(Zabur-e-Ajam-150) Khatma خاتمہ

حصہ اول: خودی کی بیداری اور تسخیرِ کائنات

تو شمشیری زکامِ خود بروں آ 

 بروں آ از نیامِ خود بروں آ

نقاب از ممکناتِ خویش برگیر 

مہ و خورشید و انجم را بہ برگیر

شبِ خود روشن از نورِ یقیں کن

 یدِ بیضا بروں از آستیں کن

Roman Urdu

Tu shamsheri zi kaam-e-khud baroon aa 

Baroon aa az niyam-e-khud baroon aa

Naqab az mumkinat-e-khwaish bargeer 

Mah o khursheed o anjum ra ba-bar geer

Shab-e-khud roshan az noor-e-yaqeen kun 

Yad-e-Baiza baroon az aasteen kun

تفصیلی اردو ترجمہ و تشریح

اے انسان! تو ایک تلوار کی مانند ہے، اپنے خول (اپنی حدود اور سستی کی میان) سے باہر نکل اور اپنی قابلیت کا لوہا منوا دے۔ اپنی پوشیدہ انسانی قوتوں (ممکنات) کے چہرے سے نقاب ہٹا اور چاند، سورج اور ستاروں کو اپنے قابو میں کر لے (کائنات کو مسخر کر)۔ اپنی زندگی کی تاریک رات کو “یقین” کے نور سے منور کر اور حضرت موسیٰ علیہ السلام کی طرح اپنی آستین سے “یدِ بیضا” (روشن ہاتھ) نکال، تاکہ تو اللہ کے دیے ہوئے نور سے زمانے کے اندھیروں کو ختم کر سکے۔

Roman Urdu 

Ay insan! Tu ek talwar ki manand hai, apne khol (niyam) se bahar nikal aur apni qabiliyat ka loha manwa de. Apni posheeda quwwaton ke chehre se naqab hata aur chaand, sooraj aur sitaron ko apne qaboo mein kar le. Apni zindagi ki tareek raat ko “yaqeen” ke noor se munawwar kar aur Hazrat Musa (A.S) ki tarah apni aasteen se “Yad-e-Baiza” nikal, taake tu zamane ke andheron ko khatam kar sakay.

حصہ دوم: رومیؒ کا جذب اور تہذیبِ نو کا انجام

کسے کو دیدہ را بر دل کشود است 

 شرارے کشت و پروینے درود است

شرارے جستہ گیر از درونم 

 کہ من مانندِ رومی گرم خونم

وگرنہ آتش از تہذیبِ نو گیر 

 بروں خود بیفروز اندروں میر !

Roman Urdu

Kisay ko deeda ra bar dil kushood ast 

Shararay kisht o parveen-ay darood ast

Shararay jasta geer az daroon-am 

Keh man manand-e-Rumi garm khoonam

Wa-garna aatish az tehzeeb-e-nau geer 

Baroon-e-khud befroz andaroon meer

تفصیلی اردو ترجمہ و تشریح

جس شخص نے اپنے دل کی آنکھ کھول لی، اس نے گویا ستاروں کی کھیتی سے بلند مقاصد کے شرارے کاٹ لیے (معرفت پا لی)۔ میرے باطن سے عشق کی وہ چنگاری حاصل کر لو کیونکہ میں رومیؒ کی طرح “گرم خون” (جذب و عمل سے بھرپور) ہوں۔ اب تیرے پاس دوسرا راستہ یہ ہے کہ تو نئی مغربی تہذیب سے روشنی حاصل کر لے۔ مگر خبردار! اس نئی تہذیب کی آگ کا خاصہ یہ ہے کہ یہ تیرے ظاہر کو تو چمکائے گی (مادی ترقی دے گی) لیکن تیرے باطن اور روح کو مار دے گی۔

Roman Urdu

Jis shakhs ne apne dil ki aankh khol li, us ne goya sitaron ki kheti se buland maqasid ke shararay kaat liye. Mere batin se ishq ki woh chingari hasil kar lo kyunke mein Rumiؒ ki tarah “garm khoon” hoon. 

Ab tere paas dusra rasta ye hai ke tu nayi Maghribi tehzeeb se roshni hasil kar le. Magar khabardar! Is nayi tehzeeb ki aag ka khassa ye hai ke ye tere zahir ko to chamkaye gi lekin tere batin aur ruh ko maar de gi.

خلاصہ

اقبال اس خاتمے میں پیغام دے رہے ہیں کہ سچی انسانی عظمت مغربی تہذیب کی اندھی تقلید میں نہیں بلکہ خودی کی بیداری اور نورِ یقین میں ہے۔ انسان کو چاہیے کہ وہ مادی کائنات کو مسخر کرے مگر اپنی روح کو عشقِ الٰہی سے زندہ رکھے۔

Roman Urdu Summary

Iqbal is khatme mein paigham de rahe hain ke sachi insani azmat Maghribi tehzeeb ki andhi taqleed mein nahi balkay Khudi ki bedari aur Noor-e-Yaqeen mein hai. Insan ko chahiye ke woh madi kainat ko musakh-khar kare magar apni ruh ko Ishq-e-Ilahi se zinda rakhe.

Share your love

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *