(Pas Che Bayad Kard-25) Bar Mazar Hazrat Ahmad Shah Baba Aliah Rahmatah Mousas Millat-e-Afghania بر مزار حضرت احمد شاہ بابا علیہ الرحمة موسکس ملت افغانیه

تربتِ آں خسروِ روشن ضمیر

 از ضمیرش ملّتے صورت پذیر !

گنبدِ او را حرم داند سپہر با فروغ 

از طوفِ او سیمائے مہر !

مثلِ فاتح آں امیرِ صف شکن

 سکّہ زد ہم با قلیمِ سخن !

ملّتے را داد ذوقِ جستجو

 قدسیاں تسبیح خواں بر خاکِ او !

Roman Urdu 

Turbat-e-aan khusraw-e-roshan-zameer

Az zameer-ash millate surat-pazeir !

Gunbad-e-o ra haram daand sipehr

Ba furoogh az tauf-e-o seima-ye-mihr !

Misl-e-Faatih aan ameer-e-saf-shikan

Sikka zad ham ba aqleim-e-sukhan !

Millate ra daad zauq-e-justaju

Qudsiyan tasbeeh-khwan bar khaak-e-o !

English Translation

“This is the sacred resting place of that vision-endowed, illuminated King; from whose grand inner-vision an entire new Nation took its historical shape!”

“The mighty sky looks upon the dome of his mausoleum with the reverence of the holy Haram; and it is from circumambulating his shrine that the countenance of the sun gains its brilliant luster!”

“Just like Sultan Muhammad the Conqueror, that vanguard, rank-breaking commander; also established his authoritative coin (supreme mastery) over the realm of poetry!”

“He blessed his nation with an unquenchable thirst for exploration and struggle; and even the celestial angels stand in rows, reciting praises over his sacred dust!”

Urdu

تشریح: علامہ اقبال افغان تاریخ کے عظیم ترین مجاہد اور سلطنتِ ابدالیہ کے بانی احمد شاہ بابا کے مزار پر دلی عقیدت کا اظہار کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ یہ تربت اس عظیم اور روشن دل بادشاہ (خسروِ روشن ضمیر) کی ہے جس کی گہری فکری و سیاسی بصیرت نے بکھرے ہوئے افغان قبائل کو یکجا کر کے ایک عظیم الشان، غیرت مند افغان قوم (ملت) کی صورت میں ڈھالا۔ ان کا مزار اس قدر بابرکت ہے کہ یہ نیلا آسمان بھی احترام کے مارے ان کے گنبد کو کعبہ کی طرح محترم (حرم) سمجھتا ہے، اور کائنات کا روشن سورج جب ان کے مزار کے گرد چکر (طوف) کاٹتا ہے تو اس کے ماتھے (سیما) کی چمک دمک اور روشنی میں مزید اضافہ ہو جاتا ہے۔ احمد شاہ بابا کی شخصیت کا کمال یہ تھا کہ وہ بیک وقت تلوار کے دھنی بھی تھے اور قلم کے غازی بھی۔ وہ قسطنطنیہ کے فاتح ‘سلطان محمد فاتح’ کی طرح میدانِ جنگ میں دشمن کی صفیں چیرنے والے (صف شکن) سپہ سالار تو تھے ہی، مگر اس کے ساتھ ساتھ انہوں نے شاعری اور ادب کی سلطنت (اقلیمِ سخن) میں بھی اپنی پختہ شاعری کا لوہا منوایا (سکہ زد)۔ انہوں نے اپنی قوم کو صرف جغرافیائی آزادی ہی نہیں دی، بلکہ ان کے دلوں میں آگے بڑھنے، محنت کرنے اور سچائی کو تلاش کرنے کی ایک تڑپ اور سچا جذبہ (ذوقِ جستجو) پیدا کیا۔ ان کے اسی اخلاص اور درویشی کا عالم یہ ہے کہ اللہ کے معصوم فرشتے (قدسیاں) بھی ان کی مزار کی مٹی پر آ کر ان کے لیے مغفرت اور تسبیح خوانی کرتے ہیں۔

