tak bohat se batini but sambhal rakhay hain. Khwahishat-e-nafs, duniya parasti aur khud gharzi ke yeh but Laat o Manaat ki tarah us ke batin mein maujood hain aur use haq ke raste par mazbooti se chalne nahin dete.

مرگ را چوں کافراں داند ہلاک
آتش او کم بہا مانند خاک
شعلہ از خاک او باز آفرین
آں طلب، آں جستجو باز آفرین
Roman Urdu
Marg ra chun kafiran danad halaak
Aatish-e-u kam baha manind-e-khaak
Shola az khaak-e-u baz afreen
Aan talab, aan justuju baz afreen
English Translation
He regards death, like the unbelievers, as complete destruction.
His fire has become as worthless and cold as dust.
Create once again a flame from his dust.
Restore that longing and that quest once more.
Urdu Translation
وہ موت کو کافروں کی طرح زندگی کے مکمل خاتمے اور فنا کے طور پر دیکھتا ہے، اس لیے اس کے اندر آخرت کا شعور اور بلند مقاصد کے لیے جینے کا جذبہ کمزور پڑ گیا ہے۔ اس کے دل کی آگ، ولولہ اور حرارت ماند پڑ چکی ہے اور اس کی کیفیت ایسی ہو گئی ہے جیسے بے جان مٹی میں کوئی تپش باقی نہ ہو۔
اے پروردگار! اس کی خاک سے دوبارہ ایمان، غیرت اور عمل کا شعلہ پیدا فرما۔ اس کے دل میں وہی بلند مقصد، سچی طلب، حق کی جستجو اور عظمت کے حصول کا جذبہ دوبارہ زندہ کر دے جو کبھی اس کی پہچان ہوا کرتا تھا۔
Roman Urdu Translation
Woh maut ko kafiron ki tarah zindagi ke mukammal khatmay aur fana ke taur par dekhta hai, is liye us ke andar aakhirat ka shaoor aur buland maqaasid ke liye jeene ka jazba kamzor par gaya hai. Us ke dil ki aag, walwala aur hararat maand par chuki hai aur us ki kaifiyat aisi ho gayi hai jaise be jaan mitti mein koi tapish baqi na ho.
Ae Parwardigar! Us ki khaak se dobara iman, ghairat aur amal ka shola paida farma. Us ke dil mein wohi buland maqsad, sachchi talab, haq ki justuju aur azmat ke husool ka jazba dobara zinda kar de jo kabhi us ki pehchan hua karta tha.

باز جذب اندرون او را بده
آں جنون ذوفنون او را بده
شرق را کن از وجودش استوار
صبح فردا از گریبانش برآر
Roman Urdu
Baz jazb-e-andaroon u ra deh
Aan junoon-e-zofunoon u ra deh
Sharq ra kun az wujoodash ustuwar
Subh-e-farda az garebanash bar aar
English Translation
Restore to him the passion that once burned within.
Grant him again that many-sided, creative zeal.
Make the East strong through his existence.
Bring forth the dawn of tomorrow from his breast.
Urdu Translation
اے پروردگار! اس کے باطن میں وہی طاقتور جذبہ، اخلاص اور روحانی حرارت دوبارہ پیدا فرما جو کبھی اس کی زندگی کا سرمایہ تھی۔ اسے پھر وہ بلند حوصلہ، ہمہ گیر جنون اور عظیم مقاصد کے لیے جدوجہد کرنے والی کیفیت عطا کر۔
مشرق کو اس کے وجود، کردار اور قوتِ عمل کے ذریعے دوبارہ استحکام اور طاقت عطا فرما۔ آنے والے روشن مستقبل اور نئی صبح کو اسی کے دامن اور کردار سے طلوع کر، تاکہ امت دوبارہ عزت، وقار اور سربلندی حاصل کر سکے۔
Roman Urdu Translation
Ae Parwardigar! Us ke batin mein wohi taqatwar jazba, ikhlas aur rohani hararat dobara paida farma jo kabhi us ki zindagi ka sarmaya thi. Use phir woh buland hausla, hama geer junoon aur azeem maqaasid ke liye jaddo jehad karne wali kaifiyat ata kar.
Mashriq ko us ke wujood, kirdar aur quwwat-e-amal ke zariye dobara istehkam aur taqat ata farma. Aanay walay roshan mustaqbil aur nai subah ko isi ke daman aur kirdar se tulu kar, taa ke ummat dobara izzat, waqar aur sarbulandi hasil kar sake.

بحر احمر را بچوب او شگاف
از شکوہش لرزہ انگن بہ قاف
Roman Urdu
Bahr-e-Ahmar ra ba choob-e-u shigaf
Az shikohash larzah afgan ba Qaaf
English Translation
Part the Red Sea with his staff.
Cause Mount Qaf to tremble with his majesty.
Urdu Translation
اے اللہ! اسے ایسی قوت، یقین اور قیادت عطا فرما کہ وہ حضرت موسیٰؑ کی طرح ناممکن دکھائی دینے والی رکاوٹوں کو بھی عبور کر سکے اور امت کے لیے کامیابی کے نئے راستے کھول دے۔ جس طرح عصائے موسیٰؑ نے سمندر میں راستہ بنا دیا تھا، اسی طرح اس کے ذریعے مشکلات اور رکاوٹوں کو دور فرما۔
اسے ایسی عظمت، شان اور روحانی طاقت عطا کر کہ اس کے عزم، کردار اور اثر سے بڑے بڑے طاقتور نظام اور مضبوط رکاوٹیں بھی لرز اٹھیں۔ اس کی شخصیت حق، عدل اور بیداری کی ایسی علامت بن جائے جو پوری امت کے لیے امید اور قوت کا سرچشمہ ثابت ہو۔
Roman Urdu Translation
Ae Allah! Use aisi quwwat, yaqeen aur qiyadat ata farma ke woh Hazrat Musa (A.S.) ki tarah namumkin dikhai dene wali rukawaton ko bhi uboor kar sake aur ummat ke liye kamyabi ke naye raste khol de. Jis tarah Asa-e-Musa (A.S.) ne samandar mein rasta bana diya tha, isi tarah us ke zariye mushkilaat aur rukawaton ko door farma.
Use aisi azmat, shaan aur rohani taqat ata kar ke us ke azm, kirdar aur asar se bade bade taqatwar nizam aur mazboot rukawatein bhi larz uthain. Us ki shakhsiyat haq, adl aur bedari ki aisi alamat ban jaye jo poori ummat ke liye umeed aur quwwat ka sarchashma sabit ho.
خلاصہِ کلام (Conclusion in Urdu)
اس نظم میں علامہ اقبالؒ ایک مردِ شوریدہ کی زبان سے اللہ تعالیٰ کے حضور درد بھری مناجات پیش کرتے ہیں۔ وہ دنیا میں پھیلے ہوئے فتنوں، بے اخلاصی، روحانی زوال اور مسلمانوں کی کمزوری پر گہرا افسوس ظاہر کرتے ہیں۔ اقبالؒ کے نزدیک مسلمان اپنی اصل روح، سوزِ دروں، جذبۂ عمل اور بلند مقصد سے دور ہو چکا ہے، اسی لیے وہ دنیا میں اپنی مؤثر حیثیت کھو بیٹھا ہے۔
نظم کے آخری حصے میں اقبالؒ اللہ تعالیٰ سے دعا کرتے ہیں کہ مسلمانوں کے دلوں میں دوبارہ ایمان کی حرارت، حق کی طلب، جدوجہد کا جذبہ اور عظمتِ کردار پیدا ہو۔ وہ چاہتے ہیں کہ مسلمان اپنی باطنی کمزوریوں، دنیا پرستی اور فکری غلامی سے آزاد ہو کر دوبارہ امت کی قیادت سنبھالے اور مشرق کے لیے ایک نئی صبح اور روشن مستقبل کا سبب بنے۔
خلاصہِ کلام (Conclusion in Roman Urdu)
Is nazm mein Allama Iqbalؒ aik Mard-e-Shoreeda ki zaban se Allah Ta’ala ke huzoor dard bhari munajat pesh karte hain. Woh duniya mein phelay huay fitnon, be ikhlasi, rohani zawaal aur Musalmanon ki kamzori par gehra afsos zahir karte hain. Iqbalؒ ke nazdeek Musalman apni asal rooh, soz-e-daroon, jazba-e-amal aur buland maqsad se door ho chuka hai, isi liye woh duniya mein apni moassar haisiyat kho baitha hai.
Nazm ke aakhri hissay mein Iqbalؒ Allah Ta’ala se dua karte hain ke Musalmanon ke dilon mein dobara iman ki hararat, haq ki talab, jaddo jehad ka jazba aur azmat-e-kirdar paida ho. Woh chahte hain ke Musalman apni batini kamzoriyon, duniya parasti aur fikri ghulami se azaad ho kar dobara ummat ki qiyadat sambhale aur Mashriq ke liye aik nai subah aur roshan mustaqbil ka sabab bane.




