
(Zabur-e-Ajam-97) Part 2-36: Jahan Korast Wa Az Aaeena Dil Ghafil Aftad Ast جہاں کور است و از آئینہء دل غافل افتاد است


جہاں کور است و از آئینہء دل غافل افتاد است
دلے چشمے کہ بینا شد نگاہش بر دل افتاد است
شبِ تاریک و راہِ پیچ پیچ و بے یقیں راہی
دلیلِ کارواں را مشکل اندر مشکل افتاد است !
رقیبم سودا مست و عاشق مست و قاصد مست
کہ حرفِ دلبراں دارایِ چندیں محمل افتاد است
یقینِ مومنی دارد گمانِ کافری دارد
چہ تدبیر اے مسلماناں کہ کارم با دل افتاد است
Roman Persian
Jahan korast wa az aaeena-e-dil ghafil aftad ast
Dil-ay chashm-ay keh beena shud nigahash bar dil aftad ast
Shab-e-tareek wa rah-e-peech peech wa be-yaqeen raahi
Daleel-e-karwan ra mushkil andar mushkil aftad ast!
Raqibam sauda mast wa ashiq mast wa qasid mast
Keh harf-e-dilbaran daray-e-chandeer mahmil aftad ast
Yaqeen-e-momeni darad guman-e-kafiri darad
Che tadbeer ay Musalmanan keh karam ba dil aftad ast
English Translation
The world is blind and remains heedless of the mirror of the heart; only the heart whose eye has become discerning can truly understand its own depth. The night is dark, the path is winding, and the traveler lacks certainty; for the leader of the caravan, this is a crisis upon a crisis. The rival, the lover, and the messenger are all intoxicated because the words of the beloved are layered with many meanings. My heart holds the certainty of a believer at times and the doubt of an infidel at others; O Muslims, what should I do, for I am at the mercy of such a restless heart
Urdu Translation
یہ جہان اندھا ہے اور دل کے آئینے کی حقیقت سے غافل ہے، جبکہ جس آنکھ میں بصیرت پیدا ہو گئی وہ جان گئی کہ اصل حقیقت تو باطن اور دل میں پوشیدہ ہے۔ اندھیری رات ہے، راستہ پیچیدہ ہے اور مسافر یقین کی دولت سے محروم ہے؛ ایسے میں امیرِ کارواں کے لیے منزل تک پہنچنا ایک کٹھن چیلنج بن گیا ہے۔ رقیب، عاشق اور قاصد سب اپنی اپنی مستی میں مگن ہیں کیونکہ محبوب کی بات کے کئی پہلو ہیں اور ہر کوئی اپنے مطلب کی بات نکال رہا ہے۔ میرا دل کبھی مومن کی طرح پختہ ایمان رکھتا ہے اور کبھی کافر کی طرح بے یقینی کا شکار ہو جاتا ہے؛ اے مسلمانو! میں کیا تدبیر کروں کہ میرا واسطہ ایک ایسے دل سے پڑ گیا ہے جو مستقل مزاج نہیں۔

گہے باشد کہ کارِ نا خدائی می کند طوفاں
کہ از طغیانِ موجے مستقیم بر ساحل افتاد است
نمیدانم کہ داد ایں چشمِ بینا موجِ دریا را
گہر در سینہء دریا، خزف بر ساحل افتاد است
نصیب نیست از سوزِ درونم مرز و بومم را
زدم اکسیر را بر خاکِ صحرا باطل افتاد است
اگر در دل جہانے تازہ داری بروں آور
کہ افرنگ از جراحت ہائے پنہاں بسمل افتاد است
Roman Persian
Gahay bashad keh kar-e-na-khudayi mi-kunad toofan
Keh az tughyan-e-mauj-ay mustaqeem bar sahil aftad ast
Namidanam keh daad een chashm-e-beena mauj-e-darya ra
Guhar dar seena-e-darya, khazaf bar sahil aftad ast
Naseeb neest az soz-e-daroonam marz o boomam ra
Zadam akseer ra bar khak-e-sahra baatil aftad ast
Agar dar dil jahan-ay taza daree baroon awar
Keh Afrang az jaraht-hay-e-pinhan bismil aftad ast
English Translation
Sometimes the storm itself plays the role of the pilot, for a violent wave can cast the boat directly onto the shore. I know not who gave the ocean waves such discerning eyes that they keep pearls in their depths while casting rubbish onto the beach. My homeland has gained nothing from the passion within me; I applied the elixir to the dust of the desert, but it went to waste. If you hold a new world within your heart, bring it forth, for the West lies wounded like a sacrificial bird from its own hidden injuries.
Urdu Translation
بعض اوقات ناموافق حالات بھی انسان کا بھلا کر دیتے ہیں، جیسے کبھی طوفان کی تند و تیز لہریں کشتی کو خود ہی ساحل تک پہنچا دیتی ہیں۔ میں نہیں جانتا کہ سمندر کی لہروں کو کس نے ایسی پرکھنے والی آنکھ دی ہے کہ وہ قیمتی موتیوں کو تو اپنے سینے میں چھپا لیتی ہیں اور کوڑا کرکٹ کنارے پر پھینک دیتی ہیں۔ افسوس کہ میری قوم میرے اندرونی سوز اور پیغامِ عمل سے فیض نہ پا سکی؛ میں نے صحرا کی مٹی پر اکسیر ڈالی تھی مگر وہ ضائع گئی۔ اے مسلمان! اگر تیرے دل میں کوئی نیا جہان اور روشن افکار موجود ہیں تو انہیں سامنے لا، کیونکہ اہل ویب مغرب اپنے ہی نظام کے لگائے ہوئے زخموں سے تڑپ رہے ہیں اور اب صرف تیرے پاس ہی انسانیت کا حقیقی علاج موجود ہے۔
خلاصہ
Urdu Khulasa
اس غزل کا خلاصہ یہ ہے کہ علامہ اقبال دورِ حاضر کے مسلمان کی بے یقینی اور مغرب کے کھوکھلے نظام پر چوٹ کرتے ہیں۔ وہ بتاتے ہیں کہ مادی ترقی کے باوجود دنیا باطنی بصیرت سے محروم ہے۔ وہ قوم کو جھنجھوڑتے ہیں کہ ان کے پاس جو “اکسیر” (اسلامی فکر) ہے، اسے دنیا کے سامنے لائیں کیونکہ مغربی تہذیب خود اپنے زخموں سے چور ہے اور اب دنیا کی رہنمائی کا فریضہ مسلمانوں کو ہی ادا کرنا ہے۔
Roman Urdu Khulasa
Is ghazal ka khulasa yeh hai keh Allama Iqbal dore-hazir kay Musalman ki be-yaqeeni aur Maghrib kay khoklay nizam par chot kartay hain. Wo batatay hain keh madi taraqqi kay bawajood dunya batini baseerat say mahroom hai. Wo qoum ko jhanjhortay hain keh unkay paas jo “Akseer” (Islami fikr) hai, usay dunya kay samnay layein kyunkeh Maghribi tehzeeb khud apnay zakhamon say choor hai.




