
(Zabur-e-Ajam-104) Part 2-43: Ishq Ra Nazam Ke Boodash Ragham Nabowad Ne عشق را نازم کہ بودش رقمِ نابود نے


عشق را نازم کہ بودش رقمِ نابود نے
کفرِ او زنار دارِ حاضر و موجود نے
عشق اگر فرماں دہد از جانِ شیریں ہم گزر
عشق محبوب است و مقصود است و جاں مقصود نے!
کافری را پختہ تر سازد شکستِ سومنات
گرمیِ بتخانہ بے ہنگامہء محمود نے
مسجد و میخانہ و دیر و کلیسا و کنشت
صد فسوں از بہرِ دل بستند و دل خوشنود نے!
Roman Urdu
Ishq ra nazam keh boodash ragham-e-nabood ne
Kufr-e-o zannar dar-e-hazir o maujood ne
Ishq agar farman dahad az jaan-e-shereen ham guzar
Ishq mahboob ast o maqsood ast o jaan maqsood ne
Kafiri ra pukhta-tar sazad shikast-e-Somnat
Garmi-e-butkhana be hangama-e-Mahmood ne
Masjid o maikhana o dair o kaleesa o kunisht
Sad fusoon az bahr-e-dil bastand o dil khushnud ne
English Translation
I take pride in Love, for its being knows no annihilation; its “infidelity” does not wear the sacred thread of things visible and present. If Love commands, pass even through your sweet life; for Love is the Beloved and the ultimate Goal, while life itself is not the goal. The destruction of Somnath only makes infidelity firmer; the warmth of the idol-house vanishes without the tumult of a Mahmood. Mosque, tavern, temple, church, and synagogue—they have woven a hundred enchantments to capture the heart, yet the heart remains unsatisfied.
Urdu Translation
مجھے عشق پر ناز ہے کیونکہ اس کی ہستی کو زوال نہیں اور یہ ایک ایسی ابدی حقیقت ہے جو اپنے قوانین تبدیل نہیں کرتی۔ عشق اگر حکم دے تو اپنی پیاری جان اس پر بلا تکلف قربان کر دے، کیونکہ اصل مقصود تو محبوب کی ذات ہے، یہ جان نہیں۔ سومنات کے بت ٹوٹنے سے کفر اور بھی پختہ ہو جاتا ہے، کیونکہ بقا کا خوف ہی قوموں کو مضبوط بناتا ہے۔ میں نے مسجد، میخانہ، مندر اور کلیسا ہر جگہ دیکھی، وہاں لوگوں کے دل لبھانے کے لیے سینکڑوں جادوگریاں تو موجود تھیں مگر میرا دل خوش نہ ہو سکا کیونکہ وہاں محبوب کے وصال کا حقیقی سامان موجود نہیں تھا۔

نغمہ پردازی ز جوئے کوہسار آموختم
در گلستاں بودہ ام یک نالہء درد آلود نے
پیشِ من آئی ؟ دمِ سردے، دلِ گرمے بیار
جنبش اندر تست، اندر نغمہء داؤد نے
عیبِ من کم جوئے و از جامم عیارِ خویش گیر
لذتِ تلخابِ من بے جانِ غم فرسود نے
Roman Urdu
Naghma pardazi zi jo-e-kohsar amookhtam
Dar gulistan booda-am yak nala-e-dard-alood ne
Pesh-e-man aayee? dam-e-sard-ay, dil-e-garm-ay bayar
Junbish andar tust, andar naghma-e-Dawood ne
Aib-e-man kam jo-ay wa az jamam ayyar-e-khwaish geer
Lazzat-e-talkhab-e-man be jaan-e-gham-farsood ne
English Translation
I learned the art of melody from the mountain stream; I have lived in the world’s garden, but never found a single pain-filled lament there. Do you come to me? Then bring a cold sigh and a warm heart; for the movement is within you, not in the melody of David. Seek not my faults, but measure yourself by my cup; the pleasure of my bitter wine cannot be attained without a soul worn by the sorrows of love.
Urdu Translation
میں نے نغمہ سرائی کا فن پہاڑی ندی کے گنگناتے پانی سے سیکھا ہے جو ہجر کی تڑپ میں اپنے محبوب سمندر سے ملنے کے لیے فریاد کرتا ہے۔ میں چمنِ دہر میں رہا مگر وہاں کوئی درد بھری آہ نہ ملی کیونکہ وہاں سب کو اپنی مرادیں میسر تھیں۔ اگر میرے پاس آنا ہے تو سرد آہ اور عشق سے گرم دل لے کر آ، کیونکہ اثر نغمہ سننے والے کی اپنی استطاعت میں ہوتا ہے، نغمہِ داؤدی بھی تڑپ کے بغیر بے کار ہے۔ میرے کلام میں عیب تلاش کرنے کے بجائے میرے جام سے اپنی پیاس بجھاؤ، کیونکہ میری اس تلخ شراب کی لذت غمِ عشق کے بغیر حاصل نہیں ہو سکتی۔
خلاصہ
Urdu Khulasa
اس غزل کا خلاصہ یہ ہے کہ علامہ اقبال عشق کو ایک لازوال قوت قرار دیتے ہیں جو جان کی قربانی سے بھی دریغ نہیں کرتی۔ وہ بتاتے ہیں کہ ظاہری عبادت گاہیں اور رسمی مذہب دل کو وہ سکون نہیں دے سکتے جو عشقِ حقیقی سے ملتا ہے۔ وہ اپنے کلام کو ایک ایسی تلخ شراب کہتے ہیں جس کا لطف صرف وہی اٹھا سکتا ہے جس کے دل میں تڑپ اور سوزِ ہجر موجود ہو۔
Roman Urdu Khulasa
Is ghazal ka khulasa yeh hai keh Allama Iqbal ishq ko ek lazawal quwat qarar detay hain jo jaan ki qurbani say bhi dareegh nahi karti. Wo batate hain keh zahiri ibadat-gahain dil ko wo sukoon nahi day saktin jo ishq-e-haqiqi say milta hai. Wo apne kalam ko ek aisi talkh sharab kehte hain jis ka lutf sirf wahi utha sakta hai jis kay dil mein tarrap aur soz-e-hujr maujood ho.




