
(Zabur-e-Ajam-103) Part 2-42: Baya Ke Khawaryan Naqsh Taza Bastand بیا کہ خاوریاں نقشِ تازہ بستند


بیا کہ خاوریاں نقشِ تازہ بستند
دگر بطوافِ بُتے کہ بشکستند
چہ جلوہ ایست کہ دلہا بلذتِ نگہے
ز خاکِ راہ مثالِ شرارہ برجستند !
کجاست منزلِ تورانیاںِ شہر آشوب
کہ سینہ ہائے خود از تیزیِ نفس خستند
تو ہم بذوقِ خودی رسی کہ صاحبانِ طریق
بریدہ از ہمہ عالم بخویش پیوستند
Roman Urdu
Baya keh Khawaryan naqsh-e-taza bastand
Maro dugar ba-tawaf-e-but-ay keh bishkastand
Che jilwa-ist keh dil-ha ba-lazzat-e-nigah-ay
Zi khak-e-rah misal-e-sharara bar-jastand!
Kujast manzil-e-Toranyan-e-shahr-ashoob
Keh seena-hay-e-khud az teezi-e-nafas khastand
Tu ham ba-zauq-e-khudi rasi keh sahiban-e-tareeq
Bureeda az hama alam ba-khwaish paywastand
English Translation
Come, for the people of the East have devised a new design; do not go again to circumambulate the idol that has already been broken. What a manifestation it is, that from the joy of a single glance, hearts have leapt up like sparks from the dust of the road! Where is the abode of those turbulent Central Asians who used to wound their own chests with the intensity of their breath? You too should achieve the zest of selfhood, for those who walk the path of truth have severed ties with the entire world to unite with their own souls.
Urdu Translation:
آ کہ اہل مشرق نے اب نیا نقش اور نیا تعویذ تلاش کر لیا ہے، یعنی وہ فرنگی جادوگروں کے طلسم کا توڑ ڈھونڈ چکے ہیں؛ ایسی صورت میں اس بت یعنی فرنگی افکار کا طواف مت کر جسے توڑا جا چکا ہے۔ یہ کیسا محبوب کا جلوہ ہے کہ جس پر نگاہ ڈالنے کی لذت سے دل راستے کی خاک سے چنگاری کی مانند اچھل رہے ہیں۔ وسط ایشیا کے وہ نورانی مسلمان اب کہاں ہیں جو ہمیشہ باطل کو مٹانے کے لیے جہاد میں مصروف رہتے تھے اور اپنی تڑپ سے کبھی چین سے نہیں بیٹھتے تھے؟ تو بھی اپنی خودی کے ذوق تک رسائی حاصل کر کیونکہ عشق کے راستے پر چلنے والے سارے جہان سے تعلق توڑ کر اپنی ذات اور خودی سے جڑ گئے ہیں۔

بچشمِ مردہ دلاں کائنات زندانی است
دو جامِ بادہ کشیدند و از جہاں رستند
غلامِ ہمتِ بیدارِ آں سوارانم
کہ ستارہ را بسناں سفتہ در گرہ بستند
فرشتہ را دگر آں فرصتِ سجود کجاست
کہ نوریان بتماشائے خاکیان مستند !
Roman Urdu
Ba-chashm-e-murda-dilan kainat zindani ast
Do jaam-e-baada kasheedand o az jahan rustand
Ghulam-e-himmat-e-bedar-e-aan sawaranam
Keh sitara ra ba-sinan sufta dar girah bastand
Farishta ra dugar aan fursat-e-sujood kujast
Keh nooryan ba-tamashay-e-khakiyan mastand
English Translation
In the eyes of the dead-hearted, this universe is but a prison; they drank two cups of wine and fled from the responsibilities of the world. I am the servant of the awakened courage of those riders who pierced the stars with the points of their spears and tied them in a knot. Where do the angels now find the time for prostration? For the celestial beings are now intoxicated in watching the great deeds of the creatures of dust!
Urdu Translation:
مردہ دل لوگوں کی نظر میں یہ کائنات ایک قید خانہ ہے، انہوں نے مے نوشی کر کے جہان کے دکھوں سے پیچھا چھڑا لیا اور اپنی ذمہ داریوں سے فرار حاصل کر لیا۔ میں تو ان شہسواروں کی بیدار ہمت کا غلام ہوں جنہوں نے اپنی جرأت سے ستاروں کو نیزوں کی نوک پر پرو دیا اور کائنات کی اشیاء کو مسخر کر لیا۔ اب فرشتوں کو اللہ کے حضور سجدہ کرنے کی فرصت کہاں؟ کیونکہ اب یہ نوری مخلوق خاکی انسان کے عظیم کارناموں کو دیکھنے میں مصروف ہے اور اسے دادِ تحسین دے رہی ہے کہ واقعی انسان خالقِ کائنات کا وہ شاہکار ہے جو سجدے کے لائق ہے۔
خلاصہ
Urdu Khulasa
اس غزل کا خلاصہ یہ ہے کہ علامہ اقبال مشرق کے لوگوں کو مغرب کی ذہنی غلامی چھوڑ کر اپنی خودی کو پہچاننے کی دعوت دیتے ہیں۔ وہ فرماتے ہیں کہ کائنات انسان کے لیے قید خانہ نہیں بلکہ مسخر کرنے کی جگہ ہے۔ جب انسان اپنی ہمتِ بیدار سے ستاروں پر کمند ڈالتا ہے اور اپنی خودی کو پا لیتا ہے، تو فرشتے بھی اس کے کارناموں پر رشک کرتے ہیں۔
Roman Urdu Khulasa
Is ghazal ka khulasa yeh hai keh Allama Iqbal Mashriq kay logon ko Maghrib ki zehni gulami chorr kar apni Khudi ko pehchannay ki dawat detay hain. Wo farmatay hain keh kainat insan kay liye qaid-khana nahi balkeh musakkhar karnay ki jagah hai. Jab insan apni himmat-e-bedar say sitaron par kamand dalta hai, to farishtay bhi uskay karnamon par rashk kartay hain.




