
(Zabur-e-Ajam-151) Part 4: Bandagi Nama بندگی نامہ


گفت بازداں مہِ گیتی فروز
تابِ من شب را کند مانندِ روز
یاد ایّامے کہ بے لیل و نہار
خفتہ بودم در ضمیرِ روزگار
کو کبرے اندر سوادِ من نبود
گردشے اندر نہادِ من نبود
نے زنورم دشت و در آئینہ پوش
نے بدریا از جمالِ من خروش
Roman Urdu
Guft ba Yazdan mah-e-geeti afroz
Taab-e-man shab ra kunad manand-e-roz
Yaad ayyame ke be lail-o-nahar
Khufta boodam dar zameer-e-rozgar
Ko-kab-ay andar sawad-e-man na-bood
Gardish-ay andar nihad-e-man na-bood
Nay zi nooram dasht-o-dar aaina posh
Nay ba-darya az jamal-e-man khurosh
Urdu Translation
دنیا کو روشن کرنے والے چاند نے خدا سے کہا: میری چمک رات کو دن بنا دیتی ہے۔ مجھے وہ پُرانے دن یاد ہیں جب میں زمانے کے پردے میں چھپا سو رہا تھا۔ اس وقت میرے پاس کوئی ستارہ نہیں تھا اور نہ ہی میری فطرت میں گردش (گھومنا) تھا۔ تب نہ تو میرے نور سے بیابان آئینے کی طرح چمکتے تھے اور نہ ہی سمندر میں کوئی جوش تھا۔
Roman Urdu Translation
Dunya ko roshan karne walay chaand ne Khuda se kaha: Meri chamak raat ko din bana deti hai. Mujhe woh purane din yaad hain jab main zamane ke parde mein chhupa so raha tha. Us waqt mere paas koi sitara nahi tha aur na hi meri fitrat mein gardish (ghoomna) tha. Tab na to mere noor se biyaban aaine ki tarah chamakte thay aur na hi samundar mein koi josh tha.

آہ زیں نیرنگ و افسون و جود!
و اے زیں تابانی و ذوقِ نمود!
تافتن از آفتاب آموختم
خاکداں اے مردہ افروختم
خاکداں اے با فروغ و بے فراغ
چہرہ افروزِ غلامی داغ داغ
Roman Urdu
Aah zeen nairang-o-afsoon-e-wujood
Waye zeen tabani-o-zauq-e-namood
Taaptan az aaftab amookhtam
Khakdan-e-murda afrookhtam
Khakdan-ay ba-furoogh-o-be-faragh
Chehra-afroz-e-ghulami dagh dagh
Urdu Translation:
آہ اس وجود کی فریب کاری اور دکھاوے پر افسوس! میں نے سورج سے چمکنا سیکھا اور اس مردہ مٹی کی دنیا کو روشن کیا۔ مگر یہ دنیا اپنی تمام تر چمک دمک کے باوجود سکون سے محروم ہے، کیونکہ اس دنیا کا چہرہ غلامی کی ذلت کے داغوں سے بھرا ہوا ہے۔
Roman Urdu
Aah is wujood ki fareeb-kari aur dikhawe par afsoos! Maine sooraj se chamakna seekha aur is murda mitti ki dunya ko roshan kiya. Magar ye dunya apni tamam-tar chamak damak ke bawajood sukoon se mahroom hai, kyunke is dunya ka chehra ghulami ki zillat ke daghon se bhara hua hai.

آدم او صورتِ ماہی بہ شست — آدمے یزداں کشے آدم پرست
تا اسیرِ آب و گل کردی مرا — از طوافِ او خجل کردی مرا
یا مرا از خدمتِ او واگزار — یا زخاکش آدمِ دیگر بیار
چشم بیدارم کبود و کور بہ — اے خدا ایں خاکداں بے نور بہ
Roman Urdu of Ashaar
Adam-e-o surat-e-maahi ba-shust
Adame Yazdan-kushe Adam-parast
Ta aseer-e-aab-o-gil kardi mara
Az tawaf-e-o khajil kardi mara
Ya mara az khidmat-e-o wa-guzar
Ya zi khak-ash Adam-e-digar biyar
Chashm-e-bedaram kabood-o-kor bih
Ay Khuda een khakdan be-noor bih
Urdu Translation
اس دنیا کا انسان مچھلی کی طرح شکاری کے کانٹے میں پھنسا ہوا ہے؛ وہ خدا کا منکر ہے مگر انسانوں کی پوجا کرتا ہے۔ اے خدا! جب سے تو نے مجھے اس مادی دنیا کا قیدی بنایا ہے، مجھے اس انسان کے گرد چکر لگاتے ہوئے شرم آتی ہے۔ یا تو مجھے اس کی خدمت سے نجات دے دے، یا اس مٹی سے کوئی نیا انسان پیدا کر۔ میری آنکھیں اندھی ہو جائیں تو بہتر ہے، مگر یہ دنیا اندھیری ہی بھلی۔
Roman Urdu Translation
Is dunya ka insan machli ki tarah shikari ke kaante mein phansa hua hai; woh Khuda ka munkir hai magar insanon ki pooja karta hai. Ay Khuda! Jab se Tu ne mujhe is madi dunya ka qaidi banaya hai, mujhe is insan ke gird chakkar lagate huay sharam aati hai.
Ya to mujhe is ki khidmat se najat de de, ya is mitti se koi naya insan paida kar. Meri aankhein andhi ho jayein to behtar hai, magar ye dunya andheri hi bhali.

از غلامی دل بمیرد در بدن
از غلامی روح گردد بارِ تن
از غلامی ضعفِ پیری در شباب
از غلامی شیرِ غاب افگندہ ناب
از غلامی بزمِ ملت فرد فرد
این و آں با این و آں اندر نبرد
Roman Urdu
Az ghulami dil bameerad dar badan
Az ghulami ruh gardad baar-e-tan
Az ghulami zu’af-e-peeri dar shabab
Az ghulami sher-e-ghab afganda naab
Az ghulami bazm-e-millat fard fard
Een-o-aan ba een-o-aan andar nabard
Urdu Translation
غلامی کی وجہ سے جسم کے اندر دل مر جاتا ہے اور روح اپنے ہی جسم کے لیے بوجھ بن جاتی ہے۔ غلامی جوانی میں ہی بڑھاپے جیسی کمزوری پیدا کر دیتی ہے اور جنگل کے شیر کے دانت گرا دیتی ہے۔ غلامی کی وجہ سے قوم کا اتحاد ختم ہو جاتا ہے اور لوگ ایک دوسرے کے دشمن بن کر آپس میں لڑنے لگتے ہیں۔
Roman Urdu Translation
Ghulami ki wajah se jism ke andar dil mar jata hai aur ruh apne hi jism ke liye bojh ban jati hai. Ghulami jawani mein hi burhapay jaisi kamzori paida kar deti hai aur jangal ke sher ke daant gira deti hai. Ghulami ki wajah se qaum ka ittehad khatam ho jata hai aur log ek dusre ke dushman ban kar aapas mein larnay lagte hain.

آں یکے اندر سجود ایں در قیام
کاروبارش چوں صلوٰۃِ بے امام
درفتد ہر فرد بافردے دگر
ہر زماں ہر فرد را دردے دگر
از غلامی مردِ حق زنار بند
از غلامی گوہرش نا ارجمند
Roman Urdu
Aan yak-ay andar sujood een dar qayam
Kar-o-barash choon salat-e-be-Imam
Dar-uftad har fard ba-fard-ay digar
Har zaman har fard ra dard-ay digar
Az ghulami mard-e-haq zunnar-band
Az ghulami gohar-ash na-arjumand
Urdu Translation
غلام قوم کا حال ایسا ہے کہ کوئی سجدے میں ہے تو کوئی کھڑا ہے، ان کا ہر کام اس نماز کی طرح ہے جس کا کوئی امام نہ ہو (یعنی ان میں اتحاد نہیں ہوتا)۔ ہر شخص دوسرے سے الجھا ہوا ہے اور ہر ایک اپنی ہی الگ تکلیف میں مبتلا ہے۔ غلامی کی وجہ سے سچا انسان بھی دوسروں کا غلام بن جاتا ہے اور اس کی قدر ختم ہو جاتی ہے۔
Roman Urdu Translation
Ghulam qaum ka haal aisa hai ke koi sujde mein hai to koi khara hai, un ka har kaam us namaz ki tarah hai jis ka koi Imam na ho (yani un mein ittehad nahi hota). Har shakhs dusre se uljha hua hai aur har ek apni hi alag takleef mein mubtala hai. Ghulami ki wajah se sacha insan bhi dusron ka ghulam ban jata hai aur us ke qadar khatam ho jati hai.

کور ذوق و نیش را دانستہ نوش — مردہ بے مرگ و نعشِ خود بدوش
آبروئے زندگی در باختہ — چوں خراں باکاہ و باجو ساختہ
ممکنش بنگر محالِ اونگر — رفت و بودِ ماہ و سالِ اونگر
روز ہا در ماتمِ یک دیگر اند — در خرام از ریگِ ساعت کمتر اند
Roman Urdu
Kor-zauq-o-neesh ra danista nosh
Murda-e-be-marg-o-na’ash-e-khud ba-dosh
Abroo-e-zindagi dar bakhta
Choon kharan ba-kaah-o-ba-jo sakhta
Mumkin-ash bingar muhal-e-o-nigar
Raft-o-bood-e-mah-o-saal-e-o-nigar
Roz-ha dar matam-e-yak digar and
Dar kharam az raig-e-sa’at kamtar and
Urdu Translation
غلام انسان کا ذوق ختم ہو جاتا ہے اور وہ برائی کو اچھائی سمجھنے لگتا ہے؛ وہ بغیر موت کے ایک ایسی لاش ہے جو اپنا جنازہ خود اپنے کندھوں پر اٹھائے پھر رہا ہے۔ وہ زندگی کی عزت لٹا چکا ہوتا ہے اور گدھوں کی طرح صرف کھانے پینے پر گزارا کرتا ہے۔ اس کے دن ایک دوسرے کا ماتم کرتے ہیں اور اس کی زندگی بہت سست اور بے مقصد گزرتی ہے۔
Roman Urdu Translation
Ghulam insan ka zauq khatam ho jata hai aur woh burai ko achai samajhne lagta hai; woh baghair maut ke ek aisi lash hai jo apna janaza khud apne kandhon par uthaye phir raha hai. Woh zindagi ki izzat luta chuka hota hai aur gadon ki tarah sirf khane peene par guzara karta hai. Us ke din ek dusre ka matam karte hain aur us ke zindagi bohat sust aur be-maqsad guzarti hai

شورہ بوم از نیشِ کژدم خار خار
مور اور اژدر گز و عقرب شکار
صر صر او آتشِ دوزخ نژاد
زورقِ ابلیس را بادِ مراد
آتشے از دود پیچاں تلخ پوش
آتشے تندر غو و دریا خروش
Roman Urdu
Shora-boom az neesh-e-kazdum khar khar
Moor-e-o azhdar-gaz-o-aqrab shikar
Sarsar-e-o aatish-e-dozakh nizad
Zauraq-e-Iblees ra baad-e-murad
Aatish-ay az dood-e-pechan talkh-posh
Aatish-ay tundar-ghu-o-darya khurosh
Urdu Translation
تصور کریں ایک ایسی بنجر زمین کا جہاں بچھوؤں کے ڈنک سے کانٹے اگے ہوں، جہاں کی چیونٹیاں اژدھوں کا شکار کرتی ہوں۔ جہاں کی گرم ہوائیں دوزخ کی آگ جیسی ہوں اور شیطان کی کشتی کے لیے موافق ہوں۔ وہاں ایسی آگ ہو جو دھوئیں میں لپٹی ہو اور جس کا شور بجلی کی کڑک اور سمندر کے طوفان جیسا ہو۔
Roman Urdu Translation
Tasawwur karein ek aisi banjar zameen ka jahan bichuon ke dank se kaanton ugay hon, jahan ki chiyontiyan azhdahon ka shikar karti hon. Jahan ki garam hawayein dozakh ki aag jaisi hon aur Shaitan ki kashti ke liye muwafiq hon. Wahan aisi aag ho jo dhuain mein lipti ho aur jis ka shor bijli ki karak aur samundar ke toofan jaisa ho.

در کنارش مارہا اندر ستیز
مارہا با کفچہ ہائے زہر ریز
شعلہ اش گیرندہ چوں کلبِ عقور
ہولناک و زندہ سوز و مردہ نور
در چنین دشتِ بلا صد روزگار
خوشتر از محکومی یک دم شمار
Roman Urdu of Ashaar
Dar kinar-ash mar-ha andar sateez
Mar-ha ba kafcha-haye zehar reez
Sho’la-ash geeranda choon kalb-e-aqoor
Holnak-o-zinda soz-o-murda noor
Dar chuneen dasht-e-bala sad rozgar
Khushtar az mahkoomi yak dam shumar
Urdu Translation
جہاں ہر طرف سانپ آپس میں لڑ رہے ہوں اور زہر اگل رہے ہوں، جہاں آگ کے شعلے کاٹ کھانے والے کتے کی طرح ہولناک ہوں؛ علامہ اقبال فرماتے ہیں کہ ایسے خوفناک بیابان میں سو سال تک رہنا، غلامی کی حالت میں ایک لمحہ سانس لینے سے ہزار درجہ بہتر ہے۔
Roman Urdu Translation
Jahan har taraf saanp aapas mein lar rahe hon aur zehar ugal rahe hon, jahan aag ke sholay kaat khane walay kutte ki tarah holnak hon; Allama Iqbal farmate hain ke aise khofnak biyaban mein sau saal tak rehna, ghulami ki halat mein ek lamha saans lene se hazar darja behtar hai.
خلاصہ (Conclusion)
بندگی نامہ کے اس حصے میں علامہ اقبال یہ پیغام دیتے ہیں کہ غلامی صرف کسی قوم کی سیاسی محکومی کا نام نہیں، بلکہ یہ روح کی موت ہے۔ غلامی انسان کے جوہر کو ختم کر دیتی ہے، اس کی ہمت پست کر دیتی ہے اور اسے اجتماعی اتحاد سے محروم کر کے داخلی انتشار میں مبتلا کر دیتی ہے۔ چاند کی زبانی اقبال نے یہ واضح کیا ہے کہ اللہ کی بنائی ہوئی اس کائنات میں غلام انسان کی زندگی اتنی بے وقعت اور ذلیل ہے کہ بے جان اجسام بھی اس سے پناہ مانگتے ہیں۔ نظم کا اختتام اس سخت تنبیہ پر ہوتا ہے کہ جہنم کی بدترین آگ اور سانپوں سے بھرے ہوئے بیابان میں صدیوں رہنا اس سے کہیں بہتر ہے کہ انسان کسی دوسرے انسان کی ذہنی یا جسمانی غلامی میں ایک لمحہ بھی بسر کرے۔
Roman Urdu Summary
Bandagi Nama ke is hissay mein Allama Iqbal ye paigham dete hain ke ghulami sirf kisi qaum ki siyasi mahkoomi ka naam nahi, balkay ye ruh ki maut hai. Ghulami insan ke jauhar ko khatam kar deti hai, uski himmat past kar deti hai aur use ijtimaee ittehad se mahroom kar ke dakhli intishar mein mubtala kar deti hai.
Chaand ki zabani Iqbal ne ye wazeh kiya hai ke Allah ki banayi hui is kainat mein ghulam insan ki zindagi itni be-wuqat aur zaleel hai ke be-jaan ajsam bhi is se panah mangte hain. Nazm ka ikhtitam is sakht tanbeeh par hota hai ke jahannam ki bad-tareen aag aur saanpon se bhare huay biyaban mein sadiyon rehna is se kahin behtar hai ke insan kisi doosre insan
ki zehni ya jismani ghulami mein ek lamha bhi basar kare.