Roman Urdu 

Allama Iqbal Afghan tareekh ke azeim tarein mujahid aur saltnat-e-Abdaliya ke bani Ahmad Shah Baba ke mazar par dili aqeedat ka izhar karte hue farmate hain ke ye turbat us azeim aur roshan dil badshah (khusraw-e-roshan-zameer) ki hai jis ki gheiree fikri wa siyasi baseerat ne bikhre hue Afghan qaba’il ko yakja kar ke ek azeim-ush-shan, ghairat-mand Afghan qaum (millat) ki surat mein dhaala. Un ka mazar is qadar ba-barkat hai ke ye neila aasman bhi ihtiram ke mare un ke gunbad ko Kaaba ki tarah muhatram (haram) samajhta hai, aur kainat ka roshan suraj jab un ke mazar ke gird chakar (tauf) kaathta hai to us ke maathe (seima) ki chamak-damak aur roshni mein mazeid izafa ho jata hai. Ahmad Shah Baba ki shakhsiyat ka kamal ye tha ke wo bay-waqt talwar ke dhani bhi the aur qalam ke ghazi bhi. Wo Qustuntuniya ke faatih ‘Sultan Muhammad Faatih’ ki tarah meidan-e-jang mein dushman ki safein cheirne wale (saf-shikan) sipah-salar to the hi, magar us ke saath saath unhon ne sha’iri aur adab ki saltnat (aqleim-e-sukhan) mein bhi apni pukhta sha’iri ka loha manwaya (sikka zad). Unhon ne apni qaum ko sirf joghrafiyayi aazaadi hi nahi dee, balke un ke dilon mein aage barhne, mehnat karne aur sacha’i ko talash karne ki ek tarap aur saccha jazba (zauq-e-justaju) paida kiya. Un ke isi ikhlas aur darweishi ka aalam ye hai ke Allah ke ma’soom farishte (qudsiyan) bhi un ki mazar ki mitti par aa kar un ke liye maghfirat aur tasbeeh-khwani karte hain.

از دِل و دستِ گہر ریزی کہ داشت 

سلطنت ہا بُرد و بے پروا گذاشت !

نکتہ سنج و عارف و شمشیر زن 

رُوحِ پاکش با مَن آمد در سُخَن !

گفت مے دانم مقامِ تو کجاست 

نغمۂ تو خاکیاں را کِیمیاست !

خشت و سنگ از فیضِ تو دارائے دِل 

روشن از گفتارِ تو سِینائے دِل !

Roman Urdu 

Az dil o dast-e-gahar-reezi keh daasht

Saltnat-ha burd o be-parwa guzasht !

Nukta-sanj o aarif o shamsheer-zan

Rooh-e-paak-ash ba man aamad dar sukhan !

Guft may daanam maqam-e-tu kuja-st

Naghma-e-tu khakiyan ra keimiya-st !

Khisht o sang az faiz-e-tu daraye dil

Roshan az guftar-e-tu Seina-ye-dil !

English Translation

“Through the immense generosity of his heart and his treasure-showering hands; he conquered mighty empires, yet walked away from them with absolute dervish detachment!”

“He was a profound philosopher, a divine mystic, and a master swordsman; and now, his holy soul began to converse with me!”

“He said: ‘I know fully well where your exalted spiritual station lies; your poetic melodies act as an absolute alchemy (transformative elixir) for the mortals of clay!'”

“‘Human beings who were as lifeless as bricks and stones became possessors of a living heart through your grace; and the Mount Sinai of human hearts has been illuminated by your inspiring discourse!'”

Urdu 

تشریح: احمد شاہ بابا کی فیاضی اور درویشانہ شان کا نقشہ کھینچتے ہوئے علامہ اقبال فرماتے ہیں کہ ان کے بڑے دل اور موتی لٹانے والے سخی ہاتھوں (دستِ گہر ریز) کا یہ عالم تھا کہ انہوں نے اپنی طاقت سے کئی سلطنتیں فتح کیں اور بڑے بڑے علاقے اپنے زیرِ نگیں کیے، مگر ایک سچے درویش کی طرح ان مادی خزانوں سے خود کو دور رکھا اور بڑی بے نیازی و سادگی (بے پروا) کے ساتھ زندگی گزاری۔ وہ بیک وقت گہری باتیں سمجھنے والے دانا (نکتہ سنج)، اللہ کی معرفت رکھنے والے صوفی (عارف) اور ایک عظیم بہادر جنگجو (شمشیر زن) تھے۔ اقبال فرماتے ہیں کہ جب میں ان کے مزار پر گم تھا، تو ان کی پاک روح مجھ سے مخاطب ہوئی اور مجھ سے گفتگو کرنے لگی (آمد در سخن)۔ احمد شاہ بابا کی روح نے مصلے پر کھڑے شاعرِ مشرق کو داد دیتے ہوئے کہا کہ اے اقبال! میں خوب جانتی ہوں کہ اللہ کی بارگاہ میں تمہارا فکری رتبہ اور مقام کتنا بلند ہے۔ تمہارا یہ انقلابی کلام اور شاعری دنیا کے عام مٹی کے انسانوں (خاکیاں) کے لیے ایک اکسیر اور کیمیا کا درجہ رکھتی ہے جو مردہ دلوں میں زندگی کی نئی لہر دوڑا دیتی ہے۔ تمہارے اس فیضِ کلام کی بدولت وہ انسان جو ذوق و شوق سے عاری ہو کر محض مٹی، اینٹ اور پتھر (خشت و سنگ) کی طرح بے جان ہو چکے تھے، اب بیدار ہو کر ‘صاحبِ دل’ بن گئے ہیں، اور تمہاری توحید سے بھری گفتگو (گفتار) نے انسانوں کے دلوں کو ایسا منور کر دیا ہے جیسے تجلیِ الٰہی سے کوہِ سینا (سینائے دل) چمک اٹھا تھا۔

Roman Urdu 

Ahmad Shah Baba ki fayyazi aur darweishana shaan ka naqsha kheinchte hue Allama Iqbal farmate hain ke un ke bade dil aur moti luntane wale sakhi haathon (dast-e-gahar reiz) ka ye aalam ye tha ke unhon ne apni taqat se kai saltnatein fateh kein aur bade bade ilaqe apne zeir-e-nagein kiye, magar ek sacche darweish ki tarah in maadi khazanon se khud ko door rakha aur badi be-niyazi wa sadgi (be-parwa) ke saath zindagi guzaree. Wo bay-waqt gheiree baatein samajhne wale dana (nukta-sanj), Allah ki ma’rifat rakhne wale soofi (aarif) aur ek azeim bahadur jangju (shamsheer-zan) the. Iqbal farmate hain ke jab mein un ke mazar par gum tha, to un ki paak rooh mujh se mukhatab hui aur mujh se guftago karne lagee (aamad dar sukhan). Ahmad Shah Baba ki rooh ne musalle par khare Sha’ir-e-Mashriq ko daad deite hue kaha ke aey Iqbal! Mein khoob jaantee hoon ke Allah ki bargaah mein tumhara fikri rutba aur maqam kitna buland hai. Tumhara ye inqilabi kalam aur sha’iri dunya ke aam mitti ke insanon (khakiyan) ke liye ek akseer aur keimiya ka darja rakhtee hai jo murda dilon mein zindagi ki nayi lahar dora deitee hai. Tumhare is faiz-e-kalam ki badolat wo insan jo zauq wa shauq se aari ho kar mahz mitti, eint aur patthar (khisht o sang) ki tarah be-jan ho chuke the, ab bidaar ho kar ‘sahib-e-dil’ ban gaye hain, aur tumhari tauheed se bharee guftago (guftar) ne insanon ke dilon ko aisa munawwar kar diya hai jaise tajalli-e-Ilahi se Koh-e-Seina (Seina-ye-dil) chamak utha tha.

پِیشِ ما اے آشنائے کُوئے دوست

 یک نَفَس بنشِیں کہ دارِی بُوئے دوست !

اے خوش آں کز خودِی آئِینہ ساخت

 وَندران آئِینہ عالَم را شناخت !

پِیر گردِید اِیں زمِین و اِیں سپہر

 ماہِ کور از کور چشمِیہائے مہر !

گرمِیِ ہنگامہ مے بایَدَش 

نَخُستِین رنگ و بُو باز آیَدَش !

Roman Urdu 

Peish-e-ma aey aashina-e-koo-ye-doost

Yak nafas binshein keh darei boo-ye-doost !

Aey khusha aan kaz khudi aaeina saakht

Wandaran aaeina aalam ra shinaakht !

Peer gardeid een zameen o een sipehr

Maah-e-kor az kor-chashmi-ha-ye-mihr !

Garmi-e-hangama may bayad-ash

Takhteen rang o boo baaz aayad-ash !

English Translation

“‘O you who are intimately familiar with the street of the Divine Beloved; sit with us for just a single moment, for you carry the beautiful fragrance of the Friend!'”

“‘How exceptionally fortunate is the one who constructed a flawless mirror out of his own Selfhood (Khudi); and within that mirror, envisioned and understood the entire universe!'”

“‘This ancient earth and this sky have both grown weary and old; the moon has lost its sight due to the blind and dying rays of the sun!'”

“‘This exhausted world desperately requires its primal, intense passion once again; so that its original splendor and vibrant color may return to it!'”

Urdu 

تشریح: احمد شاہ بابا کی روح علامہ اقبال کو اپنے پاس بیٹھنے کی دعوت دیتے ہوئے نہایت محبت سے فرماتی ہے کہ اے اللہ اور اس کے رسول ﷺ کی محبت کی گلی سے واقفیت رکھنے والے مسافر (آشنائے کوئے دوست)! تم کچھ دیر کے لیے میرے پاس مزار پر رک جاؤ اور میرے پاس بیٹھو (یک نفس بنشیں)، کیونکہ تمہاری گفتگو اور تمہارے افکار کے اندر سے مجھے میرے پیارے محبوبِ حقیقی (اللہ تبارک و تعالیٰ) کی سچی خوشبو آ رہی ہے۔ روح آگے فرماتی ہے کہ دنیا میں وہ انسان کتنا خوش نصیب اور بلند مرتبہ ہے جس نے عارضی سہاروں کو چھوڑ کر اپنی ذات اور خود شناسی کا ایک مضبوط آئینہ (آئینۂ خودی) تیار کیا، اور پھر اسی سچے آئینے کی مدد سے کائنات کے تمام چھپے ہوئے حقائق اور سچائیوں کو پہچان لیا۔ موجودہ دور کی فکری موت کا نقشہ کھینچتے ہوئے شاہی روح کہتی ہے کہ اب یہ مادی زمین اور یہ پرانا آسمان بوڑھے ہو چکے ہیں، اور سورج کی روشنی ماند پڑنے (کور چشمی) کی وجہ سے چاند بھی بے نور اور اندھا ہو چکا ہے، یعنی اب پرانے مادی فلسفوں کی چمک ختم ہو چکی ہے۔ اس مٹتی ہوئی دنیا کو اب دوبارہ زندہ ہونے کے لیے اسی پرانے ایمانی جوش، اسلامی ولولے اور گرمیِ ہنگامہ کی سخت ضرورت ہے، تاکہ اس مردہ دنیا کے اندر مسلمانوں کا وہ پہلا جیسا عروج، چمک دمک اور کھوئی ہوئی رونق (رنگ و بو) دوبارہ لوٹ کر واپس آ سکے۔

Roman Urdu 

Ahmad Shah Baba ki rooh Allama Iqbal ko apne paas baithne ki dawat deite hue nihayat mohabbat se farmate hai ke aey Allah aur Us ke Rasool ﷺ ki mohabbat ki gali se waqifiyat rakhne wale musafir (aashina-e-koo-ye-doost)! Tum kuch deir ke liye meire paas mazar par ruk jao aur meire paas baitho (yak nafas binshein), kyunke tumhari guftago aur tumhare afkar ke andar se mujhe meire pyare mahboob-e-haqeeqi (Allah Tabarak wa Ta’ala) ki sachi khushboo aa rahee hai. Rooh aage farmatee hai ke dunya mein wo insan kitna khush-naseeb aur buland-martaba hai jis ne aarsi saharon ko choor kar apni zaat aur khud-shinasi ka ek mazboot aaeina (aaeina-e-khudi) tayyar kiya, aur phir isi sacche aaeine ki madad se kainat ke tamam chhupe hue haqaiq aur sacha’iyon ko pehchan liya. Maujooda daur ki fikri maut ka naqsha kheinchte hue shaahi rooh kehtee hai ke ab ye maadi zameen aur ye purana aasman boorhe ho chuke hain, aur suraj ki roshni maand parne (kor chashmi) ki wajah se chaand bhi be-noor aur andha ho chuka hai, yani ab purane maadi falsafon ki chamak khatm ho chukee hai. Is mit-tee hui dunya ko ab dobara zinda hone ke liye isi purane eimani josh, Islami walwale aur garmi-e-hangama ki sakht zaroorat hai, taake is murda dunya ke andar Musalmanon ka wo pehle jaisa urooj, chamak-damak aur kho’ee hui raunaq (rang o boo) dobara laut kar wapas aa sake.

بندۂ مومن سرافیلی کُند 

بانگِ او ہر کہنہ را برہم زَنَد !

اے ترا حق داد جانِ ناشکیب 

تو زِ سرِّ دِین و مُلک دارِی نصیب !

فاش گو یا پُورِ نادر فاش گوئے

 باطنِ خود را بہ ظاہر فاش گوئے !

Roman Urdu 

Banda-e-momin sarafeili kund

Baang-e-o har kuhna ra barham zanad !

Aey tra Haq daad jaan-e-na-shakeib

Tu zi sirr-e-dein o mulk darei naseeb !

Faash go ya poor-e-Nadir faash goye

Baatin-e-khudi ra ba Zahir faash goye !

English Translation

“‘A true, faithful believer acts as the living trumpet of Archangel Raphael; and his awakening voice utterly shatters and transforms every decaying, obsolete system!'”

“‘O you (Iqbal), whom the Almighty Has blessed with a deeply restless, passionate soul; and you have been granted a profound portion of the hidden secrets of Faith and Statecraft!'”

“‘Speak out openly and fearlessly to the son of Nadir Shah (King Zahir Shah); reveal your innermost spiritual visions clearly unto Zahir!'”

Urdu 

تشریح: مردِ مومن کی روحانی طاقت کا تذکرہ کرتے ہوئے احمد شاہ بابا کی روح اقبال سے کہتی ہے کہ ایک سچا اور کامل مسلمان (بندۂ مومن) اپنی قوتِ ایمانی کی وجہ سے اس دنیا میں حضرت اسرافیل علیہ السلام کا کام کرتا ہے۔ جس طرح اسرافیل علیہ السلام کے صور پھونکنے سے پرانی دنیا ختم ہو جائے گی، بالکل اسی طرح مردِ مومن کی حق پر مبنی آواز (بانگ) اور اس کا پیغام دنیا کے ہر جابرانہ، بوسیدہ اور پرانے کافرانہ نظام (ہر کہنہ) کو جڑ سے اکھاڑ کر درہم برہم کر دیتا ہے۔ روح اقبال سے مخاطب ہو کر کہتی ہے کہ اے اقبال! اللہ تعالیٰ نے تمہیں ایک ایسی روح اور تڑپتا ہوا دل (جانِ ناشکیب) عطا کیا ہے جو امت کے زوال پر بے چین رہتا ہے، اور اللّٰہ نے تمہیں دین کی باطنی حقیقتوں اور ملک چلانے کے سیاسی رازوں (سرِّ دین و ملک) سے بہت بڑا حصہ عطا کیا ہے۔ اب تمہاری ذمہ داری یہ ہے کہ تم میری اس افغان مٹی پر آئے ہو، تو یہاں کے نئے نوجوان حکمران اور غازی نادر شاہ شہید کے بیٹے (پورِ نادر یعنی شاہ ظاہر شاہ، جو اس وقت افغانستان کے نئے بادشاہ بنے تھے) سے ملو، اور جو سچی باتیں اور امت کی بیداری کا جو پیغام تمہارے دل کے اندر چھپا ہوا ہے، وہ اس ظاہر شاہ کے سامنے کھل کر اور بالکل صاف صاف (فاش گو) بیان کر دو تاکہ وہ اس افغان قوم کی صحیح فکری رہنمائی کر سکے اور دین و دنیا دونوں میں سرخرو ہو سکے۔

Roman Urdu 

Mard-e-momin ki roohani taqat ka tazkera karte hue Ahmad Shah Baba ki rooh Iqbal se kehtee hai ke ek saccha aur kamil Musalman (banda-e-momin) apni quwwat-e-eimani ki wajah se is dunya mein Hazrat Israfeil (A.S) ka kaam karta hai. Jis tarah Israfeil (A.S) ke soor phoonkne se puranee dunya khatm ho jaye gee, bilkul aisee tarah mard-e-momin ki haq par mabni aawaz (baang) aur us ka peigham dunya ke har jabirane, boseeda aur purane kafirane nizam (har kuhna) ko jar se ukhaar kar darham-barham kar deta hai. Rooh Iqbal se mukhatab ho kar kehtee hai ke aey Iqbal! Allah Ta’ala ne tumhein ek aisi rooh aur tarapta hua dil (jaan-e-na-shakeib) ata kiya hai jo ummat ke zawal par be-chain rehta hai, aur Allah ne tumhein dein ki baatni haqeeqaton aur mulk chalane ke siyasi raazon (sirr-e-dein o mulk) se bohat bada hissa ata kiya hai. Ab tumhari zimmedari ye hai ke tum meri is Afghan mitti par aaye ho, to yahan ke naye naujawan hukmran aur Ghazi Nadir Shah Shaheed ke beite (poor-e-Nadir yani Shah Zahir Shah, jo us waqt Afghanistan ke naye badshah bane the) se milo, aur jo sachi baatein aur ummat ki bidaari ka jo peigham tumhare dil ke andar chhupa hua hai, wo is Zahir Shah ke saamne khool kar aur bilkul saaf saaf (faash go) bayan kar do taake wo is Afghan qaum ki sahi fikri rahnumai kar sake aur dein wa dunya dono mein surkhroo ho sake.

Share your love

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *