
(Zabur-e-Ajam-149) Ghazal – Fanara Badah Har Jaam Kardand فنا را بادہ ہر جام کردند


حصہ اول: فنا اور گردشِ ایام
فنا را بادہ ہر جام کردند
چہ بیدردانہ اورا عام کردند
تماشا گاہِ مرگِ ناگہاں را
جہانِ ماہ و انجم نام کردند
بافسونِ نگاہے رام کردند
اگر یک ذرہ اش خوب رم آموخت

قرار از ما چہ می جوئی کہ مارا
اسیرِ گردشِ ایام کردند
خودی در سینہ چائے نگہدار
ازیں کوکب چراغِ شام کردند
Roman Urdu
Fana ra bada-e-har jaam kardeem — Che be-dardana o-ra aam kardeem
Tamasha-gah-e-marg-e-nagahan ra — Jahan-e-mah o anjum naam kardeem
B-afsoon-e-nigahe raam kardeem — Agar yak zarra-ash khoob rum amookht
Qarar az ma che mi joyi keh ma ra — Aseer-e-gardish-e-ayyam kardeem
Khudi dar seena chay-e-nigahdar — Azeen kokab chiragh-e-shaam kardeem
تفصیلی اردو ترجمہ
کارکنانِ قضا و قدر نے فنا کو ہر پیالے کی شراب بنا دیا ہے اور اسے کس بے رحمی سے عام کیا ہے۔ اس جہانِ فانی کو، جو دراصل اچانک موت کی تماشا گاہ ہے، انہوں نے چاند اور ستاروں کا جہان کہہ کر دلکش بنا دیا ہے۔ اگر اس جہان کا کوئی ذرہ اس سے دور بھاگنا چاہتا ہے تو وہ اسے اپنے جادو سے پھر گرفتار کر لیتے ہیں۔ تم ہم سے استقامت کیا مانگتے ہو، ہمیں تو وقت کی گردش نے قیدی بنا رکھا ہے۔ بس تو اپنی خودی کو اپنے سینے میں سنبھال کر رکھ، کیونکہ یہی وہ ستارہ ہے جس سے زندگی کی شام روشن ہوتی ہے۔
Roman Urdu
Karkunan-e-qaza-o-qadar ne fana ko har piyale ki sharab bana diya hai aur ise kis be-rahmi se aam kiya hai. Is jahan-e-fani ko, jo darasl achanak maut ki tamasha-gah hai, unhon ne chaand aur sitaron ka jahan keh kar dilkash bana diya hai.
Agar is jahan ka koi zarra is se door bhagna chahta hai to woh ise apne jadoo se phir giriftar kar lete hain. Tum hum se istiqamat kya mangte ho, humein to waqt ki gardish ne qaidi bana rakha hai. Bas tu apni Khudi ko apne seene mein sambhal kar rakh, kyunke yehi woh sitara hai jis se zindagi ki shaam roshan hoti hai.

حصہ دوم: معرفت اور خودی کا زوال
جہاں یکسر مقامِ آفلین است
دریں غربت سرا عرفان ہمین است
دلِ ما در تلاشِ باطلے نیست
نصیبِ مائم بے حاصلی نیست

نگہ دارند اینجا آرزو را
سرور و ذوق و شوق و جستجو را
خودی را لازوالے می تواں کرد
فراقی را وصالی می تواں کرد
چراغ از دمِ گرمے می تواں سوخت
بسوزن چاکِ گردوں می تواں دوخت
Roman Urdu
Jahan yaksar maqam-e-aafileen ast — Dareen ghurbat sara irfan hameen ast
Dil-e-ma dar talash-e-batil-ay neest — Naseeb-e-ma-ay be-hasili neest
Nigah darand inja aarzoo ra — Suroor o zauq o shauq o justuju ra
Khudi ra lazawal-ay mi tawan kard — Firaq-ay ra wisal-ay mi tawan kard
Chiragh az dum-e-garm-ay mi tawan sokht — Ba-sozan chaak-e-gardoon mi tawan dokht
تفصیلی اردو ترجمہ
یہ جہان مکمل طور پر مٹ جانے والا ہے۔ اس مسافر خانے (دنیا) میں اصل معرفت یہی ہے کہ انسان اس جہان کو فانی سمجھے۔ ہمارا دل کسی جھوٹی تلاش میں نہیں ہے اور نہ ہی ہماری قسمت میں کوئی بے مقصد غم ہے۔ یہاں صرف سچی آرزو، ذوق و شوق اور تلاشِ حق کو اہمیت دی جاتی ہے۔
خودی کو لازوال بنایا جا سکتا ہے اور جدائی کو ملاپ (وصال) میں بدلا جا سکتا ہے۔ اگر عشق کی تڑپ ہو تو گرم سانس سے چراغ جلایا جا سکتا ہے اور سوئی سے آسمان کا زخم سیا جا سکتا ہے (یعنی ناممکن کو ممکن بنایا جا سکتا ہے)۔
Roman Urdu
Yeh jahan mukammal taur par mit jaane wala hai. Is musafir khane (dunya) mein asal irfan yehi hai ke insan is jahan ko fani samjhe. Hamara dil kisi jhooti talash mein nahi hai aur na hi hamari qismat mein koi be-maqsad gham hai. Inja sirf sachi aarzoo, zauq-o-shauq aur talash-e-haq ko ahmiyat di jati hai.
Khudi ko lazawal banaya ja sakta hai aur judai ko milap (wisal) mein badla ja sakta hai. Agar ishq ki tarap ho to garm saans se chiragh jalaya ja sakta hai aur sooi se asman ka zakhm siya ja sakta hai (yani namumkin ko mumkin banaya ja sakta hai).

حصہ سوم: بزمِ الٰہی اور بندہ
خدائے زندہ بے ذوقِ سخن نیست
تجلی ہائے او بے انجمن نیست
کہ برقِ جلوہ او بر جگر زد ؟
کہ خورد آں بادہ و ساغر بسر زد ؟
عیارِ حسن و خوبی از دلِ کیست ؟
مہِ او در طوافِ منزلِ کیست ؟

الست از خلوتِ نازے کہ برخاست ؟
بلی ، از پردہ سازے کہ برخاست ؟
چہ آتش عشق در خاکے برافروخت !
ہزاروں پردہ یک آوازِ ما سوخت
مرا دل سوخت بر تنہائیِ او
کنم سامان برائے بزم آرائیِ او
مثالِ دانہ می کارم خودی را
رائے او نگہدارم خودی را
Roman Urdu
Khuda-e-zinda be zauq-e-sukhan neest — Tajalli haye o be anjuman neest
Keh barq-e-jalwa-e-o bar jigar zad? — Keh khurd aan bada o saghar ba-sar zad
Ayar-e-husn o khoobi az dil-e-keest? — Mah-e-o dar tawaf-e-manzil-e-keest
Alast az khalwat-e-naaz-ay keh barkhwast? — Bala, az parda-e-saaz-ay keh barkhwast
Che aatish ishq dar khak-ay barafrokht! — Hazaron parda yak awaz-e-ma sokht
Mara dil sokht bar tanhai-e-o — Kunam saman baraye bazm aarayi-e-o
Misal-e-dana mi karam Khudi ra — Baraye o nigah-daram Khudi ra
تفصیلی اردو ترجمہ
زندہ خدا گفتگو کے ذوق کے بغیر نہیں ہے (اس نے انسان کو پیدا کیا تاکہ ہم کلام ہو سکے)۔ اس کے حسن کی تجلیاں بغیر محفل (بزمِ دنیا) کے ظاہر نہیں ہو سکتیں۔ وہ کون ہے جس نے اس کے جلوے کی بجلی اپنے جگر پر گرائی؟ حسن و خوبی کا معیار کس کے دل سے ہے؟ اور اس کا چاند کس کی منزل کے گرد گھوم رہا ہے؟ “الست بربکم” کا سوال کس کے لیے اٹھا اور “بلی” (ہاں) کا جواب کس کے ساز سے نکلا؟
عشق نے مٹی کے انسان میں ایسی آگ جلائی کہ ہماری ایک آواز نے ہزاروں پردے جلا دیے۔ میرا دل اللہ کی تنہائی (بے نیازی) کو دیکھ کر تڑپ اٹھا، اس لیے میں اپنی خودی کو دانے کی طرح بو رہا ہوں تاکہ اس کے لیے ایک بزم سجا سکوں اور اسے اس کی معرفت کا تحفہ دے سکوں۔
Roman Urdu
Zinda Khuda guftagu ke zauq ke baghair nahi hai (us ne insan ko paida kiya taake hum-kalam ho sake). Us ke husn ki tajalliyan baghair mehfil (bazm-e-dunya) ke zahir nahi ho saktin. Woh kaun hai jis ne us ke jalway ki bijli apne jigar par girai? Husn-o-khoobi ka ayar kis ke dil se hai?
Aur us ka chaand kis ki manzil ke gird ghoom raha hai? “Alast-bi-Rabbikum” ka sawal kis ke liye utha aur “Bala” (haan) ka jawab kis ke saaz se nikla? Ishq ne mitti ke insan mein aisi aag jalai ke hamari ek awaz ne hazaron parde jala diye. Mera dil Allah ki tanhai (be-niyazi) ko dekh kar tarap utha, is liye mein apni Khudi ko daane ki tarah bo raha hoon taake us ke liye ek bazm saja sakoon aur use us ki ma’rifat ka tohfa de sakoon.
خلاصہ
اس غزل میں علامہ اقبال فرماتے ہیں کہ اگرچہ یہ دنیا فانی ہے، لیکن انسان اپنی خودی کی حفاظت کر کے دوامی زندگی حاصل کر سکتا ہے۔ خدا نے کائنات اس لیے سجائی کہ وہ انسان سے ہم کلام ہو سکے اور اپنی تجلیات دکھا سکے۔ انسان کا کام اپنی خودی کو پروان چڑھانا ہے تاکہ وہ اس بزمِ الٰہی کی رونق بن سکے۔
Roman Urdu Summary
Is ghazal mein Allama Iqbal farmate hain ke agarchay ye dunya fani hai, lekin insan apni Khudi ki hifazat kar ke dawami zindagi hasil kar sakta hai. Khuda ne kainat is liye sajayi ke woh insan se hum-kalam ho sake aur apni tajalliyan dikha sake. Insan ka kaam apni Khudi ko parwan charhana hai taake woh is bazm-e-Ilahi ki raunaq ban sake.




