
(Javed Nama-14) Taseen-e-Massieh – Roya’ay Hakeem Talstai طاسین مسیح رویائے حکیم طالستائی


درمیانِ کوہسارِ ہفت مرگ
وادیِ بے طائر و بے شاخ و برگ !
تابِ مہ از دُودِ گردِ او چو تیر
آفتاب اندر فضایش تشنہ میر
سیماب اندر آن وادی رواں
خم بہ خم مانندِ جوئے کہکشاں
پیشِ او پست و بلندِ راہ پیچ
تند سیر و موج موج و پیچ پیچ
Roman Urdu)
Darmiyan-e-kohsar-e-haft marg
Waadi-e-be-ta’ir o be-shakh o barg !
Taab-e-mah az dood-e-gard-e-o cho peer
Aaftab andar fazayash tishna-meer
Seemab andar aan waadi rawan
Kham ba kham manind-e-joye kahkashan
Peish-e-o past o buland-e-rah peich
Tund sair o mouj mouj o peich peich
English Translation
Amidst the mountains of seven-fold death, there lies a valley without a single bird, branch, or leaf. The moonlight, filtered through its dusty haze, looks dim like an old man; even the sun seems to die of thirst in its atmosphere. Quicksilver (mercury) flows through that valley, winding like the stream of the Milky Way. It rushes through the ups and downs of the twisted paths, fast-moving, surging in waves, and full of turns.
Urdu
تشریح: اقبال ٹالسٹائی کے خواب کے ذریعے ایک ایسی جگہ کا نقشہ کھینچتے ہیں جسے وہ ‘وادیِ ہلاکت’ کہتے ہیں۔ یہ وادی زندگی کی علامات یعنی پرندوں اور درختوں سے بالکل خالی ہے۔ یہاں کی فضا اتنی آلودہ اور گرد آلود ہے کہ چاند کی روشنی بھی دھندلا کر بوڑھی محسوس ہوتی ہے اور سورج کی تپش بھی یہاں تشنہ لب دکھائی دیتی ہے۔ اس وادی میں پانی کے بجائے پارے (سیماب) کی ایک ندی بہہ رہی ہے جو کہکشاں کی طرح چمکتی تو ہے لیکن زندگی سے عاری ہے۔ یہ ندی مادی دولت اور بے سکون جدید تہذیب کی علامت ہے جو بڑی تیزی سے پیچ و خم کھاتی ہوئی بہہ رہی ہے۔
Roman Urdu
Iqbal Tolstoy ke khwab ke zariye ek aisi jagah ka naqsha kheinchte hain jise wo ‘waadi-e-halakat’ kehte hain. Ye waadi zindagi ki alamat yani parindon aur darakhton se bilkul khali hai. Yahan ki faza itni aalooda aur gard-aalood hai ke chand ki roshni bhi dhundla kar boorhi mehsoos hoti hai aur suraj ki tapish bhi yahan tishna-lab dikhayi deti hai. Is waadi mein pani ke bajaye paare (seemab) ki ek nadi beh rahi hai jo kahkashan ki tarah chamakti to hai lekin zindagi se aari hai. Ye nadi maadi doulat aur be-sukoon jadeed tehzeeb ki alamat hai jo bari teizi se peich o kham khati hui beh rahi hai.
غرق در سیماب مردے تا کمر
با ہزاراں نالہ ہائے بے اثر !
بر کراں دیدم زنے نازک تنے
چشمِ او صد کارواں را رہزنے
گفتمش تو کیستی ، نامِ تو چیست ؟
این سراپا نالہ و فریادِ کیست ؟
گفت در چشمم فسونِ سامری است
نامِ افرنگیں و کارم ساحری است !
Roman Urdu)
Gharq dar seemab marday ta kamar
Ba hazaran nala-haye be-asar !
Bar karan deedam zanay nazuk tanay
Chashm-e-o sad karwan ra rahzanay
Guftamash tu keisti, naam-e-tu cheist?
Een sarapa nala o faryad-e-keist?
Guft dar chashmam fusoon-e-Samiri ast
Naam-e-Afrangeen o kaaram saahiri ast!
English Translation
A man was submerged up to his waist in that quicksilver, letting out thousands of ineffective cries of pain. On the bank, I saw a delicate-bodied woman whose eyes were the robbers of a hundred caravans. I asked her, “Who are you? What is your name? And whose are these cries and wails?” She replied, “In my eyes lies the sorcery of Samiri; my name is Afrangeen (the West) and my profession is magic!”
Urdu
تشریح: خواب کے اگلے منظر میں ایک شخص نظر آتا ہے جو اس پارے کی ندی میں کمر تک دھنسا ہوا ہے اور مدد کے لیے پکار رہا ہے، لیکن اس کی پکار بے اثر ہے۔ ندی کے کنارے ایک انتہائی خوبصورت اور دلکش عورت کھڑی ہے جس کی نظریں بڑے بڑے قافلوں کو لوٹ لینے کی طاقت رکھتی ہیں۔ جب اس سے اس کی پہچان پوچھی گئی تو اس نے فخر سے بتایا کہ اس کا نام ‘افرنگین’ (مغربی تہذیب) ہے اور اس کا کام جادوگری ہے۔ اس کے پاس وہی ‘سامری کا جادو’ ہے جس سے وہ مادہ پرستی کو خوبصورت بنا کر دکھاتی ہے اور انسانوں کو روحانیت سے دور کر کے مادی دولت کی ندی میں غرق کر دیتی ہے۔
Roman Urdu
Khwab ke agle manzar mein ek shakhs nazar aata hai jo is paare ki nadi mein kamar tak dhansa hua hai aur madad ke liye pukar raha hai, lekin us ki pukar be-asar hai. Nadi ke kinare ek intehaye khoobsoorat aur dilkash aurat khari hai jis ki nazrein bare bare qafilon ko loot lene ki taqat rakhti hain. Jab us se us ki pehchan poochhi gayi to us ne fakhr se bataya ke us ka naam ‘Afrangeen’ (Maghribi tehzeeb) hai aur us ka kaam jadoogari hai. Us ke paas wahi ‘Samiri ka jadoo’ hai jis se wo mada-parasti ko khoobsoorat bana kar dikhati hai aur insanon ko roohaniyat se door kar ke maadi doulat ki nadi mein gharq kar deti hai.

ناگہاں آں جوئے سیمیں یخ بہ بست استخوانِ آں جواں در تن شکست
بانگ زد اے وائے بر تقدیرِ من وائے بر فریادِ بے تاثیرِ من
گفت افرنگیں اگر داری نظر اندکے اعمالِ خود را ہم نگر
پورِ مریم آن چراغِ کائنات نورِ او اندر جہات و بے جہات !
قیمتِ روح القدس نشناختی تن خریدی ، نقدِ جاں در باختی !
Roman Urdu (Transliteration)
Nagahan aan joye seemeen yakh ba-bast
Ustukhan-e-aan jawan dar tan shikast
Baang zad aey waaye bar taqdeer-e-man
Waaye bar faryad-e-be-taseer-e-man
Guft Afrangeen agar dari nazar
Andakay aamal-e-khud ra ham nigar
Poor-e-Maryam aan chiragh-e-kainat
Noor-e-o andar jihat o be-jihat !
Qimat-e-Rooh-ul-Qudus nashnakhti
Tan khareedi, naqd-e-jan dar-bakhti !
English Translation
Suddenly, that silvery stream froze into ice, and the bones of that young man shattered inside his body. He cried out, “Alas for my destiny! Alas for my cry that has no effect!” Afrangeen (the West) said, “If you have eyes, look a little at your own deeds too.” “The Son of Mary (Jesus) is the lamp of the universe; his light shines in all directions and beyond.” “You did not recognise the value of the Holy Spirit (spirituality); you bought the body and lost the precious treasure of the soul!”
Urdu
تشریح: اچانک وہ پارے کی ندی برف کی طرح جم جاتی ہے اور اس میں پھنسے ہوئے شخص کی ہڈیاں اس دباؤ سے ٹوٹنے لگتی ہیں۔ وہ اپنی بدقسمتی پر روتا ہے، مگر جادوگرنی ‘افرنگین’ اسے ہمدردی دکھانے کے بجائے طنز کرتی ہے۔ وہ کہتی ہے کہ اپنی اس حالت کا ذمہ دار تم خود ہو، اپنے اعمال کی طرف دیکھو۔ حضرت عیسیٰؑ (ابنِ مریم) تو پوری کائنات کے لیے روشنی بن کر آئے تھے جنہوں نے روح کی بالادستی کا سبق دیا تھا۔ مگر تم نے مغربی تہذیب کی مادی چکا چوند میں آ کر روح کی قدر و قیمت کو بھلا دیا۔ تم نے جسمانی لذتوں اور مادی آسائشوں کو تو خرید لیا لیکن اس کے بدلے اپنی قیمتی جان اور اپنی روح کا سودا کر ڈالا۔ یہ مادہ پرستی ہی تمہاری ہلاکت کا سبب بنی ہے۔
Roman Urdu
Achanak wo paare ki nadi barf ki tarah jam jati hai aur us mein phanse hue shakhs ki hadiyan is dabao se tootne lagti hain. Wo apni bad-qismati par rota hai, magar jadoogarni ‘Afrangeen’ use hamdardi dikhane ke bajaye tanz karti hai. Wo kehti hai ke apni is halat ka zimmedar tum khud ho, apne aamal ki taraf dekho. Hazrat Isa (A.S) to poori kainat ke liye roshni ban kar aaye the jinhon ne rooh ki baladasti ka sabaq diya tha. Magar tum ne Maghribi tehzeeb ki maadi chaka-chound mein aa kar rooh ki qadr o qimat ko bhula diya. Tum ne jismani lazzaton aur maadi aasaishen ko to khareed liya lekin us ke badle apni qimti jaan aur apni rooh ka souda kar dala. Ye mada-parasti hi tumhari halakat ka sabab bani hai.

طعنۂ آں نازنیں جلوہ مست
آں جواں را نشتر اندر دل شکست
گفت “اے گندم نمائے جو فروش
از تو شیخ و برہمن ملت فروش !
عقل و دیں از کافریہائے تو خوار
عشق از سوداگریہائے تو خوار !
کینِ تو آزار و آزارِ نہاں
کینِ تو مرگ است و مرگِ ناگہاں !
Roman Urdu)
Taana-e-aan nazneen-e-jalwa mast
Aan jawan ra nishtar andar dil shikast
Guft “Aey gandum numaye jo farosh
Az tu Sheikh o Barahman millat farosh !
Aql o deen az kafir-ihaye tu khwar
Ishq az saudagarihaye tu khwar !
Keen-e-tu aazar o aazar-e-nihan
Keen-e-tu marg ast o marg-e-nagahan !
English Translation
The taunt of that beauty, intoxicated with her own brilliance, pierced the heart of the young man like a lancet. She said, “O you who show wheat but sell barley (deceiver)! Because of you, both the Sheikh and the Brahmin have become sellers of their nations!” “Reason and religion have been disgraced by your infidelities; Love has been debased by your commercialism!” “Your hatred is a torment—a hidden torment; your enmity is death, and a sudden death at that!”
Urdu
تشریح: جب وہ خوبصورت جادوگرنی (افرنگین) اس مادہ پرست انسان کو طعنہ دیتی ہے، تو اس کی باتیں اس نوجوان کے دل میں نشتر کی طرح چبھتی ہیں۔ وہ اسے مخاطب کر کے کہتی ہے کہ اے دھوکے باز! تو وہ ہے جو دکھاتا کچھ ہے اور بیچتا کچھ ہے۔ تیری ہی مادہ پرستی اور لالچ کے اثر سے آج کے مذہبی پیشوا (شیخ اور برہمن) بھی اپنے ضمیر اور اپنی قوم کا سودا کرنے لگے ہیں۔ تو نے اپنی بے دینی سے عقل اور مذہب دونوں کو ذلیل کر دیا ہے، اور عشق جیسی پاکیزہ صفت کو محض ایک کاروبار اور لین دین بنا کر رکھ دیا ہے۔ تیری دشمنی ایک ایسا چھپا ہوا مرض ہے جو انسان کو اندر ہی اندر ختم کر دیتا ہے اور یہ دشمنی اچانک موت بن کر سامنے آتی ہے۔
Roman Urdu
Jab wo khoobsoorat jadoogarni (Afrangeen) us mada-parast insan ko taana deti hai, to us ki baatein us naujawan ke dil mein nishtar ki tarah chubhti hain. Wo use mukhatib kar ke kehti hai ke aey dhoke-baz! Tu wo hai jo dikhata kuch hai aur bechta kuch hai. Teri hi mada-parasti aur lalach ke asar se aaj ke mazhabi peshwa (Sheikh aur Barahman) bhi apne zameer aur apni qoum ka souda karne lage hain. Tu ne apni be-deeni se aql aur mazhab dono ko zaleel kar diya hai, aur ishq jaisi pakeeza sifat ko mahz ek karobar aur lein-dein bana kar rakh diya hai. Teri dushmani ek aisa chhupa hua marz hai jo insan ko andar hi andar khatam kar deta hai aur ye dushmani achanak mout ban kar saamne aati hai.

حکمتے با آب و گل در وزیدہ ای بندہ را از پیشِ حق دزدیدہ ای
حکمتے کو عقدۂ اشیا کشاد با تو غیر از فکرِ چنگیزی نداد
جرمِ تو از جرمِ من سنگین تر است از دمِ او رفتہ جاں آمد بہ تن
از تو جاں را دخمہ می گردد بدن مرگِ تو اہلِ جہاں را زندگی است
باش ! تا بینی کہ انجامِ تو چیست !
Roman Urdu)
Hikmate ba aab o gil dar wazeeda-ei
Banda ra az peish-e-Haq duzdeeda-ei
Hikmate ko uqda-e-ashya kushad
Ba tu ghair az fikr-e-Changeezi nadad
Jurm-e-tu az jurm-e-man sangin tar ast
Az dam-e-o rafta jan aamad ba tan
Az tu jan ra dakhma mi gardad badan
Marg-e-tu ahl-e-jahan ra zindagi ast
Baash ! Ta beeni ke anjam-e-tu cheist !
English Translation
“You have adopted a wisdom that is bound only to water and clay (matter); you have stolen the servant away from the presence of God.” “The science and wisdom that solved the mysteries of things, gave you nothing but the destructive thought of Genghis Khan.” “Your crime is even heavier than mine! By His (Jesus’) breath, the departed soul returned to the body.” “But through you, the body becomes a graveyard (tomb) for the soul. Your death is the life of the world’s people.” “Wait! Until you see what your final end shall be!”
Urdu
افرنگین کہتی ہے کہ تو نے ایسی مادی حکمت اور سائنس اختیار کی ہے جس کا مقصد صرف مٹی اور پانی (جسمانیت) تک محدود ہے، اور اس طرح تو نے انسان کو خدا سے دور کر دیا ہے۔ وہ علم اور عقل جس کا کام کائنات کے پوشیدہ رازوں کو کھولنا تھا، تیرے ہاتھ میں آ کر صرف چنگیز خان جیسی تباہ کن سوچ بن کر رہ گیا ہے جس سے تو دنیا کو غارت کر رہا ہے۔ وہ دو ٹوک الفاظ میں کہتی ہے کہ تیرا جرم تو مجھ جادوگرنی سے بھی بڑا ہے! حضرت عیسیٰؑ کے فیض سے تو مردہ جسموں میں جان پڑ جاتی تھی، مگر تیری اس مادی تہذیب نے تو زندہ انسان کے جسم کو اس کی روح کے لیے قبرستان بنا دیا ہے (یعنی روح مر گئی ہے اور صرف جسم باقی ہے)۔ اس لیے تیری اس مادہ پرستی کا خاتمہ ہی اہل دنیا کے لیے حقیقی زندگی ثابت ہوگا۔ ابھی انتظار کر، کیونکہ تیرا انجام بہت عبرت ناک ہونے والا ہے۔
Roman Urdu
Afrangeen kehti hai ke tu ne aisi maadi hikmat aur science ikhtiyar ki hai jis ka maqsad sirf mitti aur pani (jismaniyat) tak mahdood hai, aur is tarah tu ne insan ko Khuda se door kar diya hai. Wo ilm aur aql jis ka kaam kainat ke poshida raazon ko kholna tha, tere hath mein aa kar sirf Changeez Khan jaisi tabah-kun soch ban kar reh gaya hai jis se tu dunya ko gharat kar raha hai. Wo do-tok alfaz mein kehti hai ke tera jurm to mujh jadoogarni se bhi bara hai! Hazrat Isa (A.S) ke faiz se to murda jismon mein jaan par jati thi, magar teri is maadi tehzeeb ne to zinda insan ke jism ko us ki rooh ke liye qabristan bana diya hai (yani rooh mar gayi hai aur sirf jism baqi hai). Is liye teri is mada-parasti ka khatma hi ahl-e-dunya ke liye haqeeqi zindagi sabit hoga. Abhi intezar kar, kyunke tera anjam bahut ibrat-nak hone wala hai.




