
(Zabur-e-Ajam-150) Khatma خاتمہ


حصہ اول: خودی کی بیداری اور تسخیرِ کائنات
تو شمشیری زکامِ خود بروں آ
بروں آ از نیامِ خود بروں آ
نقاب از ممکناتِ خویش برگیر
مہ و خورشید و انجم را بہ برگیر
شبِ خود روشن از نورِ یقیں کن
یدِ بیضا بروں از آستیں کن
Roman Urdu
Tu shamsheri zi kaam-e-khud baroon aa
Baroon aa az niyam-e-khud baroon aa
Naqab az mumkinat-e-khwaish bargeer
Mah o khursheed o anjum ra ba-bar geer
Shab-e-khud roshan az noor-e-yaqeen kun
Yad-e-Baiza baroon az aasteen kun
تفصیلی اردو ترجمہ و تشریح
اے انسان! تو ایک تلوار کی مانند ہے، اپنے خول (اپنی حدود اور سستی کی میان) سے باہر نکل اور اپنی قابلیت کا لوہا منوا دے۔ اپنی پوشیدہ انسانی قوتوں (ممکنات) کے چہرے سے نقاب ہٹا اور چاند، سورج اور ستاروں کو اپنے قابو میں کر لے (کائنات کو مسخر کر)۔ اپنی زندگی کی تاریک رات کو “یقین” کے نور سے منور کر اور حضرت موسیٰ علیہ السلام کی طرح اپنی آستین سے “یدِ بیضا” (روشن ہاتھ) نکال، تاکہ تو اللہ کے دیے ہوئے نور سے زمانے کے اندھیروں کو ختم کر سکے۔
Roman Urdu
Ay insan! Tu ek talwar ki manand hai, apne khol (niyam) se bahar nikal aur apni qabiliyat ka loha manwa de. Apni posheeda quwwaton ke chehre se naqab hata aur chaand, sooraj aur sitaron ko apne qaboo mein kar le. Apni zindagi ki tareek raat ko “yaqeen” ke noor se munawwar kar aur Hazrat Musa (A.S) ki tarah apni aasteen se “Yad-e-Baiza” nikal, taake tu zamane ke andheron ko khatam kar sakay.

حصہ دوم: رومیؒ کا جذب اور تہذیبِ نو کا انجام
کسے کو دیدہ را بر دل کشود است
شرارے کشت و پروینے درود است
شرارے جستہ گیر از درونم
کہ من مانندِ رومی گرم خونم
وگرنہ آتش از تہذیبِ نو گیر
بروں خود بیفروز اندروں میر !
Roman Urdu
Kisay ko deeda ra bar dil kushood ast
Shararay kisht o parveen-ay darood ast
Shararay jasta geer az daroon-am
Keh man manand-e-Rumi garm khoonam
Wa-garna aatish az tehzeeb-e-nau geer
Baroon-e-khud befroz andaroon meer
تفصیلی اردو ترجمہ و تشریح
جس شخص نے اپنے دل کی آنکھ کھول لی، اس نے گویا ستاروں کی کھیتی سے بلند مقاصد کے شرارے کاٹ لیے (معرفت پا لی)۔ میرے باطن سے عشق کی وہ چنگاری حاصل کر لو کیونکہ میں رومیؒ کی طرح “گرم خون” (جذب و عمل سے بھرپور) ہوں۔ اب تیرے پاس دوسرا راستہ یہ ہے کہ تو نئی مغربی تہذیب سے روشنی حاصل کر لے۔ مگر خبردار! اس نئی تہذیب کی آگ کا خاصہ یہ ہے کہ یہ تیرے ظاہر کو تو چمکائے گی (مادی ترقی دے گی) لیکن تیرے باطن اور روح کو مار دے گی۔
Roman Urdu
Jis shakhs ne apne dil ki aankh khol li, us ne goya sitaron ki kheti se buland maqasid ke shararay kaat liye. Mere batin se ishq ki woh chingari hasil kar lo kyunke mein Rumiؒ ki tarah “garm khoon” hoon.
Ab tere paas dusra rasta ye hai ke tu nayi Maghribi tehzeeb se roshni hasil kar le. Magar khabardar! Is nayi tehzeeb ki aag ka khassa ye hai ke ye tere zahir ko to chamkaye gi lekin tere batin aur ruh ko maar de gi.
خلاصہ
اقبال اس خاتمے میں پیغام دے رہے ہیں کہ سچی انسانی عظمت مغربی تہذیب کی اندھی تقلید میں نہیں بلکہ خودی کی بیداری اور نورِ یقین میں ہے۔ انسان کو چاہیے کہ وہ مادی کائنات کو مسخر کرے مگر اپنی روح کو عشقِ الٰہی سے زندہ رکھے۔
Roman Urdu Summary
Iqbal is khatme mein paigham de rahe hain ke sachi insani azmat Maghribi tehzeeb ki andhi taqleed mein nahi balkay Khudi ki bedari aur Noor-e-Yaqeen mein hai. Insan ko chahiye ke woh madi kainat ko musakh-khar kare magar apni ruh ko Ishq-e-Ilahi se zinda rakhe.




