
(Javed Nama-07) Arif-e-Hindi Ke Ba Yake Az Ghaar Ha’ay Qamar-e-Khalwat عارف ہندی کہ بہ یکے از غار ہاے قمر خلوت


من چو کوران دست بر دوش رفیق
پا نہادم اندر آن غار عمیق
ماہ را از ظلمتش دل داغ داغ
اندر او خورشید محتاج چراغ !
وہم و شک بر من شبیخون ریختند
عقل و ہوشم را بہ دار آویختند
راہ رفتم رہزناں اندر کمین
دل تہی از لذت صدق و یقین !
Roman Urdu (Transliteration)
Men cho kooran dast bar dosh-e-rafeeq
Pa nahadam andar aan ghaar-e-ameeq
Mah ra az zulmatash dil daagh daagh
Andar o khursheed muhtaj-e-charagh !
Wahm o shak bar man shabikhon reikhtand
Aql o hosham ra ba daar aaveikhtand
Raah raftam rahzanan andar kameen
Dil tahi az lazzat-e-sidq o yaqeen !
English Translation
Like a blind man, placing my hand on the shoulder of my companion (Rumi), I stepped into that deep and profound cave.
The darkness of that cave was so intense that it scarred the heart of the moon, and even the sun within it would have needed a lamp to see. Doubts and illusions launched a night attack upon me; they completely hung my intellect and senses on the gallows. As I walked, it felt as if spiritual highwaymen were lying in ambush, and my heart became completely devoid of the joy of truth and conviction.
Urdu
ان اشعار میں علامہ اقبال فلکِ قمر (چاند) پر موجود ایک انتہائی گہری اور تاریک غار کا منظر پیش کر رہے ہیں جہاں وہ پیرِ رومی کی رہنمائی میں داخل ہو رہے ہیں۔ اقبال کہتے ہیں کہ اس غار کی گہرائی اور تاریکی اس قدر ہولناک تھی کہ میں ایک نابینا انسان کی طرح اپنے رہنما مولانا رومی کے کندھے پر ہاتھ رکھ کر آگے بڑھنے پر مجبور تھا۔ یہ غار مادی اور روحانی اندھیروں کی علامت ہے۔ وہاں ایسا گھپ اندھیرا تھا کہ اگر چاند اور سورج بھی وہاں آ جاتے تو وہ اپنی روشنی کھو بیٹھتے اور انہیں راستہ دیکھنے کے لیے کسی اور چراغ کی ضرورت پڑتی۔
اس پراسرار اور بھیانک ماحول کا اقبال کے دل و دماغ پر گہرا اثر ہوا۔ وہ فرماتے ہیں کہ اس تاریکی کو دیکھ کر میرے اندر وسوسے، وہم اور شکوک و شبہات جاگ اٹھے، جنہوں نے رات کے اندھیرے میں اچانک حملے (شبیخون) کی طرح میری عقل و شعور کو مفلوج کر کے رکھ دیا اور ایسا لگا جیسے میری عقل سولی پر لٹکا دی گئی ہو۔ اس روحانی سفر کے دوران مجھے یوں محسوس ہو رہا تھا جیسے ہر طرف میری روح کو بھٹکانے والے لٹیرے (رہزن) گھات لگا کر بیٹھے ہیں، جس کی وجہ سے میرا دل سچی ایمانی کیفیت اور یقینِ محکم کی مٹھاس سے عارضی طور پر خالی ہو گیا۔
Roman Urdu
Men cho kooran dast bar dosh-e-rafeeq… In ashaar men Allama Iqbal falak-e-qamar (chand) par maujood aik nihayat gehri aur tareek ghaar ka manzar pesh kar rahe hain jahan wo Peer-e-Rumi ki rehnumai men dakhil ho rahe hain. Iqbal kehte hain ke is ghaar ki gehrai aur tareeki is qadar houlnaak thi ke men aik nabina insan ki tarah apne rehnuma Maulana Rumi ke kandhe par hath rakh kar aage barhne par majboor tha. Ye ghaar maadi aur roohani andheron ki alamat hai. Wahan aisa ghup andheera tha ke agar chand aur suraj bhi wahan aa jate to wo apni roshni kho bethte aur unhen rasta dekhne ke liye kisi aur charagh ki zaroorat parti.
Is pur-asrar aur bhayanak mahol ka Iqbal ke dil o dimagh par gehra asar hua. Wo farmate hain ke is tareeki ko dekh kar mere andar waswase, wahm aur shukook o shubhat jaag uthe, jinhon ne raat ke andhere men achanak hamle (shabikhon) ki tarah meri aql o shaoor ko maflooj kar ke rakh diya aur aisa laga jaise meri aql sooli par latka di gai ho. Is roohani safar ke dauran mujhe yun mehsoos ho raha tha jaise har taraf meri rooh ko bhatkane wale lutere (rahzan) ghaat laga kar bethe hain, jis ki wajah se mera dil sachi imani kaifyat aur yaqeen-e-mahkam ki mithaas se aarzi tour par khaali ho gaya.

صبح روشن بے طلوع آفتاب
تا نگہ را جلوہ باشد بے حجاب
وادی ہر دیوسار از خلیات
رنگ او زنار بند کائنات
از سرشت آب و خاک است این مقام
یا خیالم نقش بندد در منام !
در ہوائے او نہ ذوق و نہ سرور
سایہ از تقبیل خاکش عین نور
Roman Urdu)
Subh-e-roshan be tuloo-e-aaftab
Ta nigah ra jalwa bashad be hijab
Waadi-e-har deevsaar az khalyat
Rang o zunnat band-e-kainat
Az sirasht-e-aab o khaak ast een maqaam
Ya khayalam naqsh bandad dar manaam !
Dar hawaye o na zouq o na suroor
Saya az taqbeel-e-khaakash ain-e-noor
English Translation
There was a bright morning without the rising of any sun, so that the vision could witness the divine manifestation without any veil. Every valley of this giant-like, terrifying place was made of empty spaces (caves or cells), and its unique colors seemed to bind the universe in a mystic thread. Is this place made of the traditional elements of water and clay, or is my own imagination weaving these images in a dream? In its atmosphere, there was neither worldly passion nor ecstasy; even a shadow, upon kissing its soil, would transform into pure light.
Urdu
اقبال جب غار کے اندرونی حصے میں پہنچتے ہیں تو وہاں کا مادی نظام زمین سے بالکل مختلف پاتے ہیں۔ وہ فرماتے ہیں کہ وہاں کسی سورج کے نکلے بغیر ہی ہر طرف صبح کی روشن چمک پھیلی ہوئی تھی، تاکہ دیکھنے والی آنکھ کائنات کے حقائق اور جلووں کو بغیر کسی حجاب یا پردے کے براہِ راست دیکھ سکے۔ وہ وادی جو دیووں کے مسکن کی طرح خوفناک اور بڑی بڑی غاروں یا خلاؤں پر مشتمل تھی، اس کے رنگ اتنے سحر انگیز تھے جیسے انہوں نے پوری کائنات کو ایک لڑی (زنار) میں پرو رکھا ہو۔
یہ منظر اس قدر اچھوتا اور ماورائے عقل تھا کہ اقبال حیرت کے عالم میں خود سے سوال کرتے ہیں کہ کیا یہ مقام واقعی مادی عناصر یعنی پانی اور مٹی سے بنا ہوا ہے یا پھر یہ میرے اپنے ہی ذہن اور خیال کا کوئی نقش ہے جو میں نیند کی حالت میں خواب کے اندر دیکھ رہا ہوں؟ وہاں کی ہوا میں دنیاوی لذت، مادی ذوق یا نشہ نہیں تھا، بلکہ وہ سراسر ایک روحانی ماحول تھا۔ وہاں کی مٹی کی تاثیر یہ تھی کہ اگر کوئی اندھیرا یا سایہ بھی اس خاک کو چوم لیتا (یعنی زمین پر پڑتا)، تو وہ اندھیرا رہنے کے بجائے خود سراپا روشنی اور نور بن جاتا۔
Roman Urdu
Subh-e-roshan be tuloo-e-aaftab… Iqbal jab ghaar ke androoni hisse men pohanchte hain to wahan ka maadi nizam zameen se bilkul mukhtalif paate hain. Wo farmate hain ke wahan kisi suraj ke nikle beghair hi har taraf subh ki roshan chamak pheli hui thi, taake dekhne wali aankh kainat ke haqaiq aur jalwon ko beghair kisi hijab ya parde ke barah-e-raast dekh sake. Wo waadi jo deevon ke maskan ki tarah khoufnaak aur bari bari ghaaron ya khalayon par mushtamil thi, is ke rang itne sahar-angeiz the jaise unhon ne poori kainat ko aik lari (zunnar) men piro rakha ho.
Ye manzar is qadar achoota aur mawaraye aql tha ke Iqbal hairat ke aalam men khud se sawaal karte hain ke kya ye maqaam waqai maadi anasir yani paani aur mitti se bana hua hai ya phir ye mere apne hi zehen aur khayal ka koi naqsh hai jo men neend ki halat men khwab ke andar dekh raha hoon? Wahan ki hawa men dunyawe lazzat, maadi zouq ya nasha nahi tha, balkay wo sarasar aik roohani mahol tha. Wahan ki mitti ki taseer ye thi ke agar koi andheera ya saya bhi is khaak ko choom leta (yani zameen par parta), to wo andheera rehne ke bajaye khud sarapa roshni aur noor ban jata.

نے زمینش را سپہر لاجورد
نے کنارش از شفق ہا سرخ و زرد
نور در بند ظلام آنجا نبود
گرد صبح و شام آنجا نبود
زیر نخلی عارف ہندی نژاد
دیدہ ہا از سرمہ اش روشن سواد
موئے بر سر بستہ و عریان بدن
گرد او مارے سفیدے حلقہ زن !
Roman Urdu)
Ne zameenash ra sipehr-e-lajward
Ne kinaarash az shafaq ha surkh o zard
Noor dar band-e-zulaam aanja nabood
Gard-e-subh o shaam aanja nabood
Zeir-e-nakhli aarif-e-Hindi nizad
Deeda ha az surma ash roshan sawaad
Moye bar sar basta o uriyan badan
Giard-e-o maare safeide halqa zan !
English Translation
Its ground had no azure (blue) sky above it, nor were its horizons painted with the red and yellow colors of twilight. Light was not imprisoned by darkness there, and the repetitive dust of morning and evening did not exist in that realm. Beneath a palm tree sat a seer of Indian origin (the sage Vishwamitra / Jahan-Dost), whose eyes were brightly illuminated by his spiritual insight. His hair was tied up on his head, his body was mostly bare, and a white serpent was coiled around him.
Urdu
اقبال اس مقام کی ماورائی خصوصیات کو مزید بیان کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ اس زمین کے اوپر ہمارے جیسی نیلی چھت (آسمان) نہیں تھی، اور نہ ہی وہاں کے افق پر شام کے وقت سرخ اور زرد رنگ بکھیرنے والی شفق موجود تھی۔ وہاں روشنی اور اندھیرے کی وہ جنگ نہیں تھی جو ہماری زمین پر ہوتی ہے، جہاں روشنی رات کے اندھیرے کے ماتھے پر قید ہو جاتی ہے۔ وہاں وقت کا وہ تصور ہی نہیں تھا جو دن اور رات کی گردش (صبح و شام کی دھول) سے پیدا ہوتا ہے۔ وہاں وقت ساکت اور ازلی تھا۔
اسی پرسکون اور روحانی ماحول میں، ایک کھجور کے درخت کے نیچے علامہ اقبال کو ہندوستان کی نسل سے تعلق رکھنے والے ایک عظیم عارف اور صوفی (جنہیں تاریخ میں وشوامتر اور اقبال کی زبان میں ‘جہان دوست’ کہا گیا ہے) بیٹھے ہوئے نظر آئے۔ ان کی آنکھیں بصیرت کے ایسے سرمے سے روشن تھیں جو ظاہری دنیا کے بجائے باطنی سچائیوں کو دیکھ سکتی تھی۔ ان کا حلیہ روایتی ہندو یوگیوں جیسا تھا— سر کے بال اوپر کی طرف بندھے ہوئے تھے، جسم لباس سے آزاد (برہنہ) تھا، اور ان کے گرد ایک سفید سانپ کنڈلی مارے (حلقہ بنائے) بیٹھا تھا، جو کہ غلبہِ نفس اور ضبطِ نفس کی علامت ہے۔
Roman Urdu
Ne zameenash ra sipehr-e-lajward… Iqbal is maqaam ki mawarai khusoosiyat ko mazeed bayan karte hue kehte hain ke is zameen ke oopar hamari jaisi neeli chhat (aasman) nahi thi, aur na hi wahan ke ufaq par shaam ke waqt surkh aur zard rang bikherne wali shafaq maujood thi. Wahan roshni aur andhere ki wo jang nahi thi jo hamari zameen par hoti hai, jahan roshni raat ke andhere ke mathe par qaid ho jati hai. Wahan waqt ka wo tasawwur hi nahi tha jo din aur raat ki gardish (subh o shaam ki dhool) se paida hota hai. Wahan waqt saakit aur azli tha.
Isi pursukoon aur roohani mahol men, aik khajoor ke darakht ke neeche Allama Iqbal ko Hindustan ki nasl se taaluq rakhne wale aik azeem aarif aur soofi (jinhen tareekh men Vishwamitra aur Iqbal ki zaban men ‘Jahan-Dost’ kaha gaya hai) bethe hue nazar aaye. Un ki aankhen baseerat ke aise surme se roshan theen jo zahiri dunya ke bajaye baatni sachaiyon ko dekh sakti thi. Un ka hulya riwayati Hindu yogiyon jaisa tha— sar ke baal oopar ki taraf bandhe hue the, jism libas se azaad (barahna) tha, aur un ke gird aik safeid saanp kundli maare (halqa banaye) betha tha, jo ke ghalba-e-nafs aur zabt-e-nafs ki alamat hai.

آدمی از آب و گل بالا ترے
عالم از دیرِ خیالش پیکرے !
وقتِ او را گردشِ ایام نے
کارِ او با چرخِ نیلی فام نے
گفت با رومی کہ ہمراہِ تو کیست ؟
در نگاہش آرزوئے زندگیست !
Roman Urdu (Transliteration)
Aadmi az aab o gil bala tare
Aalam az deir-e-khayalash paikare !
Waqt-e-o ra gardish-e-ayyam ne
Kaar-e-o ba charkh-e-neeli faam ne
Guft ba Rumi ke hamrah-e-to keest ?
Dar nigahash aarzu-e-zindagi-st !
English Translation
He was a human being who had risen far above the limitations of water and clay (the material body); the entire material universe seemed merely a form projected from the temple of his imagination. His concept of time was free from the rotation of days and nights, and his state of being had no dependency on the blue sky.
He looked towards Rumi and asked, “Who is this companion with you? In his eyes, I see a profound desire for true life!”
Urdu
ان آخری اشعار میں علامہ اقبال اس عارفِ ہندی (جہان دوست) کی عظمت اور ان کی روحانی بلندی کا تذکرہ کر رہے ہیں۔ اقبال کہتے ہیں کہ وہ بظاہر انسان تھے لیکن اپنی روحانی طاقت کے باعث مٹی اور پانی کے مادی وجود کی حدود سے بہت اوپر اٹھ چکے تھے۔ ان کی فکری پرواز کا یہ عالم تھا کہ یہ مادی دنیا ان کے تخیل کے مندر (دیرِ خیال) کا ایک ادنیٰ سا ڈھانچہ یا مورت دکھائی دیتی تھی، یعنی کائنات ان کے افکار کے سامنے ہیچ تھی۔ وہ زمان و مکاں کی قید سے آزاد تھے، ان کے وقت کا تعلق دن اور رات کے بدلنے سے نہیں تھا اور نہ ہی نیلے آسمان کے نیچے رونما ہونے والے واقعات سے ان کا کوئی لینا دینا تھا۔ وہ ایک ابدی اور لازوال کیفیت میں جی رہے تھے۔
جب پیرِ رومی اور اقبال اس بزرگ کے قریب پہنچے، تو انہوں نے رومی کی طرف دیکھا اور سوال کیا کہ “تمہارے ساتھ یہ کون شخص ہے؟” عارفِ ہندی نے اقبال کی باطنی کیفیت کو ایک ہی نظر میں پہچان لیا اور کہا کہ میں دیکھ رہا ہوں کہ اس نوجوان کی آنکھوں میں حقیقی زندگی کو پانے، سچائی کی جستجو کرنے اور روح کو بیدار کرنے کی تڑپ اور آرزو صاف جھلک رہی ہے۔ یہ سوال و جواب آگے چل کر ایک گہرے فکری مکالمے کی بنیاد بنتا ہے۔
Roman Urdu
Aadmi az aab o gil bala tare… In aakhri ashaar men Allama Iqbal is aarif-e-Hindi (Jahan-Dost) ki azmat aur un ki roohani bulandi ka tazkira kar rahe hain. Iqbal kehte hain ke wo bazahir insan the lekin apni roohani taqat ke bais mitti aur paani ke maadi wajood ki hudood se bahut oopar uth chuke the. Un ki fikri parwaz ka ye aalam tha ke ye maadi dunya un ke takhayyul ke mandir (deir-e-khayal) ka aik adna sa dhancha ya moorat dikhai deti thi, yani kainat un ke afkaar ke saamne heech thi. Wo zaman o makan ki qaid se azaad the, un ke waqt ka taaluq din aur raat ke badalne se nahi tha aur na hi neele aasman ke neeche ronuma hone wale waqiat se un ka koi lena dena tha. Wo aik abdi aur lazawal kaifyat men jee rahe the.
Jab Peer-e-Rumi aur Iqbal is buzurg ke qareeb ponhche, to unhon ne Rumi ki taraf dekha aur sawaal kiya ke “Tumhare saath ye kon shakhs hai?” Aarif-e-Hindi ne Iqbal ki baatni kaifyat ko aik hi nazar men pehchan liya aur kaha ke men dekh raha hoon ke is naujawan ki aankhon men haqeeqi zindagi ko pane, sachai ki justajoo karne aur rooh ko bedar karne ki tarap aur aarzu saaf jhalak rahi hai. Ye sawaal o jawaab aage chal kar aik gehre fikri mukalme ki buniyaad banta hai.

رومی: مردے اندر جستجو آوارہ ئی ثابت با فطرتِ سیارہ ئی !
پختہ تر کارش ز خامی ہائے او من شہیدِ ناتمامی ہائے او
شیشۂ خود را بگردوں بستہ طاق فکرش از جبریل می خواہد صداق !
چون عقاب افتد بہ صیدِ ماہ و مہر گرمِ رو اندر طوافِ نہ سپہر
حرف با اہلِ زمین رندانہ گفت حور و جنت را بت و بتخانہ گفت !
شعلہ با در موجِ دودش دیدہ ام کبریا اندر سجودش دیدہ ام !
ہر زمان از شوق می نالد چو نال می کشد او را فراق و ہم وصال !
من ندانم چیست در آب و گلش من ندانم از مقام و منزلش !
Roman Urdu (Transliteration)
Rumi:
Marde andar justajoo aawara-ey
Saabit ba fitrat-e-sayyara-ey!
Pukhta tar kaarash za khaami haye o
Man shaheed-e-natamami haye o
Sheesha-e-khud ra ba gardoon basta taaq
Fikrash az Jibreel mi khwahad sadaaq!
Chon uqaab uftad ba saeed-e-maah o mihr
Garm-e-ro andar tawaf-e-nuh sipehr
Harf ba ahl-e-zameen rindana guft
Hoor o jannat ra but o butkhana guft!
Shola ba dar mouj-e-doodash deeda am
Kibriya andar sujoodash deeda am!
Har zaman az shouq mi nalad cho naal
Mi kushad o ra firaq o ham wisal!
Man nadanam cheest dar aab o gil-ash
Man nadanam az maqaam o manzil-ash!
English Translation
Rumi replied: He is a man wandering in the quest for truth; though he is firm and constant, his nature is like that of a moving planet! His spiritual work becomes more mature through his initial imperfections, and I am deeply fascinated by his very incompleteness. He has set his glass (nest/vision) upon the niche of the highest heavens, and his intellect demands validation even from Gabriel! Like an eagle, he swoops down to hunt the moon and the sun, and he travels passionately across the expanse of the nine skies. He has spoken to the people of the Earth in a bold, carefree (Rindana) manner, even calling the conventional concepts of Hoor and Paradise mere idols and idol-houses! I have seen hidden flames inside the waves of his smoke (his grief and doubts), and I have witnessed divine grandeur in his prostrations! Every moment, due to intense spiritual longing, he moans like a reed-flute; he is tormented both by separation and by the closeness of union! I do not know what mysterious element is hidden in his water and clay, nor do I fully grasp his ultimate spiritual station and destination!
Urdu
تشریح: جب غارِ وشوامتر میں عارفِ ہندی نے مولانا رومی سے پوچھا کہ آپ کے ساتھ یہ کون شخص ہے، تو رومی نے علامہ اقبال (جن کا جاوید نامہ میں شعری نام ‘زندہ رود’ ہے) کا تعارف بڑے والہانہ انداز میں کروایا۔ رومی کہتے ہیں کہ یہ ایک ایسا انسان ہے جو سچائی اور معرفت کی تلاش میں بھٹک رہا ہے، لیکن اس کے بھٹکنے میں ایک ٹھہراؤ ہے۔ اس کی مثال ایک ستارے یا سیارے جیسی ہے جو بظاہر اپنی جگہ قائم نظر آتا ہے مگر حقیقت میں مسلسل محوِ سفر رہتا ہے۔ اقبال کی خوبصورتی یہ ہے کہ ان کی تڑپ اور باطنی بے چینی (ناتمامی) ہی ان کے فن اور روح کو مزید پختہ کرتی ہے، اور میں ان کی اسی ادھوری اور بے چین تڑپ کا مداح ہوں۔
رومی آگے بتاتے ہیں کہ اس شخص کی فکر بہت بلند ہے۔ اس نے اپنی نظریں دنیاوی چیزوں پر نہیں بلکہ آسمان کی بلندیوں پر جما رکھی ہیں، اور اس کی عقلی و فکری پرواز کا یہ عالم ہے کہ یہ اپنے نظریات کی تصدیق کے لیے روح الامین (حضرت جبرائیل علیہ السلام) کی گواہی کا طلب گار رہتا ہے۔ یہ عام انسانوں کی طرح چھوٹی چیزوں پر قناعت نہیں کرتا، بلکہ ایک عقاب کی طرح چاند اور سورج کا شکار کرنے نکلا ہے اور نو آسمانوں کے طواف میں نہایت تیز رفتاری سے مصروف ہے۔
رومی مزید کہتے ہیں کہ اس نے زمین کے رہنے والوں سے ہمیشہ لگی لپٹی بغیر، قلندرانہ اور رندانہ انداز میں بات کی ہے۔ اس نے مادی اور ظاہری حور و جنت کے روایتی تصورات کو بت اور بت خانے سے تشبیہ دی ہے، کیونکہ یہ انسان کو سچی الٰہی محبت سے دور کر دیتے ہیں۔ اگرچہ اس کے افکار میں کبھی کبھی شکوک کا دھواں نظر آتا ہے، لیکن میں نے خود دیکھا ہے کہ اس دھویں کے پیچھے عشقِ الٰہی کا ایک تیز شعلہ چھپا ہوا ہے اور جب یہ سجدے میں گرتا ہے تو اس کی بندگی میں مجھے ربِ کائنات کی عظمت و کبریا کے جلوے دکھائی دیتے ہیں۔
یہ انسان ہر وقت اللہ کے شوق اور تڑپ میں بانسری کی طرح نالہ و فریاد کرتا رہتا ہے۔ اسے نہ تو جدائی (فراق) میں چین ملتا ہے اور نہ ہی وصال کی حالت اس کی پیاس بجھا پاتی ہے؛ یہ دونوں ہی کیفیات اس کے لیے ایک جان لیوا تڑپ بن جاتی ہیں۔ رومی آخر میں اعتراف کرتے ہیں کہ میں خود حیران ہوں کہ اس مٹی اور پانی کے پُتلے (انسان) کے اندر خدا نے کون سا انوکھا راز چھپا رکھا ہے، اور میں خود اس کے اصل روحانی مقام، مرتبے اور آخری منزل سے پوری طرح واقف نہیں ہوں۔
Roman Urdu
Jab ghaar-e-Vishwamitra men aarif-e-Hindi ne Maulana Rumi se poocha ke aap ke saath ye kon shakhs hai, to Rumi ne Allama Iqbal (jin ka Javed Nama men sha’iri naam ‘Zinda Rood’ hai) ka ta’aruf bare walihana andaz men karwaya. Rumi kehte hain ke ye aik aisa insan hai jo sachai aur ma’rifat ki talash men bhatak raha hai, lekin is ke bhatakne men aik thehrao hai. Is ki misal aik sitare ya sayyare jaisi hai jo bazahir apni jagah qaim nazar aata hai magar haqeeqat men musalsal mahw-e-safar rehta hai. Iqbal ki khoobsoorati ye hai ke un ki tarap aur baatni be-chaini (natamami) hi un ke fan aur rooh ko mazeed pukhta karti hai, aur men un ki isi adhoori aur be-chain tarap ka maddah hoon.
Rumi aage batate hain ke is shakhs ki fikr bahut buland hai. Is ne apni nazren dunyawe cheezon par nahi balkay aasman ki bulandiyon par jama rakhi hain, aur is ki aqli o fikri parwaz ka ye aalam hai ke ye apne nazariyat ki tasdeeq ke liye Rooh-ul-Ameen (Hazrat Jibreel Alaihissalam) ki gawahi ka talabgaar rehta hai. Ye aam insanon ki tarah chhoti cheezon par qana’at nahi karta, balkay aik uqaab ki tarah chand aur suraj ka shikar karne nikla hai aur nau aasmanon ke tawaf men nihayat teiz-raftari se masroof hai.
Rumi mazeed kehte hain ke is ne zameen ke rehne walon se hamesha lagi-lipti beghair, qalandarana aur rindana andaz men baat ki hai. Is ne maadi aur zahiri hoor o jannat ke riwayati tasawwurat ko but aur but-khane se tashbeeh di hai, kyunke ye insan ko sachi Ilahi mohabbat se door kar dete hain. Agarche is ke afkaar men kabhi kabhi shukook ka dhuwan nazar aata hai, lekin men ne khud dekha hai ke is dhuwen ke peeche ishq-e-Ilahi ka aik teiz shola chhupa hua hai aur jab ye sajde men girta hai to is ki bandagi men mujhe Rab-e-Kainat ki azmat o kibriya ke jalwe dikhai dete hain.
Ye insan har waqt Allah ke shouq aur tarap men bansuri ki tarah nala o faryad karta rehta hai. Ise na to judai (firaq) men cheen milta hai aur na hi wisal ki halat is ki pyaas bujha paati hai; ye dono hi kaifyat is ke liye aik jaan-lewa tarap ban jati hain. Rumi aakhir men aiteraf karte hain ke men khud hairan hoon ke is mitti aur paani ke putle (insan) ke andar Khuda ne kon sa anokha raaz chhupa rakha hai, aur men khud is ke asl roohani maqaam, martabe aur aakhri manzil se poori tarah waqif nahi hoon.

جہاں دوست: عالم از رنگ است و بے رنگی است حق
چیست عالم ؟ چیست آدم ؟ چیست حق ؟
Roman Urdu
Jahan Dost:
Aalam az rang ast o be-rangi ast Haq
Cheest aalam? Cheest aadam? Cheest Haq?
English Translation
Jahan Dost asked: The universe is made of color (material/phenomenal), while the Ultimate Truth (Haq) is colorless (beyond form). What then is the true nature of the Universe? What is Man? And what is the Ultimate Truth (God)?
Urdu
تشریح: رومی کی طرف سے علامہ اقبال کا تعارف سننے کے بعد، غار میں مقیم عارفِ ہندی یعنی جہاں دوست (وشوامتر) نے فلسفہ اور تصوف کا سب سے اہم اور بنیادی سوال اٹھایا۔ وہ کہتے ہیں کہ یہ مادی کائنات تو ظاہری رنگ و بو، شکل و صورت اور مادی وجود رکھتی ہے، جبکہ کائنات کا خالق یعنی اللہ تعالیٰ (حق) ان تمام مادی رنگوں، شکلوں اور زمان و مکاں کی حدبندیوں سے پاک اور بے رنگ ہے۔ اس حقیقت کو سامنے رکھتے ہوئے وہ پوچھتے ہیں کہ مجھے آسان لفظوں میں یہ سمجھاؤ کہ کائنات (عالم) کی حقیقت کیا ہے؟ انسان (آدم) کا اصل رتبہ اور وجود کیا ہے؟ اور خود باری تعالیٰ (حق) کی پہچان اور حقیقت کیا ہے؟ یہ وہ ازلی سوالات ہیں جو صدیوں سے انسانی عقل کو حیران کیے ہوئے ہیں۔
Roman Urdu
Rumi ki taraf se Allama Iqbal ka ta’aruf sunne ke baad, ghaar men muqeem aarif-e-Hindi yani Jahan Dost (Vishwamitra) ne falsafa aur tasawwuf ka sab se aham aur buniyaadi sawaal uthaya. Wo kehte hain ke ye maadi kainat to zahiri rang o boo, shakal o soorat aur maadi wajood rakhti hai, jabke kainat ka khaliq yani Allah Ta’ala (Haq) in tamam maadi rangon, shaklon aur zaman o makan ki had-bandiyon se paak aur be-rang hai. Is haqeeqat ko saamne rakhte hue wo poochte hain ke mujhe aasan lafzon men ye samjhao ke kainat (aalam) ki haqeeqat kya hai? Insan (aadam) ka asl rutba aur wajood kya hai? Aur khud Baari Ta’ala (Haq) ki pehchan aur haqeeqat kya hai? Ye wo azli sawaalat hain jo sadiyon se insani aql ko hairan kiye hue hain.

رومی: آدمی شمشیر و حق شمشیر زن
عالم این شمشیر را سنگِ فسن !
شرق حق را دید و عالم را ندید
غرب در عالم خزید از حق رمید
Roman Urdu
Rumi:
Aadmi shamsheer o Haq shamsheer zan
Aalam een shamsheer ra sang-e-fasan !
Sharq Haq ra deed o aalam ra nadeed
Gharb dar aalam khazeid az Haq rameid
English Translation
Rumi replied: Man is the sword, and the Ultimate Truth (God) is the Swordsman; the universe is merely the whetstone (sharpening stone) for this sword! The East saw the Ultimate Truth but ignored the material world; the West crawled into the material world and fled away from the Ultimate Truth.
Urdu
تشریح: مولانا رومی نے جہاں دوست کے تینوں سوالات (عالم، آدم اور حق) کا جواب ایک نہایت خوبصورت اور جامع تمثیل کے ذریعے دیا۔ وہ فرماتے ہیں کہ انسان (آدم) دراصل ایک تیز تلوار کی مانند ہے، اور اللہ تعالیٰ (حق) اس تلوار کو چلانے والا یعنی مجاہد ہے۔ رہی بات اس مادی کائنات (عالم) کی، تو اس کی حیثیت صرف اس پتھر (سنگِ فسن) جیسی ہے جس پر رگڑ کر تلوار کی دھار کو تیز کیا جاتا ہے۔ مطلب یہ کہ کائنات انسان کے لیے ایک امتحانی گاہ اور میدانِ عمل ہے جہاں مادی مشکلات کا سامنا کر کے انسان کی خودی اور روح مضبوط ہوتی ہے۔
رومی اگلی حقیقت یہ بیان کرتے ہیں کہ اس توازن کو نہ سمجھنے کی وجہ سے دنیا دو حصوں میں بٹ گئی۔ اہل سحر یعنی مشرق کے لوگوں نے صرف خدا (حق) کو دیکھا لیکن مادی دنیا اور تسخیرِ کائنات کو نظر انداز کر دیا، جس کی وجہ سے وہ دنیاوی ترقی میں پیچھے رہ گئے اور غلام بن گئے۔ اس کے برعکس، مغرب کے لوگوں نے سارا زور مادی دنیا پر لگا دیا، وہ مادی کائنات کے اندر ہی رینگتے رہے اور سائنسی ترقی تو کر لی، لیکن وہ روح اور خدا کی سچی پہچان سے بالکل دور اور محروم ہو گئے۔
Roman Urdu
Maulana Rumi ne Jahan Dost ke teenon sawaalat (aalam, aadam aur Haq) ka jawaab aik nihayat khoobsoorat aur jaame tamtheel ke zariye diya. Wo farmate hain ke insan (aadam) darasl aik teiz shamsheer ki manand hai, aur Allah Ta’ala (Haq) is shamsheer ko chalane wala yani mujahid hai. Rahi baat is maadi kainat (aalam) ki, to is ki haisyat sirf is patthar (sang-e-fasan) jaisi hai jis par ragar kar shamsheer ki dhaar ko teiz kiya jata hai. Matlab ye ke kainat insan ke liye aik imtihani gaah aur maidan-e-amal hai jahan maadi mushkilat ka saamna kar ke insan ki khudi aur rooh mazboot hoti hai.
Rumi agli haqeeqat ye bayan karte hain ke is tawazun ko na samajhne ki wajah se dunya do hisson men bat gai. Ahl-e-sharq yani mashriq ke logon ne sirf Khuda (Haq) ko dekha lekin maadi dunya aur taskheer-e-kainat ko nazar-andaz kar diya, jis ki wajah se wo dunyawe taraqqi men peeche reh gaye aur ghulam ban gaye. Is ke bar-aks, gharb (maghrib) ke logon ne sara zor maadi dunya par laga diya, wo maadi kainat ke andar hi kheinchte aur reingte rahe aur sainsi taraqqi to kar li, lekin wo rooh aur Khuda ki sachi pehchan se bilkul door aur mahroom ho gaye.

چشمِ حق باز کردن بندگی است
خویش را بے پردہ دیدن زندگی است
بندہ چوں از زندگی گیرد برات
ہم خدا آن بندہ را گوید صلوت !
ہر کہ از تقدیرِ خویش آگاہ نیست
خاکِ او با سوزِ جاں ہمراہ نیست !
Roman Urdu
Chashm-e-Haq baaz kardan bandagi ast
Khesh ra be-parda deedan zindagi ast
Banda chon az zindagi geerad barat
Ham Khuda aan banda ra goyad salat !
Har ke az taqdeer-e-khesh aagah neist
Khaak-e-o ba soz-e-jaan hamrah neist !
English Translation
To open the eye to the divine reality is true servanthood (devotion), and to witness one’s inner self without any veils is true life. When a servant receives his share of this eternal spiritual life, even God showers His special blessings (Salat) upon that servant!Whoever is not aware of his own true destiny and potential, his earthly dust (body) can never be aligned with the burning passion of the soul.
Urdu
تشریح: رومی بندگی اور زندگی کا حقیقی فلسفہ واضح کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ اپنی آنکھوں کو حق اور سچائی کے مشاہدے کے لیے کھول لینا ہی اصل بندگی ہے۔ انسان جب تک خدا کی قدرت کو نہیں دیکھتا، وہ سچا بندہ نہیں بن سکتا۔ اور اپنی ذات کے اندر چھپے ہوئے الٰہی نور اور صلاحیتوں کو بغیر کسی پردے کے براہِ راست دیکھ لینا ہی حقیقی روحانی زندگی ہے۔ جب کوئی بندہ خدا کی بندگی کے ذریعے اس سچی اور لافانی زندگی کا پروانہ (برات) حاصل کر لیتا ہے، تو اس کا مرتبہ اتنا بلند ہو جاتا ہے کہ خود خالقِ کائنات اس بندے پر اپنی خاص رحمتیں، برکتیں اور درود (صلوت) بھیجتا ہے، جیسا کہ قرآن پاک میں بھی مومنین پر خدا کی رحمتوں کا ذکر ہے۔
آخر میں رومی تقدیر کا ایک بڑا راز فاش کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ جو انسان اپنی اصل تقدیر، اپنے رتبے اور اپنی باطنی طاقت سے واقف نہیں ہوتا، وہ مٹی کا ایک بے جان پُتلا ہی رہتا ہے۔ اس کا مادی جسم (خاک) کبھی بھی روح کے اس باطنی سوز، تڑپ اور عشق کے ساتھ قدم ملا کر نہیں چل سکتا جو انسان کو اشرف المخلوقات بناتا ہے۔ اپنی تقدیر کو جاننے کا مطلب یہ ہے کہ انسان یہ پہچانے کہ خدا نے اسے کائنات کو تسخیر کرنے اور اپنے اندر الٰہی صفات پیدا کرنے کے لیے بھیجا ہے۔
Roman Urdu
Rumi bandagi aur zindagi ka haqeeqi falsafa waazih karte hue farmate hain ke apni aankhon ko Haq aur sachai ke mushahide ke liye khol lena hi asl bandagi hai. Insan jab tak Khuda ki qudrat ko nahi dekhta, wo sacha banda nahi ban sakta. Aur apni zaat ke andar chhuye hue Ilahi noor aur salahiyaton ko beghair kisi parde ke barah-e-raast dekh lena hi haqeeqi roohani zindagi hai. Jab koi banda Khuda ki bandagi ke zariye is sachi aur lafani zindagi ka parwana (barat) haasil kar leta hai, to is ka martaba itna buland ho jata hai ke khud Khaliq-e-Kainat is bande par apni khaas rahmaten, barkaten aur durood (salat) bhejta hai, jaisa ke Quran-e-Pak men bhi momineen par Khuda ki rahmaton ka zikr hai.
Aakhir men Rumi taqdeer ka aik bara raaz faash karte hue kehte hain ke jo insan apni asl taqdeer, apne rutbe aur apni baatni taqat se waqif nahi hota, wo mitti ka aik be-jaan putla hi rehta hai. Is ka maadi jism (khaak) kabhi bhi rooh ke is baatni soz, tarap aur ishq ke saath qadam mila kar nahi chal sakta jo insan ko Ashraf-ul-Makhlooqat banata hai. Apni taqdeer ko jaan ne ka matlab ye hai ke insan ye pehchane ke Khuda ne ise kainat ko taskheer karne aur apne andar Ilahi sifaat paida karne ke liye bheja hai.

جہاں دوست: بر وجود و بر عدم پیچیدہ
است مشرق این اسرار را کم دیدہ است
کارہا افلاکیاں جز دید نیست
جانم از فردائے او نومید نیست !
Roman Urdu
Jahan Dost:
Bar wajood o bar adam pecheeda ast
Mashriq een asraar ra kam deeda ast
Kaar-ha-e-aflakiyan juz deed neist
Jaanam az farda-ey o noumeed neist !
English Translation
Jahan Dost said: The East has entangled itself in the complex philosophical debates of existence (being) and non-existence (non-being), and has seldom looked into the true inner mysteries of active life.Yet, the only work of the heavenly beings (angels) is to observe the unfolding realities, and my soul is not at all hopeless about the future (tomorrow) of the East!
Urdu
تشریح: رومی کی بات سن کر جہاں دوست (عارفِ ہندی) مشرق کے لوگوں کی ذہنی اور فکری حالت پر تبصرہ کرتے ہیں۔ وہ کہتے ہیں کہ مشرق کے فلاسفہ اور مفکرین نے اپنے آپ کو صرف لفظی بحثوں میں الجھا لیا ہے کہ ‘وجود’ کیا ہے اور ‘عدم’ کیا ہے؟ وہ زندگی کی حقیقی اور عملی روح کو پہچاننے میں ناکام رہے ہیں۔ لیکن اس جمود کے باوجود، جہاں دوست مایوس نہیں ہیں۔ وہ فرماتے ہیں کہ ہم جیسے آسمانی دنیا کے باسیوں کا کام کائنات میں بدلتے ہوئے حالات کا گہرا مشاہدہ کرنا ہے، اور جو کچھ میں دیکھ رہا ہوں اس کی بنا پر میرا دل مشرق کے آنے والے کل (مستقبل) سے بالکل ناامید نہیں ہے۔ مشرق میں بیداری کی ایک نئی لہر آنے والی ہے۔
Roman Urdu
Rumi ki baat sun kar Jahan Dost (aarif-e-Hindi) mashriq ke logon ki zehni aur fikri halat par tabsira karte hain. Wo kehte hain ke mashriq ke falasifa aur mufakkireen ne apne aap ko sirf lafzi bahson men uljha liya hai ke ‘wajood’ kya hai aur ‘adam’ kya hai? Wo zindagi ki haqeeqi aur amli rooh ko pehchanne men nakaam rahe hain. Lekin is jamood ke bawajood, Jahan Dost mayoos nahi hain. Wo farmate hain ke ham jaise aasmani dunya ke basiyon ka kaam kainat men badalte hue halat ka gehra mushahida karna hai, aur jo kuchh men dekh raha hoon is ki bina par mera dil mashriq ke aane wale kal (mustaqbil) se bilkul na-umeed nahi hai. Mashriq men bedari ki aik nayi lahar aane wali hai.

دوش دیدم بر فرازِ قشمرود از آسمان افرشتہ آمد فرود
از نگاہش ذوقِ دیدارے چکید جز بوئے خاکدان ما ندید
گفتمش از محرمان رازے مپوش تو چہ بینی اندر آن خاکِ خموش ؟
دل بہ جمالِ زہرہ بگداختی ؟ خود را بہ چاہِ بابلے انداختی ؟
گفت ہنگامِ طلوعِ خاور است آفتابِ تازہ او را در بر است
لعلہا از سنگِ رہ آید بروں یوسفانِ او ز چہ آید بروں !
رستخیز در کنارش دیدہ ام لرزہ اندر کوہسارش دیدہ ام
رخت بند و از مقامِ آزری تا شود خوگر بہ ترکِ بت گری
اے خوش آن قومے کہ جانِ او تپید از گلِ خود خویش را باز آفرید !
عرشیاں را صبحِ عید آن ساعتے چوں شود بیدار چشمِ ملتے
Roman Urdu
Dosh deedam bar faraz-e-Qashmarood
Az aasman ifrishta aamad furood
Az nigahash zouq-e-deedare chakeid
Juz boo-e-khaakdaan-e-ma nadeid
Guftamash az mahraman raaze maposh
To che beeni andar aan khaak-e-khamoosh ?
Dil ba jamal-e-Zohra bigdaakhti?
Khud ra ba chah-e-Babale andaakhti !
Guft hangam-e-tuloo-e-khawar ast
Aaftab-e-taza o ra dar bar ast
Lal-ha az sang-e-rah aayed baroon
Yoosufan-e-o za chah aayed baroon !
Rastakhiz dar kinariash deeda am
Larza andar kohsarash deeda am
Rakht band o az maqaam-e-Aazari
Ta shawad khogar ba tark-e-butgari
Aey khush aan qoume ke jaan-e-o tapeid
Az gil-e-khud khesh ra baaz aafeirid !
Arshiyan ra subh-e-eed aan saa’atay
Chon shawad bedar chashm-e-millatay
English Translation
Last night, I saw an angel descending from the heavens upon the summit of Mount Qashmarood (a mountain on the moon). From his eyes dripped the intense desire for a holy vision; he was looking for nothing but the scent of our earthly abode. I said to him, “Do not hide the secret from those who understand: what do you see inside that silent earth of mankind?Have you lost your heart to the beauty of Planet Venus? Or have you thrown yourself into the magical well of Babylon (like the angels Harut and Marut)?”The angel replied: “The time for the dawn of the East has arrived, and a brand new sun is already in its embrace! Precious rubies are about to emerge from the ordinary stones of the path, and their captive Josephs are coming out of the prison-well!I have witnessed a great resurrection stirring within its borders, and I have seen a prophetic tremor shaking its mountains.It is packing up its belongings from the station of Azar (the idol-carver) so that it may accustom itself to abandoning idol-worship. Oh, blessed is the nation whose soul has vibrated with passion, and which has recreated itself out of its own clay!For the dwellers of the Divine Throne, that exact moment is the morning of Eid, when the eyes of a sleeping nation finally awaken!”
Urdu
تشریح: جہاں دوست مشرق کے روشن مستقبل کی دلیل دیتے ہوئے ایک واقعہ سناتے ہیں۔ وہ کہتے ہیں کہ پچھلی رات میں نے چاند کے ایک پہاڑ ‘قشمرود’ کی چوٹی پر دیکھا کہ آسمان سے ایک فرشتہ نیچے اترا۔ اس فرشتے کی آنکھوں سے کسی پاکیزہ دیدار کی تڑپ ٹپک رہی تھی اور وہ خلا کی وسعتوں کو چھوڑ کر ہماری زمین (خاکدان) کی خوشبو سونگھ رہا تھا اور اسی کی طرف متوجہ تھا۔ میں نے اس فرشتے سے کہا کہ میں کائنات کے رازوں سے واقف ہوں، مجھ سے مت چھپاؤ؛ تم اس خاموش اور پسماندہ زمین میں ایسا کیا دیکھ رہے ہو؟ کیا تم ہاروت اور ماروت کی طرح زہرہ نامی حسینہ کے حسن کے اسیر ہو گئے ہو یا تم نے خود کو بابل کے جادوئی کنویں میں گرا دیا ہے؟
فرشتے نے جادوئی کہانیوں کی نفی کرتے ہوئے ایک عظیم خوشخبری دی اور کہا کہ مشرق (خاور) کے طلوع ہونے کا وقت آ گیا ہے اور اس کے دامن میں ایک نیا سورج چمکنے کے لیے تیار ہے۔ اب مشرق کے عام راستوں کے پتھروں سے قیمتی لعل نکلیں گے اور مشرق کے مظلوم اور غلام لوگ، جو حضرت یوسف علیہ السلام کی طرح غلامی کے اندھے کنویں میں قید تھے، اب اس کنویں سے باہر نکل کر اقتدار کی مسند پر بیٹھیں گے۔ میں نے خود مشرق کے اندر ایک انقلابِ نو (رستخیز) انگڑائی لیتے دیکھا ہے اور وہاں کے پہاڑوں میں بیداری کا زلزلہ محسوس کیا ہے۔ مشرق اب بت تراشی اور بت پرستی (آزری) کے پرانے نظام کو چھوڑ کر غیر اللہ کے بتوں کو توڑنے کا عادی ہو رہا ہے۔
جہاں دوست فرماتے ہیں کہ فرشتہ کہتا گیا: مبارک ہے وہ قوم جس کی روح بیدار ہو جائے اور وہ دوسروں کی نقالی کرنے کے بجائے اپنی ہی مٹی سے اپنی تقدیر خود لکھے۔ آسمان پر رہنے والے فرشتوں کے لیے وہ گھڑی عید کی صبح کی طرح خوشی کا باعث ہوتی ہے جب زمین پر کسی سوئی ہوئی مظلوم ملت کی آنکھ کھل جاتی ہے اور وہ اپنی آزادی کے لیے کھڑی ہو جاتی ہے۔
Roman Urdu
Jahan Dost mashriq ke roshan mustaqbil ki daleel dete hue aik waqia sunate hain. Wo kehte hain ke pichli raat mein ne chand ke aik pahar ‘Qashmarood’ ki choti par dekha ke aasman se aik farishta neeche utra. Is farishte ki aankhon se kisi pakeeza deedaar ki tarap tapak rahi thi aur wo khala ki wus’aton ko chhor kar hamari zameen (khaakdaan) ki khushboo soongh raha tha aur isi ki taraf mutawajjah tha. Men ne is farishte se kaha ke men kainat ke raazon se waqif hoon, mujh se mat chhupao; tum is khamoosh aur pasmanda zameen men aisa kya dekh rahe ho? Kya tum Harut aur Marut ki tarah Zohra nami haseena ke husn ke aseer ho gaye ho ya tum ne khud ko Babil ke jadoo-ey kunwen men gira diya hai?
Farishte ne jadoo-ey kahaniyon ki nafi karte hue aik azeem khushkhabri di aur kaha ke mashriq (khawar) ke tuloo hone ka waqt aa gaya hai aur is ke daman men aik naya suraj chamakne ke liye tayyar hai. Ab mashriq ke aam raston ke pattharon se qeemti lal nikalenge aur mashriq ke mazloom aur ghulam logon, jo Hazrat Yoosuf Alaihissalam ki tarah ghulami ke andhe kunwen men qaid the, ab is kunwen se bahar nikal kar iqtidar ki masnad par bethenge. Men ne khud mashriq ke andar aik inqilab-e-nau (rastakhiz) angrai lete dekha hai aur wahan ke paharon men bedari ka zalzala mehsoos kiya hai. Mashriq ab but-tarashi aur but-parasti (Aazari) ke purane nizam ko chhor kar ghair-Allah ke buton ko torne ka aadi ho raha hai.
Jahan Dost farmate hain ke farishta kehta gaya: Mubarak hai wo qoum jis ki rooh bedar ho jaye aur wo doosron ki naqqali karne ke bajaye apni hi mitti se apni taqdeer khud likhe. Aasman par rehne wale farishton ke liye wo ghari eed ki subh ki tarah khushi ka bais hoti hai jab zameen par kisi soi hui mazloom millat ki aankh khul jati hai aur wo apni aazaadi ke liye khari ho jati hai.

پیرِ ہندی اندکے دم در
کشید باز در من دید و بے تابانہ دید
گفت مرگِ عقل ؟ گفتم ترکِ فکر
گفت مرگِ قلب ؟ گفتم ترکِ ذکر
گفت تن ؟ گفتم کہ زاد از گردِ راہ
گفت جاں ؟ گفتم کہ رمزِ لا الہ
گفت آدم ؟ گفتم از اسرارِ اوست
گفت عالم ؟ گفتم از خود روبروست
گفت این علم و ہنر ؟ گفتم کہ پوست
گفت حجت چیست ؟ گفتم روئے دوست
گفت دینِ عامیاں ؟ گفتم شنید
گفت دینِ عارفاں ؟ گفتم کہ دید !
نکتہ ہائے دلنشیں بر من کشود
از کلامم لذتِ جانش فزود
Roman Urdu
Peer-e-Hindi andake dam dar kashid
Baaz dar man deed o be-tabana deed
Guft marg-e-aql ? Guftam tark-e-fikr
Guft marg-e-qalb ? Guftam tark-e-zikr
Guft tan ? Guftam ke zaad az gard-e-rah
Guft jaan ? Guftam ke ramz-e-La Ilah
Guft aadam ? Guftam az asraar-e-O-st
Guft aalam ? Guftam az khud robaroost
Guft een ilm o hunar ? Guftam ke poost
Guft hujjat cheist ? Guftam roo-e-doost
Guft deen-e-aamiyan ? Guftam suneid
Guft deen-e-aarifan ? Guftam ke deid !
Nukta haye dilnasheen bar man kashood
Az kalamam lazzat-e-jaanash fzood
English Translation
The Indian Sage (Jahan Dost) remained silent for a brief moment; then he looked at me again, and he looked with deep intensity.He asked: “What is the death of intellect?” I replied: “The abandonment of deep thought and reflection.”He asked: “What is the death of the heart?” I replied: “The abandonment of divine remembrance and love.”He asked: “What is the body?” I replied: “It is born merely from the dust of the path.”He asked: “What is the soul?” I replied: “It is the secret hidden within the declaration of ‘La Ilah’ (There is no god but Allah).”He asked: “What is Man?” I replied: “He is one of His divine mysteries.”He asked: “What is the Universe?” I replied: “It is the Divine manifest face-to-face before itself.”He asked: “What is this dry science and art?” I replied: “It is merely the outer skin/rind (devoid of the inner kernel).”He asked: “What is the ultimate proof?” I replied: “Beholding the beautiful face of the Beloved (God).”He asked: “What is the religion of the common people?” I replied: “It is based merely on hearsay (hearing).”He asked: “What is the religion of the gnostics (seers)?” I replied: “It is based entirely on direct vision (witnessing).”Thus, he opened many beautiful, heart-captivating insights upon me, and the joy of his soul increased through my answers.
Urdu
تشریح: اس آخری حصے میں علامہ اقبال اور جہاں دوست کے درمیان ایک انتہائی خوبصورت، فکری اور مختصر سوال و جواب کا سلسلہ شروع ہوتا ہے۔ اقبال فرماتے ہیں کہ میری باتیں اور رومی کا تعارف سن کر وہ ہندوستانی بزرگ (پیرِ ہندی) کچھ دیر کے لیے خاموش ہو گئے، پھر انہوں نے میری طرف بڑی بے تابی اور گہری نظر سے دیکھا اور میری روحانی آزمائش کے لیے یکے بعد دیگرے کئی سوالات داغ دیے۔
جب علامہ اقبال نے اتنے جامع اور گہرے جوابات دیے تو جہاں دوست انتہائی خوش ہوئے، ان کے دل کے نہاں خانے کھل گئے اور اقبال کے کلام سے ان کی روح کا سرور اور لذت مزید بڑھ گئی۔
Roman Urdu
Is aakhri hisse men Allama Iqbal aur Jahan Dost ke darmiyan aik nihayat khoobsoorat, fikri aur mukhtasir sawaal o jawaab ka silsila shuroo hota hai. Iqbal farmate hain ke meri baaten aur Rumi ka ta’aruf sun kar wo Hindustani buzurg (Peer-e-Hindi) kuchh dair ke liye khamoosh ho gaye, phir unhon ne meri taraf bari be-taabi aur gehri nazar se dekha aur meri roohani aazmaish ke liye yake baad deegare kai sawaalat daagh diye.
Jab Allama Iqbal ne itne jaame aur gehre jawaabat diye to Jahan Dost nihayat khush hue, un ke dil ke nahan-khane khul gaye aur Iqbal ke kalam se un ki rooh ka suroor aur lazzat mazeed barh gai.




