(Javed Nama-16) Falak-e-Attarad – Ziarat-e-Arwah-e-Jamaluddin Afghani wa Saeed Haleem Pasha فلکِ عطارد 

Urdu 

فلکِ عطارد زیارتِ ارواحِ جمال الدین افغانی و سعید حلیم پاشا (جمال الدین افغانی اور سعید حلیم پاشا کی روحوں کی زیارت)

سید جمال الدین افغانی (1838ء – 1897ء): سید جمال الدین، اسعد آباد (افغانستان) میں ولادت ہوئی، سالِ ولادت 1838ء۔ ان کے والد سید محمد صفدر امیرِ کابل کے دوست محمد خاں کے مشیر تھے، وہ بہت بڑے مصلح اور عالمِ اسلام کے اتحاد کے داعی تھے۔ جوانی میں امرائے افغانستان کے مشیر رہے۔ پھر وہ ہند، ایران، روس، مصر، ترکی، عرب ممالک، انگلستان اور فرانس وغیرہ آتے جاتے رہے اور ہر کہیں استعمارِ غربی کے خلاف شعلہ فشاں رہے۔ اقبال انہیں مجددِ عصر کہتے رہے۔ 18 برس کی عمر میں علومِ متداولہ حاصل کئے۔ 1856ء میں حج کی غرض سے برصغیر ہند میں آئے اور ایک سال قیام کیا۔ 1857ء میں حج ادا کر کے افغانستان چلے گئے۔ ساری عمر اسلام اور مسلمانوں کی خدمت میں گزار دی۔ 

امیر نے انہیں اپنی سلطنت میں تو لے لیا لیکن ان کی ملوکیت دشمنی کے سبب انہیں جلاوطن کر دیا اور وہ ہندوستان چلے آئے۔ انگریز نے جو اس وقت وہاں حاکم تھے، انہیں مصر بھیج دیا، وہاں سے چند ماہ بعد وہ قسطنطنیہ چلے گئے لیکن چند ہی دنوں بعد مصر کے علماء کے پرزور اصرار پر پھر قاہرہ آگئے اور وہاں آکر اہل علم کا مرجع بن گئے۔ والیِ مصر اسمعیل پاشا نے انہیں مصر سے پھر جلاوطن کر دیا۔ 1879ء میں وہ ہندوستان آگئے۔ 

حکومت نے انہیں حیدرآباد دکن میں نظر بند کردیا۔ آخر اس شرط پر ان کی نظر بندی کو ختم کیا کہ وہ یورپ کے کسی ملک میں چلے جائیں، لہذا وہ فرانس چلے گئے، وہاں فرانسیسی زبان سیکھی اور اسلام کی حقانیت پر تقریروں کا سلسلہ شروع کردیا، وہاں ایک ماہ نامہ “عروۃ الوثقیٰ” جاری کیا جس کا ایک حصہ عربی اور دوسرا فرانسیسی میں ہوتا تھا۔ حکومتِ فرانس نے ان کی حق گوئی کی بناء پر وہ رسالہ بند کر دیا۔ اس کے بعد وہ ایران، روس اور پھر قسطنطنیہ چلے گئے لیکن حکمران انہیں بلا کر انہیں ان کی حق گوئی پر واپس بھیج دیتے رہے۔ 1897ء میں ترکی میں وفات پائی۔ انہوں نے اپنی تحریر و تقریر سے دنیا کے مسلمانوں میں بیداری کی لہر پیدا کی اور مسلمانوں اور غیر مسلموں کو اس حقیقت سے باخبر کیا کہ قرآن کریم کے علاوہ کوئی اور قانون انسان کی مادی اور روحانی اصلاح نہیں کرسکتا۔

سعید حلیم پاشا: یہ ایک ترک رہنما تھے۔ اہل مصر نے توفیق پاشا خدیوِ مصر کے طرزِ عمل سے تنگ آکر سعید حلیم پاشا کو تخت پر بٹھانا چاہا لیکن انگریزوں نے ایسا نہ ہونے دیا۔ وہ 1889ء میں قسطنطنیہ چلے گئے۔ 1902ء میں انہیں “پاشا” کا لقب ملا۔ 1913ء میں وہاں وزیر اعظم مقرر کیا گیا۔ 1914ء کی جنگ عظیم اول میں انہوں نے انگریزوں کے خلاف اعلانِ جنگ کردیا۔ 1919ء میں انگریزوں نے قسطنطنیہ پر قبضے کے بعد انہیں مالٹا میں نظر بند کیا۔ سال بعد انہیں رہائی ملی اور وہ روم چلے گئے۔ 6 دسمبر 1921ء کو ایک ارمنی نوجوان نے پستول سے گولی چلا کر انہیں شہید کردیا۔ ان کے قتل میں انگریزوں کا ہاتھ تھا۔ انگریزی، فرانسیسی، ترکی اور عربی زبانوں پر انہیں پورا عبور حاصل تھا۔ ان کی بڑی خواہش تھی کہ ملتِ اسلامیہ کو قرآنی حقائق سے آگاہ کیا جائے اور انہیں جمود سے حرکت میں لایا جائے۔ انہوں نے اپنی ایک کتاب (جو ترکی زبان میں ہے) میں عقلی اور نقلی دلائل سے یہ ثابت کیا ہے کہ اسلام ہی بہترین ضابطہ حیات ہے۔ اس کے کئی زبانوں میں تراجم ہوئے۔ اپنے ایک مضمون میں اسلامی دنیا کے زوال کا سبب یہ بتایا کہ اصولِ اسلام کی عملی تعبیر غلط یا ناقص طریقے پر کی گئی ہے، لہذا اس کے ازالہ کی صحیح صورت یہ ہے کہ ہم اصولِ اسلام کی صحیح تعبیرات اور شکلیں پیش کریں۔ یورپ / مغرب کی اندھا دھند تقلید سے اجتناب کریں۔

Roman Urdu

Falak-e-Attarad Ziarat-e-Arwah-e-Jamaluddin Afghani wa Saeed Haleem Pasha (Jamaluddin Afghani aur Saeed Haleem Pasha ki roohon ki ziarat)

Syed Jamaluddin Afghani (1838 – 1897): Syed Jamaluddin, Asad Abad (Afghanistan) mein wiladat hui, saal-e-wiladat 1838. Un ke walid Syed Muhammad Safdar Ameer-e-Kabul ke Dost Muhammad Khan ke musheer thay, wo bohat baray musleh aur aalam-e-Islam ke ittehad ke daayi thay. Jawani mein umra-e-Afghanistan ke musheer rahay. Phir wo Hind, Iran, Roos, Misr, Turki, Arab mumalik, Inglistan aur France waghaira aate jaate rahay aur har kahin iste’mar-e-gharbi ke khilaf shoala-fishan rahay. Iqbal unhein Mujaddid-e-Asar kehte rahay. 18 baras ki umar mein uloom-e-mutadawila haasil kiye. 1856 mein hajj ki gharz se Bar-e-Sagheer Hind mein aaye aur aik saal qayam kiya. 

1857 mein hajj ada kar ke Afghanistan chalay gaye. Saari umar Islam aur Musalmano ki khidmat mein guzaar di. Ameer ne unhein apni saltanat mein to le liya lekin un ki malookiat dushmani ke sabab unhein jila-watan kar diya aur wo Hindustan chalay aaye. Angraiz ne jo us waqt wahan haakim thay, unhein Misr bhej diya, wahan se chand mah baad wo Qustuntunia (Constantinople) chalay gaye lekin chand hi dino baad Misr ke ulema ke pur-zor israr par phir Qahira (Cairo) aa gaye aur wahan aa kar ahl-e-ilm ka marja ban gaye. Wali-e-Misr Ismail Pasha ne unhein Misr se phir jila-watan kar diya. 1879 mein wo Hindustan aa gaye. 

Hukumat ne unhein Hyderabad Deccan mein nazar-band kar diya. Aakhir is shart par un ki nazar-bandi ko khatm kiya ke wo Europe ke kisi mulk mein chalay jayein, lehaza wo France chalay gaye, wahan Fransisi zaban seekhi aur Islam ki haqaniat par taqreero ka silsila shuru kar diya, wahan aik mahnama “Urwat-ul-Wusqa” jari kiya jis ka aik hissa Arabi aur doosra Fransisi mein hota tha. Hukumat-e-France ne un ki haq-goi ki bina par wo rasala band kar diya. Is ke baad wo Iran, Roos aur phir Qustuntunia chalay gaye lekin hukmran unhein bula kar unhein un ki haq-goi par wapas bhej dete rahay. 1897 mein Turki mein wafat payi. Unhon ne apni tahrir-o-taqreer se dunya ke musalmano mein bedari ki lahar paida ki aur musalmano aur ghair-musalmano ko is haqiqat se bakhabar kiya ke Quran Kareem ke ilawa koi aur qanoon insaan ki maadi aur roohani islah nahi kar sakta.

Saeed Haleem Pasha: Ye aik Turk rehnuma thay. Ahl-e-Misr ne Taufiq Pasha Khudaiwa-e-Misr ke tarz-e-amal se tang aa kar Saeed Haleem Pasha ko takht par bithana chaha lekin Angraizo ne aisa na hone diya. Wo 1889 mein Qustuntunia chalay gaye. 1902 mein unhein “Pasha” ka laqab mila. 1913 mein wahan wazir-e-azam muqarrar kiya gaya. 1914 ki Jang-e-Azeem Awwal mein unhon ne Angraizo ke khilaf elaan-e-jang kar diya. 1919 mein Angraizo ne Qustuntunia par qabzay ke baad unhein Malta mein nazar-band kiya. Saal baad unhein rihai mili aur wo Rome chalay gaye. 6 December 1921 ko aik Armani naujawan ne pistol se goli chala kar unhein shaheed kar diya. Un ke qatl mein Angraizo ka hath tha. 

Angrezi, Fransisi, Turki aur Arabi zabano par unhein poora uboor haasil tha. Un ki bari khwahish thi ke millat-e-Islamia ko Qurani haqaiq se aagah kiya jaye aur unhein jumood se harkat mein laya jaye. Unhon ne apni aik kitab (jo Turki zaban mein hai) mein aqli aur naqli dalail se ye sabit kiya hai ke Islam hi behtareen zabta-e-hayat hai. Is ke kai zabano mein tarajum huay. Apne aik mazmoon mein islami dunya ke zawal ka sabab ye bataya ke usool-e-Islam ki amli tabeer ghalat ya naqis tareeqay par ki gayi hai, lehaza is ke azala ki sahi surat ye hai ke hum usool-e-Islam ki sahi tabeerat aur shaklein pesh karein. Europe / Maghrib ki andha-dhund taqleed se ijtinab karein.

مشتِ خاکے کارِ خود را بردہ پیش در تماشائے تجلی ہائے خویش !

یا من افتادم بہ دامِ ہست و بود یا بہ دامِ من اسیر آمد وجود !

اندریں نیلی شق چاک از من است ؟ من ز افلاکم کہ افلاک از من است ؟

یا ضمیرم را فلک در بر گرفت یا ضمیرِ من فلک را در گرفت !

اندرون است ایں کہ بیرون است؟ چیست؟ آنچہ می بیند نگہ چون است ؟ چیست ؟

پر زنم بر آسمانے دیگرے پیشِ خود بینم جہانے دیگرے

عالمی از خاکِ ما دیرینہ تر عاری از ابرک ، بالیدہ دستبرد

Roman Urdu)

Musht-e-khake kaar-e-khud ra burda peish

Dar tamashaye tajalli-haye khesh !

Ya man uftadam ba daam-e-hast o bood

Ya ba daam-e-man aseer aamad wajood !

Andareen neeli shaq chaak az man ast?

Man za aflakam ke aflak az man ast?

Ya zameeram ra falak dar bar giraft

Ya zameer-e-man falak ra dar giraft !

