(Javed Nama-08) Nuh Ta Sukhan Az Arif-e-Hindi (Arif-e-Hindi Ki 9 Baatain) نه تاسخن از عارف ہندی (عارف ہندی کی 9 باتیں)

ذاتِ حق را نیست این عالم حجاب 

غوطہ را حائل نگردد نقشِ آب

زادن اندر عالمی دیگر خوش است

 تا شبابِ دیگری آید بدست !

حق ورائے مرگ و عینِ زندگی است

 بندہ چوں میرد نمی داند کہ چیست !

گرچہ نامرغاںِ بے بال و پریم

 از خدا در علمِ مرگ افزوں تریم !

Roman Urdu (Transliteration)

Zaat-e-Haq ra neist een aalam hijab

Ghota ra haail nagardad naqsh-e-aab

Zaadan andar aalame deigar khush ast

Ta shabaab-e-deigare aayed badast !

Haq waraye marg o ain-e-zindagi ast

Banda chon meerad nami danad ke cheist !

Garche namurghan-e-be baal o pareim

Az Khuda dar ilm-e-marg afzoon tareim !

English Translation

This universe is not a veil for the Essence of God; just as the patterns on the water’s surface do not obstruct the diver from the depths. It is blissful to be born into another world, so that a new youth (and vigor) may be attained! God is beyond death and is the very essence of Life; but when a man dies (spiritually), he does not understand the reality of existence. Although we are like flightless birds without wings, yet in the knowledge of the experience of death, we surpass even God (as God is eternal and cannot experience death).

Urdu

تشریح: عارفِ ہندی (جہاں دوست) اپنی نو نصیحتوں کا آغاز کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ یہ مادی دنیا اللہ تعالیٰ کی ذات کو چھپانے والا کوئی پردہ نہیں ہے، بلکہ یہ اس کی نشانیوں کا مظہر ہے۔ جس طرح پانی کی سطح پر بننے والی لہریں یا نقش کسی غوطہ خور کو گہرائی میں جانے سے نہیں روک سکتے، اسی طرح کائنات کے رنگ ایک صاحبِ بصیرت کو خدا تک پہنچنے سے نہیں روک سکتے۔ وہ کہتے ہیں کہ ایک دنیا سے مر کر دوسری دنیا میں پیدا ہونا (موت کے بعد کی زندگی) دراصل ایک خوشی کی بات ہے کیونکہ وہاں انسان کو ایک نئی اور لازوال جوانی میسر آتی ہے۔

وہ مزید کہتے ہیں کہ اللہ تعالیٰ کی ذات تو موت سے پاک اور سراپا زندگی ہے، لیکن جو انسان روحانی طور پر مر چکا ہو وہ زندگی کی حقیقت کو نہیں پا سکتا۔ یہاں اقبال نے ایک بہت ہی انوکھا اور باریک نکتہ پیش کیا ہے کہ اگرچہ ہم انسان اللہ کے سامنے بے بس ہیں، لیکن ایک لحاظ سے ہمیں خدا پر بھی ایک فضیلت حاصل ہے: وہ یہ کہ ہم ‘موت’ کے تجربے سے گزرتے ہیں اور اس کا علم رکھتے ہیں، جبکہ اللہ کی ذات ابدی ہے اور اسے موت کا ذائقہ چکھنے کا تجربہ نہیں ہو سکتا۔

Roman Urdu

Aarif-e-Hindi (Jahan Dost) apni nau nasihaton ka aaghaz karte hue farmate hain ke ye maadi dunya Allah Ta’ala ki zaat ko chhupane wala koi parda nahi hai, balkay ye is ki nishaniyon ka mazhar hai. Jis tarah paani ki satah par banne wali lahren ya naqsh kisi ghota-khor ko gehrai men jaane se nahi rok sakte, isi tarah kainat ke rang aik sahib-e-baseerat ko Khuda tak pohanchne se nahi rok sakte. Wo kehte hain ke aik dunya se mar kar doosri dunya men paida hona (mout ke baad ki zindagi) darasl aik khushi ki baat hai kyunke wahan insan ko aik nayi aur lazawal jawani muyassar aati hai.

Wo mazeed kehte hain ke Allah Ta’ala ki zaat to mout se paak aur sarapa zindagi hai, lekin jo insan roohani tour par mar chuka ho wo zindagi ki haqeeqat ko nahi pa sakta. Yahan Iqbal ne aik bahut hi anokha aur bareek nukta pesh kiya hai ke agarche ham insan Allah ke saamne be-bas hain, lekin aik lihaaz se hamen Khuda par bhi aik fazeelat haasil hai: wo ye ke ham ‘mout’ ke tajurbe se guzarte hain aur is ka ilm rakhte hain, jabke Allah ki zaat abdi hai aur ise mout ka zaiqa chakhne ka tajurba nahi ho sakta.

وقت ؟ شیرینی بہ زہر آمیختہ 

رحمتِ خالی از قہرش بہ بینی شہر و دشت 

رحمتِ او این کہ گوئی در گزشت !

کافری مرگ است اے روشن نہاد

 کے سزد با مردہ غازی را جہاد !

مردِ مومن زندہ و با خود بجنگ 

بر خود افتد ہمچو بر آہو پلنگ

Roman Urdu

Waqt ? Sheereini ba zahr aameikhta

Rahmat-e-khali az qahrash ba beeni shehr o dasht

Rahmat-e-o een ke goye dar guzasht !

Kafiri marg ast aey roshan nihad

Ke sazad ba murda ghazi ra jihad !

Mard-e-momin zinda o ba khud ba-jang

Bar khud uftad hamcho bar aahoo palang

English Translation

What is Time? It is a sweetness mixed with poison. You may see mercy in the cities and deserts that seems devoid of His wrath; but His true mercy is in the fact that you may say “He has passed away” (forgiving the past or granting transition). O enlightened soul! Disbelief (Kufr) is a form of spiritual death; how can a warrior (Ghazi) justify a struggle (Jihad) against the already dead? A true believer is one who is alive and constantly at war with his own self (nafs); he pounces upon his own weaknesses like a leopard pounces on a deer.

Urdu

تشریح: جہاں دوست وقت کی حقیقت بیان کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ وقت ایک ایسی مٹھاس ہے جس میں زہر بھی ملا ہوا ہے، کیونکہ یہ خوشیاں بھی دیتا ہے اور عمر کو گھٹا کر موت کے قریب بھی لاتا ہے۔ وہ کہتے ہیں کہ اللہ کی رحمت کو صرف مادی نعمتوں میں مت ڈھونڈو، بلکہ اس کی ایک بڑی رحمت یہ بھی ہے کہ وہ انسان کے گناہوں سے درگزر فرماتا ہے اور اسے ایک حال سے نکال کر دوسرے بہتر حال میں منتقل کر دیتا ہے۔

پھر وہ کفر اور ایمان کا فرق واضح کرتے ہیں۔ وہ کہتے ہیں کہ کفر دراصل روح کی موت کا نام ہے۔ ایک زندہ دل مجاہد کا مردہ دل انسانوں سے کیا مقابلہ؟ اصل بہادری تو یہ ہے کہ انسان اپنے نفس کے خلاف جنگ کرے۔ مردِ مومن وہ ہے جو ہمہ وقت اپنی اصلاح کی کوشش میں رہتا ہے اور اپنے نفس کی برائیوں پر اس طرح جھپٹتا ہے جیسے چیتا ہرن کا شکار کرتا ہے۔ یعنی سچی زندگی اپنے نفس کو قابو میں رکھنے اور اسے خدا کے تابع کرنے کا نام ہے۔

Roman Urdu

Jahan Dost waqt ki haqeeqat bayan karte hue kehte hain ke waqt aik aisi mithaas hai jis men zahr bhi mila hua hai, kyunke ye khushiyan bhi deta hai aur umr ko ghata kar mout ke qareeb bhi lata hai. Wo kehte hain ke Allah ki rahmat ko sirf maadi nematon men mat dhoondo, balkay is ki aik bari rahmat ye bhi hai ke wo insan ke gunahon se dorguzar farmata hai aur ise aik haal se nikal kar doosre behtar haal men muntaqil kar deta hai.

Phir wo kufr aur iman ka farq waazih karte hain. Wo kehte hain ke kufr darasl rooh ki mout ka naam hai. Aik zinda-dil mujahid ka murda-dil insanon se kya muqabla? Asl bahaduri to ye hai ke insan apne nafs ke khilaf jang kare. Mard-e-momin wo hai jo hama-waqt apni islah ki koshish men rehta hai aur apne nafs ki buraiyon par is tarah jhapatta hai jaise cheeta haran ka shikar karta hai. Yani sachi zindagi apne nafs ko qaboo men rakhne aur ise Khuda ke tabe karne ka naam hai.

کافرِ بیدار دل پیشِ منم 

بہ ز دینداری کہ خفت اندر حرم

چشمِ کور است اینکہ ببیند ناصواب

 ہیچگہ شب را نہ ببیند آفتاب

صحبتِ گل دانہ را سازد درخت 

آدمی از صحبتِ گل تیرہ بخت !

دانہ از گل می پذیرد پیچ و تاب

 تا کند صیدِ شعاعِ آفتاب !

جاں بہ تن ما را ز جذبِ این و آن

 جذبِ تو پیدا و جذبِ ما نہاں !

Roman Urdu)

Kafir-e-bedar dil pesh-e-manam

Beh za deindare ke khuft andar haram

Chashm-e-kor ast eenke babeenad na-sawab

Heich-gah shab ra na babeenad aaftab

Sohbat-e-gil dana ra sazad darakht

Aadmi az sohbat-e-gil teira bakht !

Dana az gil mi pazeerad peich o taab

Ta kunad saeed-e-shua-e-aaftab !

Jaan ba tan ma ra za jazb-e-een o aan

Jazb-e-to paida o jazb-e-ma nahan !

English Translation

In my view, an awakened-hearted disbeliever is better than a so-called religious man who sleeps (is heedless) inside the sacred Sanctuary. It is a blind eye that sees only the wrong/evil; for the sun itself never witnesses the darkness of the night. The company of the soil turns a seed into a tree, but for a human, being enslaved to the material ‘clay’ results in an unfortunate fate. A seed struggles within the dark soil only to eventually hunt the rays of the sun (to grow upwards); similarly, man should use the world to reach the light. Our life within the body is maintained by the attraction of various forces; your attraction (as a seeker) is manifest, while our attraction (as spiritual beings) is hidden!

Urdu

تشریح: جہاں دوست ایک بہت بڑا نکتہ بیان کرتے ہیں کہ وہ کافر جس کا دل بیدار اور متحرک ہو، اس دیندار سے بہتر ہے جو حرم (مسجد) میں بیٹھ کر بھی غفلت کی نیند سو رہا ہو۔ وہ کہتے ہیں کہ برائی کو صرف وہی آنکھ دیکھتی ہے جو خود اندھی ہو، کیونکہ سورج کی آنکھ کبھی اندھیرا نہیں دیکھتی؛ وہ جہاں دیکھتا ہے وہاں روشنی ہو جاتی ہے۔ اسی طرح انسان کو اپنی نظر مثبت رکھنی چاہیے۔

وہ مثال دیتے ہیں کہ ایک بیج جب مٹی (گل) کی صحبت میں رہتا ہے تو وہ ایک عظیم درخت بن جاتا ہے، لیکن اگر انسان صرف مٹی یعنی مادی لذتوں اور دنیا داری میں کھو جائے تو وہ بدقسمت ہو جاتا ہے۔ بیج مٹی میں دب کر اس لیے تڑپتا ہے تاکہ وہ زمین پھاڑ کر باہر نکلے اور سورج کی روشنی کا شکار کر سکے (یعنی بلند ہو سکے)۔ انسان کو بھی چاہیے کہ اس دنیا میں رہتے ہوئے اپنی روح کو مادی قید سے آزاد کر کے خدا کے نور کی طرف بڑھے۔ آخر میں وہ کہتے ہیں کہ ہماری جان اور جسم کا رشتہ مختلف جذب و کشش (Attraction) کی مرہونِ منت ہے۔ اے زندہ رود (اقبال)! تمہارا تڑپنا اور تلاش کرنا سب کے سامنے ظاہر ہے، جبکہ ہم جیسے گوشہ نشینوں کا جذب اور روحانی کشش چھپی ہوئی اور باطنی ہے۔

Roman Urdu

Jahan Dost aik bahut bara nukta bayan karte hain ke wo kafir jis ka dil bedar aur mutaharrik ho, is deindar se behtar hai jo haram (masjid) men baith kar bhi ghaflat ki neend so raha ho. Wo kehte hain ke burai ko sirf wahi aankh dekhti hai jo khud andhi ho, kyunke suraj ki aankh kabhi andheera nahi dekhti; wo jahan dekhta hai wahan roshni ho jati hai. Isi tarah insan ko apni nazar musbat rakhni chahiye.

Wo misal dete hain ke aik beej jab mitti (gil) ki sohbat men rehta hai to wo aik azeem darakht ban jata hai, lekin agar insan sirf mitti yani maadi lazzaton aur dunya-dari men kho jaye to wo bad-qismat ho jata hai. Beej mitti men dab kar is liye tarapta hai taake wo zameen phaar kar bahar nikle aur suraj ki roshni ka shikar kar sake (yani buland ho sake). Insan ko bhi chahiye ke is dunya men rehte hue apni rooh ko maadi qaid se azaad kar ke Khuda ke noor ki taraf barhe. Aakhir men wo kehte hain ke hamari jaan aur jism ka rishta mukhtalif jazb o kashish (Attraction) ki marhoon-e-minnat hai. Aey Zinda Rood (Iqbal)! Tumhara tarapna aur talash karna sab ke saamne zahir hai, jabke ham jaise gosha-nasheenon ka jazb aur roohani kashish chhupi hui aur baatni hai.

Share your love

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *