
(Zabur-e-Ajam-132) Part 2-71: Hungama Ra Ke Bast Dareen Dair Paye? ہنگامہ را کہ بست دریں دیرِ دیر پائے؟


ہنگامہ را کہ بست دریں دیرِ دیر پائے؟
زناریاںِ او ہمہ نالندہ ہمچو نائے !
در بنگہِ فقیر و بکاشانہء امیر
غم ہا کہ پشت را بجوانی کند دو تا !
Roman Urdu
Hungama ra keh bast dareen dair-e-dair paye
Zunariyan-e-o hama nalinda hum-cho naye
Dar bungah-e-faqeer o ba-kashana-e-ameer
Gham-ha keh pusht ra ba-jawani kunad do-ta
English Translation
Who has set up this commotion in this ancient temple? All its devotees are wailing like a flute! Whether it be the hut of a beggar or the palace of a prince, there are sorrows that bend the back even in youth.
Urdu Translation
اس قدیم مندر (دنیا) میں یہ ہنگامے کس نے برپا کیے ہیں کہ اس کے تمام پجاری (دنیا دار لوگ) بانسری کی طرح رو رہے ہیں؟ غریب کی جھونپڑی ہو یا امیر کا محل، دونوں جگہ ایسے غم موجود ہیں جو انسان کو جوانی میں ہی وقت سے پہلے بوڑھا اور کمر دوہری کر دیتے ہیں۔

درماں کجا کہ درد بدھرماں فزوں شود
دانش تمام حیلہ و نیرنگ و سیمیاے
بے زورِ سیل کشتیِ آدم نمی رود
ہر دل ہزار عربدہ دارد بہ نا خدائے !
Roman Urdu
Darman kuja keh dard ba-darman fuzoon shawad
Danish tamam heela o nairang o seemiya-ye
Be-zor-e-sail kashti-e-Adam nami rawad
Har dil hazaar arbada darad ba-na-khudaye
English Translation
Where is the cure? For the pain only increases with the remedy; all intellect is but a trick, an illusion, and magic. The boat of man does not move without the force of a flood, for every heart has a thousand quarrels with the captain
Urdu Translation
ان دکھوں کا علاج کہاں ممکن ہے؟ کیونکہ علاج سے تو درد اور بڑھ جاتا ہے۔ انسانی عقل و دانائی تو محض ایک حیلہ، شعبدہ اور فریبِ نظر ہے۔ زندگی کے سمندر میں انسان کی کشتی کسی طوفانی سیلاب کے بغیر آگے نہیں بڑھتی، کیونکہ ہر مسافر (دل) اپنے ہی ملاح (ناخدا) کے ساتھ ہزاروں جھگڑے اور دشمنیاں پالے ہوئے ہے۔

از من حکایتِ سفرِ زندگی مپرس
با درد ساختم و گزشم غزل سرائے
آمیختم نفس بہ نسیمِ سحر گہے
گشتم دریں چمن بہ گلاں نا نہادہ پائے !
از کاخ و کو جدا و پریشاں بکاخ و کوئے
کردم بچشمِ ماہ تماشائے ایں سرائے !
Roman Urdu
Az man hikayat-e-safar-e-zindagi mapurs
Ba dard sakhtam o guzashtam ghazal-saraye
Ameekhtam nafas ba-naseem-e-sahar-gahe
Gashtam dareen chaman ba-gulan na-nihada paye
Az kakh o ko juda o pareshan ba-kakh o kuye
Kardam ba-chashm-e-mah tamashaye een saraye
English Translation
Ask me not the story of life’s journey; I befriended pain and passed through it singing songs! I mingled my breath with the morning breeze and walked through this garden so carefully that I never stepped on a flower. Detached from palaces and streets, yet wandering through them in distress, I observed this world with the detached eye of the moon
Urdu Translation
مجھ سے زندگی کے سفر کی داستان نہ پوچھو؛ میں نے دکھوں سے دوستی کر لی اور غزلیں گاتا ہوا ان منزلوں سے گزر گیا۔ میں نے اپنے سانسوں کو صبح کی ٹھنڈی ہوا میں سمو دیا اور اس دنیا کے چمن میں اس قدر احتیاط سے چلا کہ کسی پھول (دل) پر پاؤں نہ پڑے۔ میں محلوں اور گلیوں کی رونق سے الگ بھی رہا اور ان میں پریشان حال پھرتا بھی رہا؛ میں نے اس جہان کا نظارہ چاند کی آنکھ سے کیا ہے (یعنی دنیا میں رہ کر بھی اس سے بے نیاز رہا)۔
خلاصہ
Urdu Khulasa
اس غزل کا خلاصہ یہ ہے کہ علامہ اقبال دنیا کو دکھوں اور ہنگاموں سے بھرا ہوا پاتے ہیں جہاں عقلِ انسانی علاج کرنے میں ناکام ہے۔ وہ اپنے طرزِ زندگی کا ذکر کرتے ہوئے بتاتے ہیں کہ انہوں نے ان دکھوں کا مقابلہ “شاعری اور سوزِ دروں” سے کیا ہے۔ وہ دنیا میں رہے ضرور، مگر ایک درویش اور چاند کی طرح، جو سب کو روشنی تو دیتا ہے مگر دنیاوی آلودگیوں اور محلوں کی ہوس سے بلند و بالا رہتا ہے۔
Roman Urdu Khulasa
Is ghazal ka khulasa yeh hai ke Allama Iqbal dunya ko dukhon se bhara hua pate hain jahan aql nakam hai. Woh batate hain ke unhon ne zindagi ka safar dard ko apna kar aur ghazal-sarayi karte hue taye kiya. Woh dunya mein rahe magar mah-e-tamam ki tarah, jo dunya ko roshni deta hai magar dunya ki hiras-o-hawas se hamesha be-niyaz rehta hai.