Andaroon ast een ke beeroon ast? Cheist?

Aan-che mi beenad nigah choon ast? Cheist?

Par zanam bar aasman-e-deigaray

Peish-e-khud beenam jahan-e-deigaray

Aalamay az khaak-e-ma deereena-tar

Aari az abrak, baleeda-e-dast-burd

English Translation

This handful of dust (the human soul) has pushed its work forward, lost in the spectacle of its own inner manifestations! Either I had fallen into the trap of time and space, or now the entire existence has become a captive in my net! Is this rent in the blue sky made by me? Do I belong to the heavens, or do the heavens belong to me? Did the firmament embrace my soul, or has my soul encompassed the firmament? Is this world within me or outside? What is it? What and how is this which my eye beholds? Now I take flight toward another heaven; I see another world before me. A world more ancient than our earth, free from clouds, and untouched by the plunder of man.

Urdu

اقبال اپنی روحانی کیفیت بیان کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ اس ‘مشتِ خاک’ (یعنی انسان) نے اپنی ہمت سے روحانی سفر کو آگے بڑھایا اور اب وہ اپنی ہی خودی کے جلوؤں کا مشاہدہ کر رہا ہے۔ وہ حیرت زدہ ہیں کہ پہلے تو میں زمان و مکاں (دنیا) کی قید میں تھا، لیکن اب کائنات میرے قبضے میں محسوس ہوتی ہے۔ وہ سوال کرتے ہیں کہ کیا یہ آسمان کی وسعتیں مجھ سے ہیں یا میں ان سے ہوں؟ کیا کائنات نے مجھے اپنے اندر چھپا رکھا ہے یا میری روح نے پوری کائنات کو اپنے اندر سمیٹ لیا ہے؟ یہ جو کچھ میں دیکھ رہا ہوں، یہ میرے اندر کا منظر ہے یا باہر کا؟ اسی وجدانی کیفیت میں وہ ایک نئی دنیا میں داخل ہوتے ہیں جو ہماری زمین سے زیادہ قدیم ہے، جہاں کی فضا بالکل پاکیزہ ہے اور جسے انسان کی ہوس اور لوٹ مار نے ابھی تک چھوا بھی نہیں ہے۔

Roman Urdu

Iqbal apni roohani kaifiyat bayan karte hue kehte hain ke is ‘musht-e-khak’ (yani insan) ne apni himmat se roohani safar ko aage barhaya aur ab wo apni hi khudi ke jalwon ka mushahida kar raha hai. Wo hairat-zada hain ke pehle to main zaman-o-makan (dunya) ki qaid mein tha, lekin ab kainat mere qabze mein mehsoos hoti hai. Wo sawal karte hain ke kya ye aasman ki wus’aten mujh se hain ya mein un se hoon? 

Kya kainat ne mujhe apne andar chhupa rakha hai ya meri rooh ne poori kainat ko apne andar sameit liya hai? Ye jo kuch mein dekh raha hoon, ye mere andar ka manzar hai ya bahar ka? Isi wujdani kaifiyat mein wo ek nayi dunya mein dakhil hote hain jo hamari zameen se zyada qadeem hai, jahan ki faza bilkul pakeeza hai aur jise insan ki hawas aur loot-maar ne abhi tak chhuwa bhi nahi hai.

نقشہا نا بستہ بر لوحِ وجود خوردہ گیرِ فطرت آنجا کس نبود !

من بہ رومی گفتم ایں صحرا خوش است در کہستاں شورشِ دریا خوش است

من نیایم از حیاتِ ایں جائیاں از کجا می آید آوازِ اذاں ؟

گفت رومی ایں مقامِ اولیاست آشنا ایں خاکداں با خاکِ ماست

بوالبشر چوں رخت از فردوس بست یک دو روزے اندریں عالم نشست

ایں فضا سوزِ آتشِ دیدہ است نالہ ہائے صبحگاہش دیدہ است

پاک مرداں چوں فضیل و بو سعید عارفاں مثلِ جنید و با یزید

خیز تا مارا نماز آید بدست یک دو دم سوز و گداز آید بدست

Roman Urdu (Transliteration)

Naqsh-ha na basta bar lauh-e-wajood

Khurda geer-e-fitrat aanja kas nabood !

Man ba Rumi guftam een sahra khush ast

Dar Kohistan shorish-e-darya khush ast

Man nayayam az hayat-e-een jaiyan

Az kuja mi aayed awaz-e-azan?

Guft Rumi een maqaam-e-auliyast

Aashna een khak-dan ba khak-e-ma-st

Bualbashar chon rakht az firdous bast

Yak do rozay andareen aalam nishast

Een faza soz-e-atash-e-deeda ast

Nala-haye subhgahash deeda ast

Paak mardan chon Fuzail o Bu-Saeed

Arifaan Misl-e-Junaid o Bayazeid

Kheiz ta mara namaz aayed ba dast

Yak do dam soz o gudaz aayed ba dast

English Translation

No designs were yet engraved on the tablet of existence there, and no critic of nature had yet arrived. I said to Rumi: “This desert is beautiful; the roar of the river in these mountains is delightful.” “But I do not recognise the life of the inhabitants here; from where then does the sound of the Azan come?” Rumi replied: “This is the station of the saints; this dust-heap is familiar with our own earth.” “When the Father of Mankind (Adam) left Paradise, he stayed in this world for a day or two.” “This atmosphere has witnessed the burning of his tears and has heard his morning lamentations.” “Holy men like Fuzail and Bu-Saeed, and mystics like Junaid and Bayazid (stay here).” “Rise! So that we may perform our prayer and attain a few moments of spiritual passion and melting.”

Urdu

تشریح: اس مقام پر ابھی تک انسانی آبادی کا کوئی نقش موجود نہیں تھا اور نہ ہی کوئی فطرت پر تنقید کرنے والا عقل پرست وہاں پہنچا تھا۔ اقبال نے رومی سے کہا کہ یہ صحرا اور پہاڑوں میں دریا کا شور بہت بھلا معلوم ہوتا ہے، لیکن مجھے یہاں کی زندگی کی سمجھ نہیں آ رہی، پھر یہ اذان کی آواز کہاں سے آ رہی ہے؟ رومی نے جواب دیا کہ یہ اولیاء اللہ کا مقام ہے اور اس جگہ کا ہماری زمین سے گہرا تعلق ہے۔ جب حضرت آدم علیہ السلام کو جنت سے نکالا گیا تو زمین پر جانے سے پہلے وہ کچھ دن اسی مقام پر ٹھہرے تھے۔ یہاں کی فضا نے آدمؑ کے آنسوؤں کی تپش دیکھی ہے اور ان کی صبح کی آہ و زاری سنی ہے۔ یہاں فضیل بن عیاض، ابوسعید ابوالخیر، جنید بغدادی اور بایزید بسطامی جیسے عظیم صوفی اور عارف قیام پذیر ہیں۔ رومی اقبال سے کہتے ہیں کہ اٹھو! ہم بھی ان بزرگوں کے ساتھ نماز ادا کریں تاکہ ہمارے دلوں کو بھی وہ تڑپ اور سوز و گداز نصیب ہو سکے جو ان ہستیوں کا خاصہ ہے۔

Roman Urdu

Is maqaam par abhi tak insani abadi ka koi naqsh maujood nahi tha aur na hi koi fitrat par tanqid karne wala aql-parast wahan pohancha tha. Iqbal ne Rumi se kaha ke ye sahra aur paharon mein darya ka shor bahut bhala maloom hota hai, lekin mujhe yahan ki zindagi ki samajh nahi aa rahi, phir ye Azan ki awaz kahan se aa rahi hai? Rumi ne jawab diya ke ye Auliya Allah ka maqaam hai aur is jagah ka hamari zameen se gehra taaluq hai. Jab Hazrat Adam (A.S) ko jannat se nikala gaya to zameen par jaane se pehle wo kuch din isi maqaam par thehre the. Yahan ki faza ne Adam (A.S) ke aansuon ki tapish dekhi hai aur un ki subah ki aah-o-zari suni hai. Yahan Fuzail bin Ayaz, Abu-Saeed Abul-Khair, Junaid Baghdadi aur Bayazeid Bustami jaise azeem soofi aur aarif qiyam-pazeer hain. Rumi Iqbal se kehte hain ke utho! hum bhi in buzurgon ke sath namaz ada karein takeh hamare dilon ko bhi wo tarap aur soz-o-gudaz naseeb ho sake jo in hastiyon ka khassa hai.

رفتم و دیدم دو مرد اندر قیام

مقتدی تاتار و افغانی امام

پیرِ رومی ہر زماں اندر حضور

طلعتش برتافت از ذوق و سرور

گفت “مشرق میں دو کس بہتر نزاد

ناخنِ شاں عقدہ ہائے ما کشاد

سید السادات مولانا جمال

زندہ از گفتارِ او سنگ و سفال

ترک سالار آں حلیمِ دردمند

فکرِ او مثلِ مقامِ او بلند

با چنیں مرداں دو رکعت طاعت است

ورنہ آں کارے کہ مزدش جنت است

Roman Urdu)

Raftam o deedam do mard andar qiyam

Muqtadi Tatar o Afghani Imam

Pir-e-Rumi har zaman andar huzoor

Tal’atash bartaft az zouq o suroor

Guft “Mashriq mein do kas behtar nazad

Nakhun-e-shan uqda-haye ma kashad

Sayyid-us-Sadat Maulana Jamal

Zinda az guftar-e-o sang o sufaal

Turk salar aan Haleem-e-dardmand

Fikr-e-o misl-e-maqaam-e-o buland

Ba chaneen mardan do rakat ta’at ast

Warna aan kaaray ke muzdash jannat ast

English Translation

I went forward and saw two men standing in prayer; the follower was a Tatar (Said Halim Pasha), and the leader was Afghani. Rumi, who is always in the Divine presence, his face glowed with joy and ecstasy at this sight. He said, “The East has not given birth to two better men than these; their nails have untied the knots of our problems.” One is the Master of Masters, Maulana Jamal (Afghani), by whose speech even stones and clay became alive.” The other is the Turkish leader, the compassionate Haleem (Said Halim Pasha), whose thought is as lofty as his high station.” To offer two units of prayer with such men is true worship; otherwise, prayer is merely a deed whose wage is paradise.”

Urdu

علامہ اقبال بیان کرتے ہیں کہ میں نے آگے بڑھ کر دیکھا کہ دو عظیم ہستیاں نماز میں کھڑی ہیں۔ امام جمال الدین افغانی ہیں اور ان کے پیچھے مقتدی کی صورت میں شاہِ تاتار یعنی سعید حلیم پاشا موجود ہیں۔ پیر رومی، جو معرفت کی بلندیوں پر ہیں، ان کا چہرہ ان بزرگوں کو دیکھ کر خوشی سے چمک اٹھا۔ رومی نے ان کا تعارف کرواتے ہوئے کہا کہ عالمِ مشرق نے ان جیسی جلیل القدر ہستیاں پیدا نہیں کیں۔ جمال الدین افغانی وہ ہیں جن کی ولولہ انگیز گفتگو نے مردہ ضمیروں کو نئی زندگی دی، جبکہ سعید حلیم پاشا وہ دردِ دل رکھنے والے رہنما ہیں جن کی فکر نہایت بلند ہے۔ ایسی بیدار مغز ہستیوں کے پیچھے نماز پڑھنا ہی اصل بندگی ہے، ورنہ عام نمازیں تو صرف وہ رسم ہیں جس کا مقصد جنت کا حصول ہوتا ہے، لیکن ان کے ساتھ نماز پڑھنا خدا سے لو لگانے کا نام ہے۔

Roman Urdu

Allama Iqbal bayan karte hain ke maine aage barh kar dekha ke do azeem hastiyan namaz mein khari hain. Imam Jamal-ud-Din Afghani hain aur un ke peeche muqtadi ki soorat mein Shah-e-Tatar yani Said Halim Pasha maujood hain. Pir Rumi, jo ma’rifat ki bulandiyon par hain, un ka chehra in buzurgon ko dekh kar khushi se chamak utha. Rumi ne in ka ta’aruf karwate hue kaha ke aalam-e-mashriq ne in jaisi jaleel-ul-qadr hastiyan paida nahi kin.

 Jamal-ud-Din Afghani wo hain jin ki walwala-angeiz guftagu ne murda zameeron ko nayi zindagi di, jabke Said Halim Pasha wo dard-e-dil rakhne wale rehnuma hain jin ki fikr nihayat buland hai. Aisi beidar-maghz hastiyon ke peeche namaz parhna hi asl bandagi hai, warna aam namazein to sirf wo rasm hain jis ka maqsad jannat ka husool hota hai, lekin in ke sath namaz parhna Khuda se lau lagane ka naam hai.

قراتِ آں پیرِ مردے سخت کوش

سورۂ والنجم و آں دشتِ خموش !

قرآتے کزو خلیل آید بہ وجد

روحِ پاکِ جبرئیل آید بہ وجد !

دل ازو در سینہ گردد ناصبور

شورِ ‘الا اللہ’ خیزد از قبور !

اضطرابِ شعلہ بخشد دُود را

سوز و مستی می دہد داؤد را

آشکارا ہر غیاب از قراتش

بے حجاب ام الکتاب از قراتش !

Roman Urdu)

Qirat-e-aan pir-e-mard-e-sakht kosh

Surah-e-wan-Najm o aan dasht-e-khamosh !

Qirate kazo Khalil aayed ba wajd

Rooh-e-pak-e-Jibreel aayed ba wajd !

Dil azo dar seena gardad na-saboor

Shor-e- ‘Ill-Allah’ kheizad az quboor !

Izterab-e-shola bakhshad dood ra

Soz o masti mi dehad Dawood ra

Ashkara har ghiyab az qiratash

Be-hijab Umm-ul-Kitab az qiratash !

English Translation

The recitation of that hard-striving old man (Afghani) in that silent desert was Surah an-Najm! Such a recitation that would bring Prophet Abraham (Khalil) into ecstasy, and make the holy spirit of Gabriel dance in joy! The heart becomes restless within the breast because of it, and the cry of “None but Allah” rises from the graves!

It grants the restlessness of a flame to mere smoke and bestows passion and intoxication even upon the voice of David. Every hidden mystery became manifest through his recitation, and the essence of the Quran (Umm-ul-Kitab) became unveiled.

Urdu

اقبال اس روحانی منظر کی منظر کشی کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ جب جمال الدین افغانی نے اس خاموش صحرا میں سورہ والنجم کی تلاوت شروع کی، تو وہ سماں ناقابلِ بیان تھا۔ ان کے پڑھنے کا انداز ایسا تھا کہ اگر حضرت ابراہیمؑ سنتے تو وجد میں آ جاتے اور روحِ جبرئیلؑ پر بھی مستی طاری ہو جاتی۔ اس قرات کی تاثیر سے دل سینوں میں تڑپنے لگے اور ایسا محسوس ہوا جیسے مردہ قبروں سے بھی ‘الا اللہ’ کی صدائیں بلند ہونے لگی ہیں۔ یہ تلاوت دھوئیں جیسے بے جان وجود کو شعلے جیسی تڑپ عطا کرتی ہے اور حضرت داؤدؑ کے لحن جیسی سوز و مستی کی حامل ہے۔ اس قرات کی برکت سے کائنات کے چھپے ہوئے اسرار ظاہر ہونے لگے اور قرآنِ پاک کی حقیقتوں سے پردے اٹھنے لگے۔

Roman Urdu

Iqbal is roohani manzar ki manzar-kashi karte hue kehte hain ke jab Jamal-ud-Din Afghani ne is khamosh sahra mein Surah an-Najm ki tilawat shuroo ki, to wo samaan na-qabil-e-bayan tha. Un ke parhne ka andaz aisa tha ke agar Hazrat Ibrahim (A.S) sunte to wajd mein aa jate aur rooh-e-Jibreel (A.S) par bhi masti tari ho jati. Is qirat ki taseer se dil seenon mein tarapne lage aur aisa mehsoos hua jaise murda quboor se bhi ‘Ill-Allah’ ki sadayein buland hone lagi hain. Ye tilawat dhuwayein jaise be-jaan wajood ko sholay jaisi tarap ata karti hai aur Hazrat Dawood (A.S.) ke lahn jaisi soz-o-masti ki hamil hai. Is qirat ki barkat se kainat ke chhupay hue asrar zahir hone lage aur Quran-e-Pak ki haqiqaton se parday uthne lage.

من ز جا برخاستم بعد از نماز

دستِ او بوسیدم از راہِ نیاز

گفت رومی “ذرهٔ گردوں نورد !

دردِ دلِ او یک جہاں سوز و درد !

چشم جز بر خویشتن نکشادہ

دل بہ کس نادادہ آزادہ “

تند سیر اندر فراخائے وجود

من ز شوخی گویم اورا زندہ رود

Roman Urdu 

Man za ja barkhastam ba’d az namaz

Dast-e-o boseedam az rah-e-niyaz

Guft Rumi “Zarra-e-gardoon navard !

Dard-e-dil-e-o yak jahan soz o dard !

Chashm juz bar kheshtan nakshada

Dil ba kas nadada aazada”

Tund sair andar frakhaye wajood

Man za shokhi goyam o ra Zinda Rud

English Translation

I stood up from my place after the prayer and kissed his hand out of deep respect and devotion.

Rumi said: “This (Iqbal) is a speck that travels across the heavens! His heart contains a whole world of passion and pain!” He has opened his eyes on nothing but his own self; he is a free man who has not given his heart to anyone else.” He travels swiftly across the vastness of existence; out of playful affection, I call him ‘Zinda Rud’ (The Living Stream).”

Urdu

نماز کے بعد علامہ اقبال عقیدت کے ساتھ اٹھے اور امام (جمال الدین افغانی) کے ہاتھ چومے تاکہ ان کی روحانی فیض سے فیضیاب ہو سکیں۔ اس موقع پر پیر رومی نے افغانی سے اقبال کا تعارف ان الفاظ میں کرایا: “یہ ایک ایسا ذرہ ہے جو آسمانوں کی سیر کرنے نکلا ہے۔ اس کے دل میں پوری دنیا کا درد اور ملتِ اسلامیہ کا سوز سمایا ہوا ہے۔ یہ وہ مردِ آزاد ہے جس نے اپنی نظر صرف اپنی خودی پر رکھی ہے اور کسی غیر کے سامنے اپنا دل نہیں ہارا۔ یہ کائنات کی وسعتوں میں بڑی تیزی سے سفر کر رہا ہے، اور اس کی اسی تڑپ اور روانی کی وجہ سے میں اسے پیار سے ‘زندہ رود’ (یعنی زندگی کی لہر یا جیتا جاگتا دریا) کہتا ہوں”۔

Roman Urdu

Namaz ke ba’d Allama Iqbal aqeedat ke sath uthay aur Imam (Jamal-ud-Din Afghani) ke hath choomay takeh un ki roohani faiz se faiz-yab ho sakein. Is mauqa par Pir Rumi ne Afghani se Iqbal ka ta’aruf in alfaz mein karaya: “Ye ek aisa zarra hai jo aasmanon ki sair karne nikla hai. Is ke dil mein poori dunya ka dard aur millat-e-Islamiya ka soz samaya hua hai. Ye wo mard-e-azaad hai jis ne apni nazar sirf apni khudi par rakhi hai aur kisi ghair ke saamne apna dil nahi haara. Ye kainat ki wus’aton mein bari teizi se safar kar raha hai, aur is ki isi tarap aur rawani ki wajah se mein ise pyar se ‘Zinda Rud’ (yani zindagi ki lehar ya jeeta jagta darya) kehta hoon”.

Share your love

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *