
(Zabur-e-Ajam-37) Part 1-34: Hawaye Khana Wa Manzil Nadarad ہوائے خانہ و منزل ندارم


ہوائے خانہ و منزل ندارم
غریبِ راہم و ہر سو دیارم
سحری خاکسترِ جسمم بہ باد گفت
مبادا از دمِ صحرا شرارم
بیا آہستہ رو اے بادِ شب خیز
ز سوزِ کاروانے یادگارم
مرا جسمے است خاک و در رگِ وے
سرودے اشک چوں شبنم فرو ریخت
Roman Urdu of Ashaar
Hawaye khana o manzil nadaram
Ghareeb-e-ra-ham o har su diyaram
Sahar-ay khakistar-e-jismam ba baad guft
Mabada az dam-e-sahra shararam
Bia aasta-rav ay baad-e-shab-khez
Zi soz-e-karwan-ay yaadgaram
Mara jism-ay ast khaak o dar rag-e-way
Surooday ashk choon shabnam furo rekh
English Translation
I have no longing for a home or a fixed destination; I am a stranger on the path, and every land is my abode. At dawn, the ashes of my body said to the wind, “Let not the desert breeze extinguish my spark.” Come softly, O night-rising wind, for I am a memorial of the passion of a departed caravan. My body is but dust, yet within its veins, a melody fell like dew-drops of tears.
Urdu Translation
مجھے نہ تو کسی گھر کی تمنا ہے اور نہ ہی کسی منزل کی ہوس؛ میں تو راہِ عشق کا ایک ایسا مسافر ہوں جس کے لیے ہر شہر پردیس ہے اور ہر جگہ اس کا ٹھکانہ ہے۔ صبح سویرے میرے جسم کی راکھ نے ہوا سے التجا کی کہ اس صحرا کی تند و تیز ہوا کہیں میری چھپی ہوئی چنگاریوں کو بجھا نہ دے۔ اے بادِ صبا! مجھ پر آہستہ سے گزر کیونکہ میں اس راستے سے گزرنے والے کسی عاشقوں کے کارواں کے سوز کی آخری نشانی ہوں۔ اگرچہ میرا جسم مٹی سے بنا ہے، لیکن اس کی رگوں میں شبنم جیسے آنسوؤں کی صورت ایک لافانی نغمہ بہہ رہا ہے جو میری فنائیت میں بھی بقا کا راز ہے۔

بگوشِ من رسید از دل سرودے
کہ جوئے روزگار از چشمہ سارم
ازل تاب و تبِ پیشینہء من
ابد از ذوقِ شوقِ انتظارم
میندیش از کفِ خاکے میندیش
بہ جانِ تو کہ من پایاں ندارم!
Roman Urdu of Ashaar
Ba gosh-e-man raseed az dil surooday
Keh joye rozgar az chashmasaram
Azal taab o tab-e-pashina-e-man
Abad az zauq-e-shauq-e-intezaram
May-andesh az kaff-e-khaak-ay may-andesh
Ba jaan-e-tu keh man payaan nadaram
English Translation
A song from my heart reached my ears, saying that the river of time flows from my own fountain. Eternity past (Azal) is but the reflection of my ancient restlessness, and eternity future (Abad) exists because of the zest of my waiting. Do not be afraid of this handful of dust; I swear by your life, I have no end!
Urdu Translation
میرے کانوں میں میرے دل کا یہ نغمہ گونجا کہ زمانے کی یہ لہریں دراصل میرے ہی وجود کے چشموں سے پھوٹ رہی ہیں (یعنی کائنات انسان کے لیے ہے)۔ کائنات کی ابتدا (ازل) میری ہی پرانی تڑپ کا عکس ہے، اور وقت کی انتہا (ابد) میری ہی آرزوؤں اور ذوقِ انتظار کا نام ہے۔ اس مٹھی بھر خاک (انسانی جسم) کو دیکھ کر اسے حقیر یا ختم ہونے والا نہ سمجھو؛ اے مخاطب! تیری جان کی قسم، میری حقیقت لامحدود ہے اور میرا کوئی انجام نہیں۔
خلاصہ
Urdu Text
اس غزل کا خلاصہ یہ ہے کہ علامہ اقبال انسانی روح کی عظمت اور لافانیت کا اعلان کرتے ہیں۔ ان کے نزدیک انسان محض مٹی کا ڈھیر نہیں بلکہ کائنات کا مرکز ہے جس کے دم سے ازل اور ابد کی رونقیں ہیں۔ وہ انسان کو نصیحت کرتے ہیں کہ وہ اپنے ظاہری فانی جسم سے دھوکا نہ کھائے بلکہ اپنے اندر موجود اس لافانی چنگاری اور سوز کو پہچانے جو اسے کائنات کی ہر شے سے برتر اور لامحدود بناتی ہے۔
Roman Urdu
Iss ghazal ka khulasa yeh hai keh Allama Iqbal insani rooh ki azmat aur lafaniyat ka elan kartay hain. Unn kay nazdeek insaan mahz mitti ka dhair nahi balkeh kainaat ka markaz hai. Woh insaan ko nasihat kartay hain keh woh apnay zahiri fani jism say dhoka na khaye balkeh apnay andar maujood uss lafani chingari ko pehchanay jo ussay lamahdood banati hai.




