
(Zabur-e-Ajam-96) Part 2-35: Gunahgar Ghayooram Mazd Be Khidmat Namee Geeram گنہگارِ غیورم مزدِ بے خدمت نمی گیرم


گنہگارِ غیورم مزدِ بے خدمت نمی گیرم
ازاں داغم کہ بر تقدیرِ او بستند تقصیرم
ز فیضِ عشق و مستی بردہ ام اندیشہ را آنجا
کہ از دنبالہء چشمِ مہرِ عالمتاب می گیرم
من از صبحِ نخستین نقشبندِ موج و گردابم
چو بر آسودہ میگردد ز طوفان چارہ برگیرم
Roman Persian
Gunahgar-e-ghayooram mazd-e-be khidmat namee geeram
Azan dagham keh bar taqdeer-e-o bastand taqseeram
Zi faiz-e-ishq o masti burda-am andisha ra anja
Keh az dunbala-e-chashm-e-mihr-e-alamtab mi geeram
Man az subh-e-nakhusteen naqshband-e-mauj o gurdabam
Cho bar asooda mi-gardad zi toofan chara bargeeram
English Translation
I am a proud sinner; I do not accept wages without service (I do not seek Paradise without true devotion). I carry the scar of sorrow that my faults were tied to the destiny of Satan—man blames the devil for his own sins.
Through the grace of love and ecstasy, I have taken my thought to a height where I can reach behind the eye of the world-illuminating sun. Since the first dawn, I have been the designer of waves and whirlpools; whenever the sea of life becomes still, I stir it again with a storm.
Urdu Translation
میں گناہگار تو ہوں لیکن غیور ہوں، محنت کے بغیر مزدوری لینا مجھے اچھا نہیں لگتا، یعنی میں بغیر اطاعت و بندگی جنت کی تمنا نہیں کرتا۔ میرے سینے میں اس بات کا غم ہے کہ قدرت نے انسان کی کوتاہی کو ابلیس کی تقدیر سے وابستہ کر دیا ہے کہ آدمی گناہ کر کے اسے شیطان کی کارستانی قرار دے دیتا ہے۔ عشق و مستی کے فیض سے میں اپنی فکر کو اس مقام تک لے گیا ہوں کہ کائنات کو روشن کرنے والے سورج کی حقیقت بھی میری دسترس میں ہے۔ میں روزِ ازل سے زندگی کے سمندر میں لہریں اور بھنور پیدا کر رہا ہوں، جب کبھی زندگی ساکن ہونے لگتی ہے تو میں عشق کے طوفان سے اس میں ہلچل مچا دیتا ہوں۔

جہاں را پیش ازیں صد بار آتش زیرِ پا کردم
سکون و عافیت را پاک می سوزد بم و زیرم
ازاں پیشِ بتاں رقصیدم و زنار بربستم
کہ شیخِ شہر مردِ با خدا گردد ز تکفیرم !
زمانی رم کنند از من زمانی با من آمیزند
دریں صحرا نمی دانند صیادم کہ نخچیرم
دلِ بے سوز کم گیرد نصیب از صحبتِ مردے
مسِ تابیدہ آور کہ گیرد در تو اکسیرم
Roman Persian
Jahan ra pesh azeen sad baar aatish zer-e-pa kardam
Sukoon o aafiyat ra paak mi sozad bam o zeram
Azan pesh-e-butan raqseedam o zannar barbastam
Keh shaikh-e-shahr mard-e-ba Khuda gardad zi takfeeram
Zamanay ram kunand az man zamanay ba man ameezand
Dareen sahra nami danand sayyadam keh nakhcheeram
Dil-e-be soz kam geerad naseeb az suhbat-e-mard-ay
Mis-e-tabeeda awar keh geerad dar tu akseeram
English Translation
I have set this world ablaze a hundred times before; the high and low notes of my passion burn away all peace and comfort. I danced before idols and wore the sacred thread of a Brahmin only so that the city’s self-righteous priest might become a true man of God by denouncing me! Sometimes people flee from me, and sometimes they mingle with me; in this desert, they do not know if I am the hunter or the prey. A heart without passion gains little from the company of a holy man; bring your burnt copper to me, so that my elixir may turn it into gold.
Urdu Translation
میں نے اپنے عشق سے اس جہان کو سینکڑوں بار بے قرار کیا ہے، میرے نغموں کی تڑپ سکون و آرام کو جلا کر راکھ کر دیتی ہے۔ میں نے بتوں کے سامنے رقص کیا اور برہمنوں کا زنار پہنا تاکہ شاید مجھ پر کفر کے فتوے لگانے والا شیخ اپنے طرزِ عمل کو بدلے اور دوسروں میں عیب نکالنے کے بجائے اپنی اصلاح کر کے سچا مردِ خدا بن جائے۔ لوگوں کی کیفیت یہ ہے کہ وہ ابھی تک مجھے پہچان نہیں پائے، کبھی مجھ سے دور بھاگتے ہیں اور کبھی قریب آتے ہیں، وہ نہیں جانتے کہ میں اس صحرا میں شکار ہوں یا شکاری۔ جس کا دل عشق کے سوز سے خالی ہو وہ مردِ خدا کی صحبت سے فیض نہیں پا سکتا، اپنا پیتل جیسا دل میرے پاس لاؤ تاکہ میری اکسیر اسے کندن بنا دے۔
خلاصہ
Urdu Khulasa
اس غزل کا خلاصہ یہ ہے کہ علامہ اقبال عشقِ حقیقی کی اس بے باکی اور خودداری کو بیان کرتے ہیں جو روایتی زہد اور مصلحت پسندی سے بالاتر ہے۔ وہ بتاتے ہیں کہ زندگی نام ہے مسلسل تلاطم اور طوفان کا، نہ کہ سکون و جمود کا۔ وہ اپنی شاعری کو ایک ایسی اکسیر قرار دیتے ہیں جو مردہ اور بے ذوق دلوں میں عشق کی تڑپ پیدا کر کے انہیں کندن بنا دیتی ہے۔
Roman Urdu Khulasa
Is ghazal ka khulasa yeh hai keh Allama Iqbal ishq-e-haqiqi ki us be-baaki aur khuddari ko bayan kartay hain jo rawayati zuhd aur maslahat-pasandi say balatar hai. Wo batatay hain keh zindagi naam hai musalsal talatum aur toofan ka. Wo apni shayari ko ek aisi akseer qarar detay hain jo be-zauq dilon mein ishq ki tarrap paida kar kay unhein kundan bana deti hai.




