
(Zabur-e-Ajam-146) Part 3: Sawal (7) Mussafir Choon Bawad Rahr Wa Kadaam Ast? چوں از خود گردِ مجبوری فشاںد


چوں از خود گردِ مجبوری فشاںد
جہاںِ خویش را چوں ناقہ رانْد
نگردد آسماں بے رخصتِ او
نہ تابد اختری بے شفقتِ او
کند بے پردہ روزے مضمرش را
بچشمِ خویش بیند جوہرش را
قطارِ نوریاں در رہگذار است
کہ دیدارِ او در انتظار است
شرابِ افرشتہ از تاکش بگیرد
عیارِ خویش از خاکش بگیرد
Roman Urdu
Chun az khud gard-e-majoori fishand
Jahan-e-khesh ra chun naqa raand
Na-gardad aasman be-rukhsat-e-oo
Na taabad akhtari be-shafqat-e-oo
Kunad be-parda rozay muzmarish ra
Ba-chashm-e-khesh beenad joharish ra
Qatar-e-nooriyan dar rahguzar ast
Ke deedar-e-oo dar intizar ast
Sharab-e-afrishta az takish bageerad
Ayar-e-khesh az khakish bageerad
English Translation
When the Self shakes off the dust of helplessness, it drives the universe like a submissive camel. The heavens do not revolve without its permission, and no star shines without its grace. One day, it unveils its hidden potential and witnesses its own inner essence. Rows of angels line the path, waiting just to catch a glimpse of it. Even angels seek inspiration from its vine, and the universe measures its worth by the “dust” (humanity) of the Self.
Urdu
علامہ اقبال فرماتے ہیں کہ جب انسان اپنی خودی کو پہچان لیتا ہے اور اپنے اندر سے بے بسی اور لاچاری کی دھول جھاڑ دیتا ہے، تو وہ اس کائنات کا حاکم بن جاتا ہے۔ وہ اپنی دنیا کو ایسے چلاتا ہے جیسے کوئی شتر بان اپنی اونٹنی کو اپنی مرضی سے ہانکتا ہے۔ خودی کی طاقت اتنی ہے کہ کائنات کا نظام اس کی مرضی کے تابع ہو جاتا ہے۔ ایک وقت ایسا آتا ہے کہ خودی اپنے اندر چھپی ہوئی تمام خداداد صلاحیتوں کو ظاہر کر دیتی ہے اور اپنی اصل حقیقت کو پہچان لیتی ہے۔ فرشتے بھی ایسی خودی کے دیدار کے لیے راستوں میں صفیں بنا کر کھڑے ہوتے ہیں، یعنی کائنات کی لطیف قوتیں بھی انسانِ کامل کے سامنے سرنگوں ہو جاتی ہیں۔
Roman Urdu
Allama Iqbal farmatay hain ke jab insaan apni Khudi ko pehchan leta hai aur apne andar se be-basi ki dhool jhaar deta hai, to wo is kainat ka haakim ban jata hai. Wo apni dunya ko aise chalata hai jaise koi shehtar-baan apni oontni ko apni marzi se hankta hai. Khudi ki taqat itni hai ke kainat ka nizam us ki marzi ke tabay ho jata hai. Ek waqt aisa aata hai ke Khudi apne andar chupi hui tamam salahiyatun ko zahir kar deti hai. Farishtay bhi aisi Khudi ke deedar ke liye raastun mein kharay hotay hain.

شب و روزے کہ داری بر عیار زن
خرد را بر محِکِ ہائے و ہو زن
خرد جز را، فغاں کل را بگیرد
خرد در ظرفِ ابد ہرگز نہ میرد
چہ پُرسی از طریقِ جستجویش
مقامِ ہائے و ہویش، صبح گاہش
خرد را از حواس آید متاعش
فغاں از عشق می گیرد شعاعش
خرد ہرگز نمیرد نفس چوں سوزنِ ساعت شمارد
نگیرد شعلہ و چیند شرر ہا
تراشد روز ہا شب ہا سحر ہا
فغاںِ عاشقاں انجامِ کارے است
نہاں در یک دمِ او روزگارے است
Roman Urdu
Shab o rozay ke daari bar ayar zan
Khirad ra bar mehak-e-haye o hoo zan
Khirad juz ra, faghan kul ra bageerad
Khirad dar zarf-e-abid hargiz na meerad
Che pursi az tareeq-e-justuju-ish
Maqam-e-haye o hoo-ish, subh-gahish
Khirad ra az hawas ayad mata’ish
Faghan az ishq mi geerad shua’ish
Khirad hargiz nameerad nafs chun sozan-e-saat shumarad
Na-geerad shola o cheenad sharar-ha
Tarashad roz-ha shab-ha sahar-ha
Faghan-e-ashiqan anjam-e-kaaray ast
Nihan dar yak dam-e-oo rozgaaray ast
English Translation
Test the days and nights you possess; test your intellect against the touchstone of the heart’s yearning. Intellect deals with parts, but the “cry of the heart” (intuition/passion) grasps the whole. Intellect derives its wealth from the senses, but the heart’s cry draws its light from Love. Intellect counts moments like the needle of a clock, collecting sparks but never catching the full flame. However, the sigh of the lovers is the ultimate end; within its single breath, entire eras are hidden.
Urdu
اقبال یہاں عقل اور عشق (فغاں) کا موازنہ کر رہے ہیں۔ وہ کہتے ہیں کہ اپنی زندگی کے شب و روز کو عقل کی بجائے عشق کی کسوٹی پر پرکھو۔ عقل صرف ٹکڑوں میں سوچتی ہے اور حواسِ خمسہ (دیکھنا، سننا وغیرہ) کی محتاج ہے، جبکہ دل کی تڑپ اور عشق پوری کائنات کا احاطہ کر لیتے ہیں۔ عقل ایک گھڑی کی سوئی کی طرح ہے جو صرف سیکنڈ اور منٹ گنتی ہے، وہ چنگاریاں تو جمع کر لیتی ہے لیکن عشق کے شعلے تک نہیں پہنچ پاتی۔ عاشق کی ایک آہ میں وہ تاثیر ہے جو زمانوں پر بھاری ہے، کیونکہ عقل وقت کی قید میں ہے اور عشق وقت سے آزاد ہے۔
Roman Urdu
Iqbal yahan aqal aur ishq ka muazna kar rahe hain. Wo kehte hain ke apni zindagi ko aqal ki bajaye ishq ki kasoti par parakho. Aqal sirf tukrun mein sochti hai aur hawas-e-khamsa ki mohtaj hai, jabke dil ki tarap aur ishq poori kainat ko samajh lete hain. Aqal ek ghari ki sui ki tarah hai jo sirf waqt ganti hai, wo chingariyan to jama kar leti hai lekin ishq ke sholay tak nahi pahunch paati. Ashiq ki ek aah mein wo taasir hai jo zamanon par bhari hai.

نماید ازاں نورے کہ وا بیند خود تا ممکناتش
گرہ از اندرونِ خود کشاید ت
و او را فانی و آنی شماری
نداری ازاں مرگے کہ می آید چہ باک است
خودی چوں پختہ شد از مرگ پاک است
ز مرگِ دیگرے لرزد
دلِ من دلِ من جاںِ من آب و گِلِ من
ز کارِ عشق و مستی برفتادن
شیرارِ خود بہ خاشاکے ندادن
بدستِ خود کفن بر خود بریدن
بچشمِ خویش مرگِ خویش دیدن
ترا این مرگ ہر دم در کمین است
بترس از وی کہ مرگِ ما ہمیں است
کند گورِ تو اندر پیکرِ تو
نکیر و منکرِ او در پر تو
Roman Urdu
Numayad azan nooray ke wa-beened khudi ta mumkinatish
Girah az androon-e-khud kushayad
Tu oo ra fani o aani shumari
Nadari Azan murgay ke mi ayad che baak ast
Khudi chun pukhta shud az murg paak ast
Ze murg-e-deegaray larzad dil-e-man
Dil-e-man jaan-e-man aab o gil-e-man
Ze kaar-e-ishq o masti bar-uftadan
Sheeraza-e-khud ba khashakay na-dadan
Ba-dast-e-khud kafan bar khud bureedan
Ba-chashm-e-khesh murg-e-khesh deedan
Tera een murg har
dam dar kameen ast
Bitars az way ke murg-e-ma hameen ast
Kunad gor-e-tu andar paikar-e-tu
Nakeer o Munkar-e-oo dar partau
English Translation
The Self unfolds its possibilities through that light which sees the unseen; it unties the knots from within. You consider the Self transitory and fleeting because you lack that inner vision. Why fear the death that comes to the body? When the Self becomes mature, it becomes immune to death. My heart trembles at a different kind of death: the death of falling away from Love and passion, and losing one’s inner integration. To cut your own shroud and witness your own spiritual death—this is the death that lies in ambush for you. It turns your own body into your grave.
Urdu
اقبال کہتے ہیں کہ خودی اپنے اندر کی گرہیں کھول کر اپنی چھپی ہوئی طاقتوں کو پہچانتی ہے، لیکن تم اسے فانی سمجھتے ہو کیونکہ تمہارے پاس وہ بصیرت نہیں ہے۔ جسمانی موت سے ڈرنے کی ضرورت نہیں، کیونکہ اگر خودی عشق کی بدولت پختہ ہو جائے تو وہ موت سے بالاتر ہو جاتی ہے۔ اصل ڈرنے کی بات وہ “موت” ہے جب انسان عشق و مستی سے دور ہو جائے اور اپنی خودی کا شیرازہ بکھیر دے۔ اپنے ہاتھوں اپنی روحانی موت کا سامان کرنا اور اپنی زندگی میں ہی مردہ ہو جانا اصل تباہی ہے۔ ایسی صورت میں انسان کا اپنا جسم ہی اس کی قبر بن جاتا ہے اور اس کی ضمیر کی ملامت ہی منکر نکیر بن جاتی ہے۔
Roman Urdu
Iqbal kehte hain ke Khudi apne andar ki girhain khol kar apni chupi hui taqatun ko pehchanti hai, lekin tum ise fani samajhte ho kyunke tumhare paas wo baseerat nahi hai. Jismani maut se darne ki zaroorat nahi, kyunke agar Khudi ishq ki badolat pukhta ho jaye to wo maut se balatar ho jati hai. Asal darne ki baat wo “maut” hai jab insaan ishq o masti se door ho jaye. Apne hathon apni roohani maut ka saman karna asal tabahi hai. Aisi surat mein insaan ka apna jism hi us ki qabr ban jata hai.




