(Javed Nama-11) Harkat Ba Wadi Yarghameed Ke Malaika حرکت به وادی پر غمید که ملائکہ 

رومی آن عشق و محبت را دلیل

تشنہ کامان را کلامش سلسبیل

گفت “آن شعرے کہ آتش اندروست

اصلِ او از گرمیِ اللہ ہو ست !

آن نوا گلشن کند خاشاک را

آن تو ابرہم زند افلاک را

Roman Urdu

Rumi aan ishq o mohabbat ra daleel

Tishna kaman ra kalamash Salsabeel

Guft “aan she’re ke aatish andaro-st

Asl-e-o az garmi-e-Allah Hoo-st!

Aan nawa gulshan kunad khashaak ra

Aan tav-e-Abraheem zanad aflaak ra

English Translation

Rumi is the guide to the path of love; for those thirsty for spiritual truth, his words are like the heavenly fountain of Salsabeel.

He said: “That poetry which carries a creative fire within it, its real origin is the warmth and passion of ‘Allah-Hoo’ (Divine Remembrance).”

That celestial melody can turn dry straw into a blooming garden; it strikes the heavens with the same spiritual power that Abraham possessed.

Roman Urdu 

اقبال پیرِ رومی کی عظمت بیان کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ وہ عشق و محبت کے سچے رہنما ہیں اور ان کا کلام روحانی پیاس بجھانے کے لیے جنت کی نہر ‘سلسبیل’ کی طرح میٹھا اور شفاف ہے۔ رومی شاعری کا فلسفہ بیان کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ جس شعر کے الفاظ میں اثر کی تپش اور آگ محسوس ہو، سمجھ لو کہ اس کا تعلق شاعر کی اپنی ذات سے نہیں بلکہ اللہ کی یاد اور اس کی محبت کی تڑپ سے ہے۔ ایسی شاعری میں اتنی طاقت ہوتی ہے کہ وہ بنجر دلوں کو گلزار بنا دیتی ہے اور اس میں وہی جوش اور گرمی ہوتی ہے جو حضرت ابراہیم علیہ السلام کے ایمان میں تھی، جس نے باطل کے ایوانوں کو ہلا کر رکھ دیا تھا۔

Roman Urdu

Iqbal Peer-e-Rumi ki azmat bayan karte hue kehte hain ke wo ishq o mohabbat ke sache rehnuma hain aur un ka kalam roohani pyaas bujhane ke liye jannat ki nahar ‘Salsabeel’ ki tarah meetha aur shaffaf hai. Rumi sha’iri ka falsafa bayan karte hue kehte hain ke jis she’r ke alfaz men asar ki tapish aur aag mehsoos ho, samajh lo ke is ka taaluq sha’ir ki apni zaat se nahi balkay Allah ki yaad aur is ki mohabbat ki tarap se hai. Aisi sha’iri men itni taqat hoti hai ke wo banjar dilon ko gulzar bana deti hai aur is men wahi josh aur garmi hoti hai jo Hazrat Ibrahim (A.S) ke iman men thi, jis ne baatil ke aiwanon ko hila kar rakh diya tha.

آن نوا بر حق گواہی می دہد

با فقیران پادشاہی می دہد !

خوں ازو اندر بدن سیار تر

قلب از روح الامیں بیدار تر

اے بسا شاعر کہ از سحرِ ہنر

رہزنِ قلب است و ابلیسِ نظر !

Roman Urdu 

Aan nawa bar Haq gawahi mi dehad

Ba faqiran padshahi mi dehad!

Khoon az-o andar badan sayyar tar

Qalb az Rooh-ul-Ameen bedar tar

Aey basa sha’ir ke az sahar-e-hunar

Rahzan-e-qalb ast o Iblees-e-nazar!

English Translation

That spiritual voice bears witness to the Ultimate Truth; it grants a king-like majesty even to the humble dervishes.

Through its influence, the blood circulates more vibrantly in the body, and the heart becomes even more awakened than Gabriel’s.

Yet, how many poets are there who, through the magic of their art, are actually robbers of the heart and possess a satanic vision!

Urdu

رومی کہتے ہیں کہ سچی شاعری انسان کو حق کی پہچان کرواتی ہے اور ایک درویش صفت انسان کو وہ روحانی بادشاہت عطا کرتی ہے جس کے سامنے دنیاوی سلطنتیں کچھ بھی نہیں۔ یہ شاعری مردہ جسموں میں زندگی کی لہر دوڑا دیتی ہے، خون کی گردش کو تیز کرتی ہے اور انسانی دل کو بصیرت کے اس مقام پر پہنچا دیتی ہے جہاں وہ فرشتوں سے بھی زیادہ باخبر ہو جاتا ہے۔ لیکن دوسری طرف وہ خبردار کرتے ہیں کہ بہت سے ایسے شاعر بھی ہیں جو اپنے لفظوں کے جادو سے لوگوں کو گمراہ کرتے ہیں۔ ایسے شاعروں کی نظر میں ابلیسی سوچ ہوتی ہے اور وہ لوگوں کے دلوں سے سچی تڑپ اور ایمان چھین لینے والے رہزن ہوتے ہیں۔

Roman Urdu

Rumi kehte hain ke sachi sha’iri insan ko Haq ki pehchan karwati hai aur aik darvesh-sifat insan ko wo roohani padshahi ata karti hai jis ke saamne dunyawe sultanaten kuch bhi nahi. Ye sha’iri murda jismon men zindagi ki lahar doura deti hai, khoon ki gardish ko teiz karti hai aur insani dil ko baseerat ke is maqaam par pohancha deti hai jahan wo farishton se bhi zyada bakhabar ho jata hai. Lekin doosri taraf wo khabardar karte hain ke bahut se aise sha’ir bhi hain jo apne lafzon ke jadoo se logon ko gumrah karte hain. Aise sha’iron ki nazar men Ibleesi soch hoti hai aur wo logon ke dilon se sachi tarap aur iman cheen lene wale rahzan hote hain.

شاعر اندر سینۂ ملت چو دل

ملتے بے شاعرے انبارِ گل !

سوز و مستی نقشبندِ عالمی است

شاعری بے سوز و مستی ماتمی است

شعر را مقصود اگر آدم گری است

شاعری ہم وارثِ پیغمبری است !

Roman Urdu)

Sha’ir andar seena-e-millat cho dil

Millatay be sha’ire ambaar-e-gil!

Soz o masti naqshband-e-aalame ast

Sha’iri be soz o masti matame ast

She’r ra maqsood agar aadam gari ast

Sha’iri ham waris-e-paighambari ast!

English Translation

A poet is like the heart within the breast of a nation; a nation without a true poet is nothing but a mere heap of clay! Passion and ecstasy are the forces that shape the world; poetry that lacks these qualities is nothing more than a funeral lament. If the ultimate purpose of poetry is the building and refinement of human character, then such poetry is the heir to the work of prophets!

Roman Urdu

اقبال کے نزدیک ایک سچا شاعر کسی بھی قوم کے لیے وہی حیثیت رکھتا ہے جو جسم کے لیے دل کی ہے۔ اگر کسی قوم کے پاس بلند پایہ شاعر نہ ہو تو وہ قوم زندگی کی روح سے محروم مٹی کا ایک ڈھیر بن کر رہ جاتی ہے۔ وہ کہتے ہیں کہ کائنات میں جتنے بھی بڑے کام ہوئے ہیں وہ ‘سوز و مستی’ یعنی سچی تڑپ اور عشق کے مرہونِ منت ہیں۔ اگر شاعری میں یہ تڑپ نہ ہو تو وہ نغمہ نہیں بلکہ ایک ماتم بن جاتی ہے۔ آخر میں وہ شاعری کا بلند ترین مقام بیان کرتے ہیں کہ اگر شاعری کا مقصد انسانیت کی اصلاح اور انسان سازی ہو، تو ایسی شاعری نبوت کے کام کا تسلسل اور اس کی وارث کہلانے کی حقدار ہے۔

Roman Urdu

Iqbal ke nazdeek aik sacha sha’ir kisi bhi qoum ke liye wahi haisyat rakhta hai jo jism ke liye dil ki hai. Agar kisi qoum ke paas buland-paya sha’ir na ho to wo qoum zindagi ki rooh se mahroom mitti ka aik dher ban kar reh jati hai. Wo kehte hain ke kainat men jitne bhi bare kaam hue hain wo ‘soz o masti’ yani sachi tarap aur ishq ke marhoon-e-minnat hain. Agar sha’iri men ye tarap na ho to wo naghma nahi balkay aik matam ban jati hai. Aakhir men wo sha’iri ka buland tareen maqaam bayan karte hain ke agar sha’iri ka maqsad insaniyat ki islah aur insan-saazi ho, to aisi sha’iri nubuwwat ke kaam ka tasalsul aur is ki waris kehlane ki haqdar hai.

گفتم از پیغمبری ہم باز گوئے 

سرِّ او با مردِ محرم باز گوئے

گفت اقوام و ملل آیاتِ اوست 

عصر ہائے ما ز مخلوقاتِ اوست

از دمِ او ناطق آمد سنگ و خشت 

ما ہمہ مانندِ حاصل ، او چو کشت !

پاک سازد استخوان و ریشہ را

 بالِ جبریلے دہد اندیشہ را

Roman Urdu 

Guftam az paighambari ham baaz goye

Sirr-e-o ba mard-e-mahram baaz goye

Guft aqwam o milal aayaat-e-o-st

Asr-haye ma za makhlooqat-e-o-st

Az dam-e-o natiq aamad sang o khisht

Ma hama manind-e-hasil, o cho kisht!

Paak sazad ustukhan o resha ra

Baal-e-Jibreelay dehad andesha ra

English Translation

I requested (Rumi) to speak again about the mystery of Prophethood and reveal its secrets to a confidant.

He replied that the existence of nations and civilisations is but a sign of a Prophet’s power; even our eras are among his spiritual creations.

Through his sacred breath, even the lifeless (stones and bricks) gained a voice; we are all like the harvest, and he is the life-giving field.

He purifies the very essence (bones and fibers) of humanity and grants the wings of Gabriel to human thought and intellect.

Urdu

تشریح: اقبال فرماتے ہیں کہ میں نے اپنے مرشد رومی سے التجا کی کہ مجھے منصبِ نبوت کے ان پوشیدہ رازوں سے آگاہ کریں جو صرف خاص لوگوں (محرمِ راز) کو بتائے جاتے ہیں۔ رومی نے جواب دیا کہ تم دنیا میں جن عظیم قوموں اور تہذیبوں کو دیکھتے ہو، یہ دراصل ایک نبی کے لائے ہوئے انقلاب ہی کی نشانیاں ہیں۔ یہ زمانے جو تم دیکھ رہے ہو، یہ سب اسی کے فیض سے تخلیق ہوئے ہیں۔ نبوت کی تاثیر ایسی ہے کہ اس نے معاشرے کے پسے ہوئے اور بے جان انسانوں کو شعور اور زبان عطا کی۔ ہم سب کی حیثیت تو ایک فصل کی ہے جبکہ نبی اس کھیتی کی مانند ہے جو پوری انسانیت کو زندگی فراہم کرتی ہے۔ نبی انسان کے باطن کی صفائی کرتا ہے اور انسانی عقل کو اتنی بلندی عطا کر دیتا ہے کہ وہ آسمانوں کی وسعتوں میں پرواز کرنے لگتی ہے۔

Roman Urdu

Iqbal farmate hain ke maine apne murshid Rumi se iltija ki ke mujhe mansab-e-nubuwwat ke in poshida raazon se aagah karein jo sirf khaas logon (mahram-e-raaz) ko bataye jate hain. Rumi ne jawab diya ke tum dunya mein jin azeem qoumon aur tehzeebon ko dekhte ho, ye darasl aik Nabi ke laye hue inqilab hi ki nishaniyan hain. Ye zamane jo tum dekh rahe ho, ye sab usi ke faiz se takhleeq hue hain. Nubuwwat ki taseer aisi hai ke us ne muashre ke pise hue aur be-jaan insanon ko shaoor aur zaban ata ki. Hum sab ki haisyat to aik fasl ki hai jabke Nabi us kheti ki manand hai jo poori insaniyat ko zindagi faraham karti hai. Nabi insan ke batin ki safai karta hai aur insani aql ko itni buland ata kar deta hai ke wo aasmanon ki wus’aton mein parwaz karne lagti hai.

ہائے و ہوئے اندرونِ کائنات از لبِ او نجم و نور و نازعات

آفتابش را زوالے نیست نیست محشرِ او را کمالے نیست نیست

رحمتِ حق صحبتِ احرارِ او شعلۂ تبریز و آن ضربتِ کرارِ او

گرچہ باشی عقلِ کل ازوے مَرم زانکہ او بیند دین و جاں را بہم

تیز تر نہ پا براہِ بر نمید تا نہ بینی آنچہ می بایست دید

کندہ بر دیوارے از سنگِ قمر چار طاسینِ نبوت را نگر

Roman Urdu)

Haaye o hooye andaroon-e-kainat

Az lab-e-o Najm o Noor o Nazi’aat

Aaftabash ra zawalay neist neist

Mahshar-e-o ra kamalay neist neist

Rahmat-e-Haq sohbat-e-ahrar-e-o

Shola-e-Tabrez o aan zarbat-e-Karrar-e-o

Garche bashi aql-e-kull azway maram

Zanke o beenad deen o jaan ra baham

Teiz tar nih pa barah-e-bar nameid

Ta na beeni aanche mi bayast deed

Kanda bar deeware az sang-e-qamar

Char Taseen-e-nubuwwat ra nigar

English Translation

All the spiritual commotion in the universe and the revelations like ‘Najm’, ‘Noor’, and ‘Nazi’aat’ have come from his blessed lips. The sun of his guidance knows no decline, and the spiritual assembly (Mahshar) he established is perfect beyond measure. God’s mercy is found in the company of those free souls who follow him, and in the spiritual fire of Shams Tabrizi or the powerful strike of Ali (Karrar). Even if you possess great intellect, do not stray from his path, for he is the one who sees religion and the soul as one. Walk swiftly and do not remain hopeless, so that you may witness what truly needs to be seen. Look at the wall of the Moon’s rock, where the four ‘Tasins’ (Mysteries) of Prophethood are engraved.

Urdu

تشریح: رومی فرماتے ہیں کہ کائنات میں جو بھی حق کی پکار اور ہلچل ہے، اور قرآنِ پاک کی جو سورتیں (جیسے النجم، النور، النازعات) ہم تک پہنچیں، وہ سب نبی ﷺ کے مبارک لبوں کا معجزہ ہیں۔ ہدایت کا وہ سورج جو نبی نے روشن کیا، اسے کبھی زوال نہیں آ سکتا۔ اللہ کی خاص رحمت ان لوگوں کی صحبت میں ہے جو نبی کے سچے اور آزاد منش پیروکار ہیں؛ یہ وہی نور ہے جو شمس تبریزی کے عشق اور حضرت علی (کرم اللہ وجہہ) کی شجاعت میں نظر آتا ہے۔ رومی نصیحت کرتے ہیں کہ خواہ تم کتنے ہی بڑے عقل مند کیوں نہ بن جاؤ، کبھی بھی نبی کی پیروی سے دور نہ ہونا، کیونکہ نبی ہی وہ ہستی ہے جو دین اور روح کو ایک کر کے دیکھتی ہے۔ آخر میں وہ اقبال کو ہمت دلاتے ہیں کہ تیزی سے آگے بڑھو اور مایوس نہ ہو، تاکہ تم وہ حقیقتیں دیکھ سکو جو دیکھنا ضروری ہیں۔ چاند کی اس چٹان کی دیوار پر دیکھو، جہاں نبوت کے چار عظیم راز (طواسین) نقش ہیں۔

Roman Urdu

Rumi farmate hain ke kainat mein jo bhi haq ki pukar aur halchal hai, aur Quran-e-Pak ki jo surtein (jaise Al-Najm, Al-Noor, Al-Nazi’aat) hum tak pohanchein, wo sab Nabi ﷺ ke mubarak labon ka mo’jiza hain. Hidayat ka wo suraj jo Nabi ne roshan kiya, use kabhi zawal nahi aa sakta. Allah ki khaas rahmat un logon ki sohbat mein hai jo Nabi ke sache aur azaad-manish peirokar hain; ye wahi noor hai jo Shams Tabrizi ke ishq aur Hazrat Ali (R.A) ki shuja’at mein nazar aata hai. 

Rumi nasihat karte hain ke khwah tum kitne hi bare aql-mand kyun na ban jao, kabhi bhi Nabi ki pairwi se door na hona, kyunke Nabi hi wo hasti hai jo Deen aur Rooh ko ek kar ke dekhti hai. Aakhir mein wo Iqbal ko himmat dilate hain ke teizi se aage barho aur mayoos na ho, takeh tum wo haqeeqatein dekh sako jo dekhna zaroori hain. Chand ki us chatan ki deewar par dekho, jahan nubuwwat ke char azeem raaz (Taseen) naqsh hain.

شوق راہِ خویش داند بے دلیل 

شوق پروازے بہ بالِ جبرئیل !

شوق را راہِ دراز آمد دو گام

 این مسافر خستہ گردد از مقام

Roman Urdu)

Shouq rah-e-khesh danad be-daleel

Shouq parwazay ba baal-e-Jibreel !

Shouq ra rah-e-daraz aamad do gaam

Een musafir khasta gardad az maqaam

English Translation

Spiritual longing (Shouq) knows its own path without any external guide; it is a flight that uses the very wings of Gabriel! For such longing, the longest journey is reduced to just two steps; this traveller (of love) only feels tired when he stops at a station.

Urdu

تشریح: اقبال فرماتے ہیں کہ جب انسان کے اندر سچا الٰہی شوق اور تڑپ پیدا ہو جائے، تو اسے راستہ تلاش کرنے کے لیے کسی ظاہری دلیل یا راہنما کی ضرورت نہیں رہتی۔ یہ شوق خود اپنی منزل کا پتہ دیتا ہے اور انسان کو وہ روحانی پرواز عطا کرتا ہے جو فرشتے جبرائیلؑ کے پروں جیسی طاقت رکھتی ہے۔ عام عقل کے لیے جو فاصلے صدیوں کے ہوتے ہیں، عشق اور شوق کے لیے وہ محض دو قدموں کی دوری پر ہوتے ہیں۔ اس راہ کا مسافر کبھی چلنے سے نہیں تھکتا، بلکہ اگر وہ کسی ایک جگہ رک جائے یا منزل پر قیام کر لے، تو وہ اکتاہٹ محسوس کرنے لگتا ہے، کیونکہ اس کی اصل زندگی مسلسل سفر اور تڑپ میں ہے۔

Roman Urdu

Iqbal farmate hain ke jab insan ke andar sacha Ilahi shouq aur tarap paida ho jaye, to ise rasta talash karne ke liye kisi zahiri daleel ya rehnuma ki zaroorat nahi rehti. Ye shouq khud apni manzil ka pata deta hai aur insan ko wo roohani parwaz ata karta hai jo farishte Jibreel (A.S) ke paron jaisi taqat rakhti hai. Aam aql ke liye jo fasle sadiyon ke hote hain, ishq aur shouq ke liye wo mahz do qadmon ki doori par hote hain. Is rah ka musafir kabhi chalne se nahi thakta, balkay agar wo kisi ek jagah ruk jaye ya manzil par qiyam kar le, to wo uktahat mehsoos karne lagta hai, kyunke is ki asl zindagi musalsal safar aur tarap mein hai.

پازدم مستانہ سوئے آں مقام

 چہ گویم از شکوہِ آں مقام

تا بلند پائے او آمد پدید 

ہفت کوکب در طوافِ او مدام

فرشیان از نورِ او روشن ضمیر

 عرشیاں از سرمۂ خاکش بصیر !

حق مرا چشم و دل و گفتار داد جستجوئے عالمِ اسرار داد

پردہ را بر گیرم از اسرارِ کل با تو گویم از طواسینِ رُسل

Roman Urdu

Pa-zadam mastana soye aan maqaam

Che goyam az shikoh-e-aan maqaam

Ta buland-pa-ey o aamad padeed

Haft kaukab dar tawaf-e-o madam

Farshiyan az noor-e-o roshan zameer

Arshiyan az surma-e-khaakash baseer !

Haq mara chashm o dil o guftar dad

Justajoo-ey aalam-e-asraar dad

Parda ra bar geeram az asraar-e-kull

Ba to goyam az tawaaseen-e-rusul

English Translation

I stepped forward in ecstasy toward that high station; how can I describe the grandeur of that place! As its magnificent height became visible, I saw seven stars (planets) constantly circling it. The dwellers of the earth gained enlightened souls through its light, and the heavenly beings gained vision from the dust of that station. God has granted me (Iqbal) the eye, the heart, and the power of speech; He has given me the passion to search for the hidden world. Now I shall lift the veil from the ultimate secrets and speak to you of the ‘Tasins’ (the mysteries) of the Messengers.

Urdu

تشریح: اقبال بیان کرتے ہیں کہ میں نے روحانی مستی کے عالم میں اس بلند مقام (مقامِ نبوت) کی طرف قدم بڑھائے۔ اس مقام کی عظمت اور جاہ و جلال بیان سے باہر ہے۔ جب میں اس کے قریب پہنچا تو دیکھا کہ ساتوں ستارے اور سیارے مسلسل اس کا طواف کر رہے ہیں، یعنی پوری کائنات کا نظام اسی مرکز کے گرد گھوم رہا ہے۔ زمین پر رہنے والے انسان اس مقام کے نور سے ہدایت پا کر روشن ضمیر بنتے ہیں، جبکہ آسمانی فرشتے بھی اس مقام کی خاک کو اپنی آنکھوں کا سرمہ بنا کر بصیرت حاصل کرتے ہیں۔ اقبال کہتے ہیں کہ اللہ تعالیٰ نے مجھ پر یہ کرم کیا کہ مجھے وہ باطنی آنکھ، دل اور قوتِ گویائی عطا کی کہ میں ان غیبی حقائق کو سمجھ سکوں۔ اب میں کائنات کے ان پوشیدہ پردوں کو اٹھانے لگا ہوں تاکہ آپ کو ‘طواسینِ رسل’ یعنی انبیاء کے ان چار عظیم رازوں کے بارے میں بتا سکوں جو انسانیت کی ہدایت کا اصل سرچشمہ ہیں۔

Roman Urdu

Iqbal bayan karte hain ke maine roohani masti ke aalam mein us buland maqaam (maqaam-e-nubuwwat) ki taraf qadam barhaye. Us maqaam ki azmat aur jah-o-jalal bayan se bahar hai. Jab mein us ke qareeb pohancha to dekha ke saaton sitare aur sayyare musalsal us ka tawaf kar rahe hain, yani poori kainat ka nizam usi markaz ke gird ghoom raha hai. Zameen par rehne wale insan is maqaam ke noor se hidayat pa kar roshan zameer bante hain, jabke aasmani farishte bhi is maqaam ki khaak ko apni aankhon ka surma bana kar baseerat hasil karte hain. Iqbal kehte hain ke Allah Ta’ala ne mujh par ye karam kiya ke mujhe wo baatni aankh, dil aur quwat-e-goyayi ata ki ke mein in ghaibi haqaiq ko samajh sakoon. Ab mein kainat ke in poshida pardon ko uthane laga hoon takeh aap ko ‘Tawaaseen-e-Rusul’ yani ambiya ke in char azeem raazon ke baare mein bata sakoon jo insaniyat ki hidayat ka asl sarchashma hain.

Share your love

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *