
(Pas Che Bayad Kard-24) Ghazal – Az Dair-e-Maghan… غزل


از دِیرِ مُغاں آیم بے گردشِ صہبا مست
در منزلِ ‘لا’ بودم از بادۂ ‘اِلا’ مست !
دانم کہ نگاہِ او ظرفِ ہمہ کس بیند
کردہ است مرا ساقی از عِشوہ دایما مست !
وقت است کہ بگشایم میخانۂ رومی باز
پیرانِ حرم دِیدم در صحنِ کلیسا مست !
اِیں کارِ حکِیمے نیست، دامانِ کلِیمے گیر
صد بندۂ ساحل مست، یک بندۂ دریا مست !
Roman Urdu
Az deir-e-mughan aayam be-gardish-e-sahba mast
Dar manzil-e-‘La’ boodam az baada-e-‘Illa’ mast !
Danam keh nigah-e-o zarf-e-hama kas beenad
Karda ast mara saaqi az ishwa da’ima mast !
Waqt ast keh bigshayam meikhana-e-Rumi baaz
Peeran-e-haram deidam dar sahn-e-kaleesa mast !
Een kaar-e-hakeime neist, daaman-e-Kaleime geir
Sad banda-e-sahil mast, yak banda-e-darya mast !
English Translation
“I return from the tavern of the Magians (the abode of divine love) entirely intoxicated without the pouring of any physical wine; I was staying in the spiritual realm of ‘La’ (negation of false gods), completely enraptured by the pure wine of ‘Illa’ (the affirmation of the One True God)!”
“I know that his all-seeing gaze evaluates the spiritual capacity of every seeker; and thus, the Divine Saaqi has made me eternally ecstatic merely through His subtle, loving gesture!”
“The time has finally arrived for me to reopen the spiritual tavern of Maulana Rumi; for I have witnessed the formal custodians of the Haram lying intoxicated in the courtyard of the Western Cathedral!”
“This grand transformation is beyond the scope of a mere philosopher; therefore, hold fast to the skirt of a spiritual Moses (a true dervish); for a single mystic immersed in the deep ocean is far superior to a hundred onlookers resting intoxicated on the safe shores!”
Urdu
تشریح: صوفیانہ کیفیات اور توحید کے سچے سرور کا اظہار کرتے ہوئے علامہ اقبال فرماتے ہیں کہ میں پیرِ مغاں یعنی مرشدِ کامل کے مئے خانۂ معرفت سے حق کا وہ جام پی کر لوٹا ہوں کہ مجھے مادی شراب کے دور چلنے (گردشِ صہبا) کی ضرورت ہی نہیں پڑی اور میں الٰہی مستی سے سرشار ہوں۔ جب میں کلمۂ توحید کے پہلے حصے یعنی ‘لا الٰہ’ (معبودانِ باطل کی نفی) کی منزل کا مشاہدہ کر رہا تھا، تو مجھے اللّٰہ جل شانہ کی ذاتِ واحد کی حقیقی معرفت ملی، اور میں ‘الا اللّٰہ’ (صرف ایک خدا کا اقرار) کی ایسی سچی شراب سے مست ہوا کہ کائنات کی ہر چیز سے بے نیاز ہو گیا۔ مجھے اس بات کا پورا یقین ہے کہ کائنات کا حقیقی ساقی (رب العزت یا مرشدِ کامل) ہر انسان کی اندرونی اہلیت اور برتن (ظرف) کو دیکھ کر ہی اس پر کرم فرماتا ہے؛ چنانچہ اس نے میری سچی طلب کو دیکھ کر کسی پیالے کا سہارا لیے بغیر محض اپنی ایک غائبانہ محبت بھری نظر اور اشارے (عشوہ) سے مجھے ہمیشہ کے لیے کائنات کا سب سے بڑا قلندر اور مست بنا دیا ہے۔ موجودہ دور کے زوال پر افسوس کرتے ہوئے اقبال فرماتے ہیں کہ اب وہ وقت آ گیا ہے کہ میں اپنے روحانی استاد مولانا جلال الدین رومی کے عشق و مستی کے اس مئے خانے کو دوبارہ کھول دوں جس کے درس نے مردہ دلوں کو زندہ کیا تھا؛ کیونکہ میں نے دیکھا ہے کہ کعبہ کے روایتی نام نہاد رہنما اور پیر (پیرانِ حرم) اپنے دین کی حقیقی روح کو بھول کر فرنگی تہذیب اور مغرب کے نظریات کے گرجا گھروں (صحنِ کلیسا) کی زبوں حالی میں مدہوش پڑے ہیں۔ مادی عقل اور فلسفے کی حد بیان کرتے ہوئے اقبال فرماتے ہیں کہ امت کو اس فکری زوال سے نکالنا کسی خشک فلاسفر یا حکیم کا کام نہیں ہے، اس کے لیے تمہیں کسی مردِ مجاہد اور اللّٰہ کے سچے عاشق (کلیم) کا دامن تھامنا ہوگا؛ کیونکہ ساحلِ سمندر پر بیٹھ کر لہروں کا تماشا دیکھنے والے سو سست اور غافل مستوں کے مقابلے میں، وہ ایک اکیلا مردِ درویش کہیں بہتر اور افضل ہے جو خود ایمان کے گہرے سمندر (دریا مست) کے اندر اتر کر طوفانوں کا رخ موڑ دیتا ہے۔
Roman Urdu
Sufiyana kaifiyyat aur tauheed ke sacche suror ka izhar karte hue Allama Iqbal farmate hain ke mein peer-e-mughan yani murshid-e-kamil ke mae-khana-e-ma’rifat se haq ka wo jaam pee kar lauta hoon ke mujhe maadi sharab ke daur chalne (gardish-e-sahba) ki zaroorat hi nahi paree aur mein Ilahi masti se sarshaar hoon. Jab mein kalma-e-tauheed ke pehle hisse yani ‘La Ilaha’ (ma’boodan-e-baatil ki nafi) ki manzil ka mushahada kar raha tha, to mujhe Allah Jalla Shanahu ki zaat-e-wahid ki haqeeqi ma’rifat mili, aur mein ‘Illa-Allah’ (sirf ek Khuda ka iqrar) ki aisi sachi sharab se mast hua ke kainat ki har cheiz se be-niyaz ho gaya. Mujhe is baat ka poora yaqeen hai ke kainat ka haqeeqi saaqi (Rabb-ul-Izzat ya murshid-e-kamil) har insan ki androoni ahliyat aur bartan (zarf) ko dekh kar hi us par karam farmata hai; chunanche Us ne meri sachi talab ko dekh kar kisi pyale ka sahara liye broughair mahz apni ek ghaibana mohabbat bhari nazar aur ishaare (ishwa) se mujhe hameisha ke liye kainat ka sab se bada qalandar aur mast bana diya hai. Maujooda daur ke zawal par afsoos karte hue Iqbal farmate hain ke ab wo waqt aa gaya hai ke mein apne roohani ustad Maulana Jalal-ud-Din Rumi ke ishq o masti ke us mae-khane ko dobara khool doon jis ke dars ne murda dilon ko zinda kiya tha; kyunke mein ne dekha hai ke Kaaba ke rivayati naam-nihad rahnuma aur peer (peeran-e-haram) apne dein ki haqeeqi rooh ko bhool kar Farangi tehzeeb aur Maghrib ke nazariyat ke girja-gharon (sahn-e-kaleesa) ki zaboon-hali mein madhosh pare hain. Maadi aql aur falsafe ki hadd bayan karte hue Iqbal farmate hain ke ummat ko is fikri zawal se nikalna kisi khushk falasfa ya hakeem ka kaar-e-namayan nahi hai, is ke liye tumhein kisi mard-e-mujahid aur Allah ke sacche aashiq (Kaleem) ka daaman thaamna hoga; kyunke sahil-e-samandar par baith kar lahron ka tamasha dekhne wale sau sust aur ghafil maston ke muqable mein, wo ek akela mard-e-darweish kahein behtar aur afzal hai jo khud eimaan ke gheire samandar (darya mast) ke andar utar kar toofanon ka rukh moor deta hai.

دِل را بہ چمن بردم، از بادِ چمن افسرد
مِیرد بہ خِیابانہا اِیں لالۂ صحرا مست !
از حرفِ دل آویزش اسرارِ حرم پیدا
دِے کافرکے دِیدم در وادیٔ بطحا مست !
سِینا است کہ فاران است؟ یا رب چہ مقام است اِیں؟
ہر ذرّۂ خاکِ من چشمے است تماشا مست !
Roman Urdu
Dil ra ba chaman burdam, az baad-e-chaman afsurd
Meerad ba khayaban-ha een lala-e-sahra mast !
Az harf-e-dil-aawaiz-ash asrar-e-haram paida
Dey kafar-ak-ay deidam dar wadi-e-Batha mast !
Seina ast keh Faran ast? Ya Rabb cheh maqam ast een?
Har zarra-e-khaak-e-man chashm-ay ast tamasha mast !
English Translation
“I took my heart into the sophisticated city garden, but it withered away from the formal garden breeze; for this wild tulip of the desert (my free heart) suffocates and dies within the confined flowerbeds of artificiality!”
“From his incredibly captivating and soul-stirring speech, the deepest mysteries of the Haram became manifest; only yesterday I saw a passionate, non-traditional lover (referring to himself) completely enraptured within the sacred valley of Batha (Makkah)!”
“Is this the holy Mount of Sinai, or is it the majestic heights of Faran? O Lord, what sublime spiritual station is this; where every single atom of my humble dust has transformed into an eye, intoxicated by the Divine Vision!”
Urdu
تشریح: اپنے دل کی فطری آزاد منشی اور صحرائی مزاج کو بیان کرتے ہوئے علامہ اقبال فرماتے ہیں کہ میں مصلحتوں اور بناوٹ سے بھرے ہوئے اس مہذب معاشرے کے چمن میں اپنے دل کو لے گیا تھا، لیکن وہ کھلنے اور خوش ہونے کے بجائے اس چمن کی مصنوعی ہوا سے الٹا اداس اور مرجھا (افسردہ) گیا۔ اس کی وجہ یہ ہے کہ میرا دل تو صحرا کے آزاد ماحول میں مست رہنے والے اس سُرخ لالہ (لالۂ صحرا) کی مانند ہے، جو آزادی کا عادی ہوتا ہے اور شہروں کے باغات کی تنگ کیاریوں اور پھلواریوں (خیابانہا) کے اندر گھٹ کر مر جاتا ہے۔ اپنی ذات کو روایتی مذہب پسندی کے ترازو سے ہٹ کر ایک سچے عاشقِ رسول ﷺ کے روپ میں پیش کرتے ہوئے اقبال فرماتے ہیں کہ گزشتہ روز میں نے مکہ معظمہ کی مقدس وادی (وادیٔ بطحا) میں ایک مصلحتوں سے آزاد دیوانہ اور بظاہر دنیا کی نظر میں کافر نظر آنے والا سچا عاشق دیکھا جو اللّٰہ کے عشق میں مست گھوم رہا تھا۔ اس کی زبان سے نکلنے والے دلکش اور روح پرور کلمات (حرفِ دل آویز) کے اندر سے سچے دینِ اسلام اور کعبہ کے حقیقی باطنی اسرار و رموز صاف جھلک رہے تھے۔ جب انسان عشقِ حقیقی کی اس اعلیٰ ترین منزل پر پہنچتا ہے تو اس پر طاری ہونے والی کیفیت کا نقشہ کھینچتے ہوئے اقبال پکار اٹھتے ہیں کہ اے میرے مالک! یہ کون سا عظیم اور نورانی مقام ہے جہاں مجھے پہنچا دیا گیا ہے؟ کیا یہ حضرت موسیٰ علیہ السلام کا کوہِ سینا ہے جہاں تجلیِ الٰہی ہوئی تھی، یا یہ حضورِ اکرم ﷺ کا غارِ حرا والا پہاڑ فاران ہے جہاں اسلام کا سورج چمکا تھا؟ میری حیرت اور مستی کا عالم یہ ہے کہ میرے مٹی کے بنے ہوئے جسم (خاک) کا ایک ایک ذرہ خود سراپا آنکھ (چشم) بن چکا ہے اور وہ تیرے جلووں کے مشاہدے کے تماشے میں پوری طرح کھویا اور مست ہو چکا ہے۔
Roman Urdu
Apne dil ki fitri aazaad-manashi aur sahrayi mizaj ko bayan karte hue Allama Iqbal farmate hain ke mein maslahaton aur banawat se bhare hue is muhazzab muashre ke chaman mein apne dil ko le gaya tha, lekin wo khilne aur khush hone ke bajaye is chaman ki masnooi hawa se ulta udaas aur murjha (afsoorda) gaya. Us ki wajah ye hai ke mera dil to sahra ke aazaad mahol mein mast rehne wale us surkh lala (lala-e-sahra) ki manand hai, jo aazaadi ka aadi hota hai aur shahron ke baaghat ki tang kiyariyon aur phulwariyon (khayaban-ha) ke andar ghut kar mar jata hai. Apni zaat ko rivayati mazhab-pasandee ke tarazoo se hat kar ek sacche aashiq-e-Rasool ﷺ ke roop mein peish karte hue Iqbal farmate hain ke guzashta roz mein ne Makkah Muazzama ki muqaddas wadi (wadi-e-Batha) mein ek maslahaton se aazaad deewana aur bazahir dunya ki nazar mein kafar nazar aane wala saccha aashiq dekha jo Allah ke ishq mein mast ghoom raha tha. Us ki zabaan se nikalne wale dilkash aur rooh-parwar kalimaat (harf-e-dil aawaiz) ke andar se sacche dein-e-Islam aur Kaaba ke haqeeqi baatni asrar o rumooz saaf jhalak rahe the. Jab insan ishq-e-haqeeqi ki is aala tarein manzil par pohanchta hai to us par taari hone wali kaifiyat ka naqsha kheinchte hue Iqbal pukaar uthte hain ke aey meire Malik! Ye kon sa azeim aur noorani maqam hai jahan mujhe pohancha diya gaya hai? Kya ye Hazrat Musa (A.S) ka Koh-e-Seina hai jahan tajalli-e-Ilahi hui thi, ya ye Huzoor-e-Akram ﷺ ka Ghaar-e-Hira wala pahar Faran hai jahan Islam ka suraj chamka tha? Meri hairat aur masti ka aalam ye hai ke meire mitti ke bane hue jism (khaak) ka ek ek zarra khud sarapa aankh (chashm) ban chuka hai aur wo teire jalwon ke mushahade ke tamashe mein poori tarah khoya aur mast ho chuka hai.

خرقۂ آں برزخِ ‘لا یبغِیاں’
دِیدمَش در نکتۂ ‘لی خِرقَتان’ !
در خطِ تقدِیرِ کُل جَبِینِ او
دِین و آئِینِ او تفسِیرِ کُل !
عقل را او صاحبِ اسرار کرد
عشق را او تیغِ جوہردار کرد !
کاروانِ شوق را او منزل است
ما ہمہ یک مُشتِ خاکِیم، او دِل است !
Roman Urdu
Khirqa-e-aan barzakh-e-‘la yabghiyan’
Deidam-ash dar nukta-e-‘li khirqatan’ !
Dar khat-e-taqdeer-e-kul jabein-e-o
Dein o aiyen-e-o tafseer-e-kul !
Aql ra o sahib-e-asrar kard
Ishq ra o teigh-e-jauhardar kard !
Karwan-e-shauq ra o manzil ast
Ma hama yak musht-e-khaakeim, o dil ast !
English Translation
“I envisioned the majestic robe of that spiritual barrier where two oceans meet without transgressing (Barzakh-e-La Yabghiyan); beautifully manifested within the prophetic reality of ‘I possess two garments: Poverty and Jihad’!”
“Upon his radiant forehead lies written the ultimate destiny of the entire universe; and his divine Religion and Law serve as the complete exposition of all existence!”
“He was the one who blessed human intellect with the awareness of divine mysteries; and he transformed love (Ishq) into a devastatingly sharp and powerful sword!”
“For the sacred caravan of human aspiration and yearning, his noble person is the final destination; we all are merely a scattered handful of dust, while he is the beating heart!”
Urdu
تشریح: سرورِ کائنات، فخرِ موجودات حضرت محمد مصطفیٰ ﷺ کی مدحت سرائی کرتے ہوئے علامہ اقبال نہایت گہرے صوفیانہ رموز بیان کرتے ہیں۔ وہ فرماتے ہیں کہ قرآنِ مجید کی سورۂ رحمن کی آیت ‘بَینَہُمَا بَرزَخٌ لَّا یَبغِیَانِ’ (ان دو سمندروں کے درمیان ایک پردہ ہے جس سے وہ تجاوز نہیں کرتے) میں جس برزخ کا تذکرہ ہے، یعنی مادی اور روحانی دنیا کا وہ خوبصورت ملاپ جہاں فقر اور جہاد، عاجزی اور طاقت یکجا ہو جاتے ہیں، اس عظیم سچائی کا عملی مظاہرہ میں نے حضور پاک ﷺ کی اس مشہور حدیث مبارکہ ‘لی خرقَتانِ: الفقرُ و الجہادُ’ (میرے دو لباس ہیں: ایک فقر اور دوسرا جہاد) کے باریک نکتے میں دیکھ لیا ہے۔ آپ ﷺ کی ذاتِ گرامی وہ ہستی ہے جن کی روشن پیشانی (جبین) پر پوری کائنات کی تقدیر کے لکیریں لکھی ہوئی ہیں، اور آپ ﷺ کا لایا ہوا سچا دین اور اسلامی قانونِ حیات (آئین) کائنات کے تمام مادی و روحانی حقائق کی مکمل اور جامع تشریح (تفسیرِ کل) ہے۔ حضورِ اکرم ﷺ ہی وہ محسنِ انسانیت ہیں جنہوں نے دنیا کی بھٹکی ہوئی اور محض مادی فائدے سوچنے والی عقل کو خدا کی معرفت کے باطنی رازوں سے آشنا کر کے ‘صاحبِ اسرار’ بنایا، اور اللّٰہ کے عشق کو جو پہلے محض ایک پُرکشش جذبہ تھا، حق و باطل کے معرکے میں ایک ایسی آب دار اور تیز کاٹ کرنے والی تلوار (تیغِ جوہردار) بنا دیا جو باطل کی ہر طاقت کو جڑ سے کاٹ دیتی ہے۔ کائنات کے انسانوں کو ان کی اصل حقیقت بتاتے ہوئے اقبال اس غزل کے آخری لازوال شعر میں فرماتے ہیں کہ حق اور سچائی کو پانے کے لیے نکلنے والے عشق کے اس پورے قافلے (کاروانِ شوق) کی آخری اور سچی آرام گاہ اور منزل صرف اور صرف رسولِ پاک ﷺ کی ذاتِ اقدس ہے۔ ہم تمام انسان اور یہ پوری امت تو آپ ﷺ کے بغیر محض ایک بے جان مٹی کی مٹھی (مشتِ خاک) کی مانند ہیں، جبکہ حضورِ اکرم ﷺ کی مبارک ہستی اس مٹی کے جسم کے اندر دھڑکنے والا وہ زندہ اور نورانی ‘دل’ ہیں جو پوری امت کو زندگی اور حرارت بخشتا ہے۔
Roman Urdu
Sarwar-e-kainat, fakhr-e-maujoodat Hazrat Muhammad Mustafa ﷺ ki midhat-sarayi karte hue Allama Iqbal nihayat gheire sufiyana rumooz bayan karte hain. Wo farmate hain ke Quran-e-Majeed ki Surah-e-Rahman ki ayat ‘Bainahuma barzakhul la yabghiyan’ (In do samandaron ke darmiyan ek parda hai jis se wo tajawuz nahi karte) mein jis barzakh ka tazkera hai, yani maadi aur roohani dunya ka wo khoobsoorat milap jahan faqr aur jihad, aajzi aur taqat yakja ho jate hain, us azeim sacha’i ka amli mazahira mein ne Huzoor Paak ﷺ ki us mashhoor hadees-e-mubaraka ‘Li khirqatan-e: Al-faqru wal-jihadu’ (Meire do libas hain: ek faqr aur doosra jihad) ke bareik nukte mein dekh liya hai. Aap ﷺ ki zaat-e-girami wo hasti hai jin ki roshan peishani (jabein) par poori kainat ki taqdeer ki lakeirein likhi hui hain, aur aap ﷺ ka laya hua saccha dein aur Islami qanoon-e-hayat (aiyen) kainat ke tamam maadi wa roohani haqaiq ki mukammal aur jamei tashreeh (tafseer-e-kul) hai. Huzoor-e-Akram ﷺ hi wo muhsin-e-insaniyat hain jahnon ne dunya ki bhatkee hui aur mahz maadi faide sochne wali aql ko Khuda ki ma’rifat ke baatni raazon se aashna kar ke ‘sahib-e-asrar’ banaya, aur Allah ke ishq ko jo pehle mahz ek pur-kashish jazba tha, haq wa baatil ke ma’rake mein ek aisi aab-dar aur teiz kaat karne wali talwar (teigh-e-jauhardar) bana diya jo baatil ki har taqat ko jar se kaat detee hai. Kainat ke insanon ko un ki asl haqeeqat batane hue Iqbal is ghazal ke aakhri lazawal shear mein farmate hain ke haq aur sacha’i ko pane ke liye nikalne wale ishq ke is poore qafle (karwan-e-shauq) ki aakhri aur sachi aaram-gah aur manzil sirf aur sirf Rasool-e-Paak ﷺ ki zaat-e-aqdas hai. Hum tamam insan aur ye poori ummat to aap ﷺ ke bghair mahz ek be-jan mitti ki mutthi (musht-e-khaak) ki manand hain, jabke Huzoor-e-Akram ﷺ ki mubarak hasti is mitti ke jism ke andar dharakne wala wo zinda aur noorani ‘dil’ hain jo poori ummat ko zindagi aur hararat bakhshta hai.

آشکارا دِیدَنَش اِسرائے ماست
در ضَمِیرَش مَسجِدِ اَقصیٰئے ماست !
آمَد از پِیراہَنِ او بُوئے او
داد ما را نعرۂ اللہ ہُو !
با دِلِ مَن شوقِ بے پروا چہ کرد !
بادۂ پُر زور با مِینا چہ کرد !
رَقصد اَندر سِینہ از زورِ جُنوں
تا ز راہِ دِیدہ مِے آیَد بروں !
Roman Urdu
Aashikara deidan-ash Isra-ye-ma-st
Dar zameer-ash Masjid-e-Aqsa-ye-ma-st !
Aamad az peirahan-e-o boo-ye-o
Daad ma ra na’ra-e-Allah Hoo !
Ba dil-e-man shauq-e-be-parwa cheh kard !
Baada-e-pur-zor ba meina cheh kard !
Raqsad andar seina az zor-e-junoon
Ta zi raah-e-deida may aayad baroon !
English Translation
“To behold his radiant presence clearly is our true night-journey (Isra); and within his sacred inner-self lies our ultimate Masjid-e-Aqsa!”
“The heavenly fragrance of his personality emanated from his very robe; and he blessed us with the ecstatic, divine chant of ‘Allah Hoo’!”
“Look what this unbridled, passionate longing has done to my heart; behold what this intensely potent wine has done to the fragile crystal flask!”
“It dances wildly inside my chest out of sheer intensity of madness; until it finally overflows and emerges out from the path of my eyes in the form of tears!”
Urdu
تشریح: بارگاہِ رسالت مآب ﷺ اور فقرِ محمدی کی بلندی کا تذکرہ کرتے ہوئے علامہ اقبال فرماتے ہیں کہ حضورِ اکرم ﷺ کی ذاتِ مبارکہ کا واضح مشاہدہ اور ان کے اسوۂ حسنہ کی معرفت ہی ہمارے لیے معراجِ روحانی (اسراء) کا درجہ رکھتی ہے، اور آپ ﷺ کا مبارک دل اور باطن (ضمیر) ہی ہمارے لیے حقیقی مسجدِ اقصیٰ ہے جہاں سے عظمتِ انسانی کا سفر شروع ہوتا ہے۔ آپ ﷺ ہی کی ذاتِ مطہر ہے جن کے دامنِ مبارک اور پیراہن سے حق کی خوشبو کائنات میں پھیلی، اور آپ ہی نے ہم غافل انسانوں کو اللّٰہ کی سچی پہچان اور ذکرِ الٰہی کا لازوال اور سرور انگیز ‘نعرۂ اللہ ہُو’ عطا فرما کر صراطِ مستقیم پر گامزن کیا۔ اس ایمانی سچائی کے ادراک کے بعد اقبال اپنے دل کی حالت بیان کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ اس لازوال عشق اور تڑپ (شوقِ بے پروا) نے میرے دل کے ساتھ وہ معاملہ کیا ہے جو ایک نہایت تیز اور تند شراب کسی شیشے کی صراحی (مینا) کے ساتھ کرتی ہے کہ صراحی اس کے ابال کو سنبھال نہیں پاتی۔ میرے اندر کا یہ دل اور جذبۂ عشق جنون کی اس حد تک پہنچ چکا ہے کہ اب وہ میرے سینے کے اندر فرطِ جذبات سے دیوانہ وار رقص کر رہا ہے، اور اس کا ابال اس قدر بڑھ گیا ہے کہ وہ خونی آنسو بن کر میری آنکھوں کے راستے باہر نکلنے کے لیے بے تاب ہے۔
Roman Urdu
Bargaah-e-Risalat Ma’ab ﷺ aur faqr-e-Muhammadi ki bulandi ka tazkera karte hue Allama Iqbal farmate hain ke Huzoor-e-Akram ﷺ ki zaat-e-mubaraka ka wazih mushahada aur un ke uswa-e-hasana ki ma’rifat hi hamare liye ma’raj-e-roohani (Isra) ka darja rakhtee hai, aur aap ﷺ ka mubarak dil aur baatin (zameer) hi hamare liye haqeeqi Masjid-e-Aqsa hai jahan se azmat-e-insani ka safar shuroo hota hai. Aap ﷺ hi ki zaat-e-mutahhar hai jin ke daaman-e-mubarak aur peirahan se haq ki khushboo kainat mein phailee, aur aap hi ne ham ghafil insanon ko Allah ki sachi pehchan aur zikr-e-Ilahi ka lazawal aur suroor-angeiz ‘na’ra-e-Allah Hoo’ ata farma kar sirat-e-mustaqeem par gamzan kiya. Is eimani sacha’i ke idrak ke baad Iqbal apne dil ki halat bayan karte hue kehte hain ke is lazawal ishq aur tarap (shauq-e-be-parwa) ne meire dil ke saath wo maamla kiya hai jo ek nihayat teiz aur tund sharab kisi sheishe ki surahi (meina) ke saath kartee hai ke surahi us ke ubaal ko sanbhal nahi patee. Meire andar ka ye dil aur jazba-e-ishq junoon ki is hadd tak pohanch chuka hai ke ab wo meire seine ke andar fart-e-jazbat se deewana-war raqs kar raha hai, aur us ka ubaal is qadar barh gaya hai ke wo khooni aansoo ban kar meri aankhon ke raaste bahar nikalne ke liye be-tab hai.

گفت مَن جِبرئیلَم و نُورِ مُبِین
پِیش از اِیں کور اَندِیدَم اِیں چُنِیں !
شِعرِ رُومی خواند و خَندِید و گِرِیست
یا رَب اِیں دِیوانۂ فرزانہ کِیست !
در حَرَم با مَن سُخَن رِندانہ گفت
از مَے و مُغ زادہ و پَیمانہ گفت !
گفتَمَش اِیں حَرفِ بے باکانہ چِیست
لَب فرُو بَند اِیں مَقامِ خامُشِی است !
Roman Urdu
Guft man Jibreil-am o noor-e-mubein
Peish az een kor andeedam een chunein !
Shear-e-Rumi khaand o khandeid o gireist
Ya Rabb een deewana-e-farzana keist !
Dar haram ba man sukhan rindane guft
Az may o mugh-zada o peimana guft !
Guftam-ash een harf-e-be-bakane cheist
Lab furoo band een maqam-e-khamushi-st !
English Translation
“That ecstatic heart spoke: ‘I am Gabriel, the manifest light; never before have I seen this world of clay in such a sublime state!'”
“It recited a verse of Rumi, laughed joyfully, and then wept bitterly; O Lord, who is this wise madman, this enlightened dervish?!”
“Within the sacred sanctuary of Haram, it spoke to me in an uninhibited, non-traditional manner; talking of spiritual wine, the youthful cupbearer, and the overflowing goblet!”
“I warned it: ‘What is this fearless, reckless discourse? Hold your lips tight, for this is the ultimate station of profound silence!'”
Urdu
تشریح: اقبال اپنے باطنی جذبے کو ایک مجسم روپ میں دیکھتے ہیں، وہ فرماتے ہیں کہ میرے اس تڑپتے ہوئے دل نے مجھ سے مخاطب ہو کر کہا کہ میں کوئی مٹی کا لوتھڑا نہیں بلکہ مٹی کے اس قالب میں چھپا ہوا نورِ مبین اور روح الامین حضرت جبرائیل علیہ السلام ہوں، اور میں نے اس سے پہلے انسانی جسم کی اس خاک کو عشقِ الٰہی کی ایسی بے خود کر دینے والی حالت (ایں چنیں) میں کبھی نہیں دیکھا تھا۔ اس کے بعد میرے اس باطنی وجود نے مرشدِ روشن ضمیر مولانا رومی کا ایک وجدانی شعر پڑھا، اور فرطِ مستی میں پہلے زور سے ہنسا اور پھر زار و قطار رونے لگا۔ یہ دیکھ کر میں حیرت سے پکار اٹھا کہ یا الٰہی! یہ عجب ہوشیار دیوانہ (دیوانۂ فرزانہ) کون ہے جو ایک ہی وقت میں عقل کا عروج بھی ہے اور جنون کی انتہا بھی! حد تو یہ ہے کہ اس نے کعبہ کی حدود اور مزار کے اس مقدس احترام (حرم) کے اندر مجھ سے صوفیانہ اور لاابالی (رندانہ) باتیں شروع کر دیں، اور عام خشک زاہدوں کی زبان کے برعکس عشقِ حقیقی کو مے، ساقی (مغ زادہ) اور پیمانے کے استعاروں میں بیان کرنا شروع کر دیا۔ میں نے اسے ٹوکتے ہوئے اور فقر کے آداب سکھاتے ہوئے کہا کہ مزارِ شاہی اور بارگاہِ الٰہی کے اندر یہ حد سے بڑھی ہوئی دلیری اور بے باکانہ باتیں (حرفِ بے باکانہ) کیسی ہیں؟ اپنے ہونٹ بند کر لو اور خاموشی اختیار کرو، کیونکہ یہ مقامِ عدب ہے اور یہاں گفتگو نہیں بلکہ خاموش رہ کر فیض حاصل کیا جاتا ہے۔
Roman Urdu
Iqbal apne baatni jazbe ko ek mujassam roop mein dekhte hain, wo farmate hain ke meire is tarpante hue dil ne mujh se mukhatab ho kar kaha ke mein koi mitti ka lothra nahi balke mitti ke is qaleb mein chhupa hua noor-e-mubein aur rooh-ul-amein Hazrat Jibreil (A.S) hoon, aur mein ne is se pehle insani jism ki is khaak ko ishq-e-Ilahi ki aisi be-khud kar deine wali halat (een chunein) mein kabhi nahi dekha tha. Is ke baad meire is baatni wajood ne murshid-e-roshan zameer Maulana Rumi ka ek wojdani shear parha, aur fart-e-masti mein pehle zor se hansa aur phir zar o qatar rone laga. Ye dekh kar mein hairat se pukaar utha ke ya Ilahi! Ye ajab hoshiyar deewana (deewana-e-farzana) kon hai jo ek hi waqt mein aql ka urooj bhi hai aur junoon ki intiha bhi! Hadd to ye hai ke us ne Kaaba ki hudood aur mazar ke is muqaddas ihtiram (haram) ke andar mujh se sufiyana aur la-ubali (rindane) baatein shuroo kar dein, aur aam khushk zahidon ki zabaan ke bar-aks ishq-e-haqeeqi ko may, saaqi (mugh-zada) aur peimane ke ista’aaron mein bayan karna shuroo kar diya. Mein ne use tokte hue aur faqr ke aadab sikhate hue kaha ke mazar-e-shaahi aur bargaah-e-Ilahi ke andar ye hadd se barhee hui daleeri aur be-bakane baatein (harf-e-be-bakane) kaisi hain? Apne hont band kar lo aur khamushi ikhtiyar karo, kyunke ye maqam-e-adab hai aur yahan guftago nahi balke khamush reh kar faiz haasil kiya jata hai.

مَن ز خُونِ خوِیش پَروَردَم ترا
صاحِبِ آہِ سَحَر کَردَم ترا !
باز یاب اِیں نُکتہ را اے نُکتہ رَس
عِشقِ مَردان ضَبطِ اَحوال اَست و بَس !
گفت عَقل و ہوش آزارِ دِل اَست
مَستِی و وارَستَگِی کارِ دِل اَست !
نعرہ بازد تا فِتاد اَندَر سُجُود
شُعلۂ آوازِ او بُود، او نَبُود !
تُربَتِ آں خُسرَوِ روشن ضَمِیر
زو ضَمِیرَش مِلّتے صُورَت پَذِیر !
Roman Urdu
Man zi khoon-e-kheish parwardam tra
Sahib-e-aah-e-sahar kardam tra !
Baaz yaab een nukta ra aey nukta-ras
Ishq-e-mardan zabt-e-ahwal ast o bas !
Guft aql o hosh aazar-e-dil ast
Masti wa waarastagi kaar-e-dil ast !
Na’ra ba-zad ta fitad andar sujood
Sho’la-e-aawaz-e-o bood, o nabood !
Turbat-e-aan khusraw-e-roshan-zameer
Zi zameer-ash millate surat-pazeir !
English Translation
“I replied to my heart: ‘I have nourished you with my own life-blood; and I made you the master of the powerful pre-dawn tears and sighs (Aah-e-Sahar)!'”
“‘Understand this subtle secret once again, O perceptive soul: the love of true men of God is nothing but the total mastery and concealment of one’s inner states (Zabt-e-Ahwal)!'”
“The heart retorted: ‘Cold intellect and calculated awareness are nothing but a torment to the soul; for absolute ecstasy and liberation are the only true tasks of the heart!'”
“It let out a powerful spiritual cry and instantly fell into a deep prostration; there remained only the burning flame of its voice, while its separate identity ceased to exist!”
“This is the sacred resting place of that vision-endowed, illuminated King (Emperor Babar); from whose grand inner-vision an entire new Nation took its historical shape!”
Urdu
تشریح: دل کو مصلحت اور فقر کے آداب سکھاتے ہوئے علامہ اقبال فرماتے ہیں کہ میں نے اپنے دل سے کہا کہ یاد رکھ، میں نے تجھے عام دنیا داروں کی طرح غفلت میں نہیں پالا بلکہ اپنے خونِ جگر کی تڑپ اور حلال کمائی سے تیری پرورش کی ہے، اور تجھے پچھلے پہر اللّٰہ کے سامنے رو رو کر فریاد کرنے والی ‘آہِ سحر’ کی لازوال طاقت دی ہے۔ اے باریک باتوں کو سمجھنے والے میرے دل (نکتہ رس)! اس بنیادی حقیقت کو ہمیشہ یاد رکھ کہ اللّٰہ کے سچے بندوں اور مردانِ خدا کا اصل عشق جذبات کے اظہار کا نام نہیں، بلکہ وہ اپنے باطنی احوال، کشف اور جذب و مستی کو اپنے اندر ہی چھپا کر رکھتے ہیں اور دنیا کے سامنے اس کا تماشہ نہیں بننے دیتے (عشقِ مرداں ضبطِ احوال است و بس)۔ مگر دل نے عقل کی اس نصیحت کو رد کرتے ہوئے جواب دیا کہ یہ مادی عقل اور دنیاوی ہوشیاری تو دل کے حق میں ایک عذاب اور بیماری (آزار) ہے، دل کا اصل کام اور جبلت تو مادی زنجیروں کو توڑ کر خدا کے عشق میں مست (وارستگی) ہو جانا ہے۔ یہ کہہ کر دل نے کمالِ شوق میں ایک زوردار نعرہ مارا اور وہ اللّٰہ کی بارگاہ میں سجدے میں گر گیا؛ اس وقت اس سجدے میں وہ خود مٹ چکا تھا، وہاں صرف اس کی آواز کا ایک شعلہ باقی تھا اور اس کی اپنی ہستی فنا فی اللہ ہو چکی تھی۔ مثنوی کے بالکل آخری شعر میں اقبال مزارِ بابر کی طرف متوجہ ہو کر فرماتے ہیں کہ یہ عظیم الشان مزار ہندوستان میں مسلم سلطنت کے بانی ظہیر الدین بابر جیسے ایک روشن دل اور صاحبِ بصیرت بادشاہ (خسروِ روشن ضمیر) کی آرام گاہ ہے۔ یہ وہی عظیم شخصیت تھی جس کے بلند ارادے، مضبوط عزم اور ایمانی ضمیر کی بدولت برصغیر پاک و ہند کے مسلمانوں کو ایک نئی سیاسی اور جغرافیائی پہچان ملی اور ان کے ضمیر سے ایک عظیم الشان مسلم قوم (ملت) وجود میں آئی۔
Roman Urdu
Dil ko maslahat aur faqr ke aadab sikhate hue Allama Iqbal farmate hain ke mein ne apne dil se kaha ke yaad rakh, mein ne tra aam dunya-daron ki tarah ghaflat mein nahi pala balke apne khoon-e-jigar ki tarap aur halal kamayi se teri parwarish ki hai, aur tra pichle pehar Allah ke saamne ro ro kar faryad karne wali ‘aah-e-sahar’ ki lazawal taqat dee hai. Aey bareik baaton ko samajhne wale meire dil (nukta-ras)! Is bunyadi haqeeqat ko hameisha yaad rakh ke Allah ke sacche bandon aur mardan-e-Khuda ka asl ishq jazbat ke izhar ka naam nahi, balke wo apne baatni ahwal, kashf aur jazb o masti ko apne andar hi chhupa kar rakhte hain aur dunya ke saamne us ka tamasha nahi banne dete (ishq-e-mardan zabt-e-ahwal ast o bas). Magar dil ne aql ki is naseehat ko radd karte hue jawab diya ke ye maadi aql aur dunyawei hoshiyari to dil ke haq mein ek azaab aur bemari (aazar) hai, dil ka asl kaam aur jiballat to maadi zanjeeron ko tor kar Khuda ke ishq mein mast (waarastagi) ho jana hai. Ye keh kar dil ne kamal-e-shauq mein ek zordaar na’ra mara aur wo Allah ki bargaah mein sajde mein gir gaya; us waqt us sajde mein wo khud mit chuka tha, yahan sirf us ki aawaz ka ek sho’la baqi tha aur us ki apni hasti Fana-Fillah ho chukee thi. Masnavi ke bilkul aakhri shear mein Iqbal mazar-e-Babar ki taraf mutawajjah ho kar farmate hain ke ye azeim-ush-shan mazar Hindustan mein Muslim saltnat ke bani Zaheer-ud-Din Babar jaise ek roshan dil aur sahib-e-baseerat badshah (khusraw-e-roshan-zameer) ki aaram-gah hai. Ye wohee azeim shakhsiyat thi jis ke buland irade, mazboot azm aur eimani zameer ki badolat bar-asagheer Paak o Hind ke Musalmanon ko ek nayi siyasi aur joghrafiyayi pehchan mili aur un ke zameer se ek azeim-ush-shan Muslim qaum (millat) wajood mein aayi.




