
(Javed Nama-16) Falak-e-Attarad – Ziarat-e-Arwah-e-Jamaluddin Afghani wa Saeed Haleem Pasha فلکِ عطارد



مشتِ خاکے کارِ خود را بردہ پیش — در تماشائے تجلی ہائے خویش!
یا من افتادم بدامِ ہست و بود — یا بدامِ من اسیر آمد وجود!
اندریں نیلی شفق چاک از من است؟ — من ز افلاکم کہ افلاک از من است؟
یا ضمیرم را فلک در بر گرفت — یا ضمیرِ من فلک را در گرفت!
Roman Persian
Musht-e-khake kaar-e-khod ra burda pesh — Dar tamashaye tajalli-haye khwaish
Ya man uftadam ba daam-e-hast-o-bud — Ya ba daam-e-man aseer amad wujood
Andarin neeli-shafaq chaak az man ast? — Man zi aflakam ke aflak az man ast
Ya zameer-am ra falak dar bar giraft — Ya zameer-e-man falak ra dar giraft
English Translation
A handful of dust (mankind) has carried its work forward in the spectacle of its own illuminations! Either I fell into the trap of existence, or existence has become a prisoner in my trap! Is the rent in this blue twilight made by me? Am I from the heavens, or are the heavens from me? Either the heavens embraced my conscience, or my conscience embraced the heavens!
Urdu Translation
اقبال کہتے ہیں کہ انسان (مشتِ خاک) نے اپنی روحانی بصیرت کے ذریعے ترقی کی اور اب کائنات کے سربستہ رازوں کا مشاہدہ کر رہا ہے۔ وہ حیرت میں ہیں کہ کیا وہ کائنات کے اسیر ہیں یا کائنات ان کے قبضے میں ہے؟ یہ نیلا آسمان اور فضائیں ان کی اپنی ہمت سے چاک ہوئی ہیں۔ کیا افلاک ان کے ضمیر کے تابع ہیں یا ان کا ضمیر افلاک کا اسیر ہے؟ دراصل یہ انسانی خودی کی وسعت کا بیان ہے۔

اندروں است ایں کہ بیرون است؟ چیست؟ — آنچہ می بینم کہ چون است؟ چیست؟
رزمی بر آسمانی دیگرے — پیشِ خود بینم جہانے دیگرے
عالے باکوہ و دشت و بحر و بر — عالمی از خاکِ ما دیرینہ تر
عالے از ابر کے، بالیدہ — دستبردِ آدمے نادیدہ
Roman Persian
Andaroon ast een ke beroon ast? Chist? — Aanche mi-beenam ke chuun ast? Chist
Razmi bar aasmane deegare — Pesh-e-khod beenam jahane deegare
Alami ba koh-o-dasht-o-bahr-o-bar — Alami az khak-e-ma deereena-tar
Alami az abr-e-ke baalida — Dast-burd-e-adame nadeeda
English Translation
Is this within me or without? What is it? That which I see, how is it? I fly towards another sky; I see before me another world. A world with mountains, deserts, seas, and lands—a world older than our earth. A world born of a small cloud, untouched by the pillage of man!
Urdu Translation
اقبال اس نئے جہان (عطارد) کو دیکھ کر حیران ہیں کہ یہ منظر ان کے دل کے اندر ہے یا باہر؟ وہ ایک اور آسمان کی سیر کر رہے ہیں جہاں ایک نیا جہان بسا ہے۔ وہاں پہاڑ، میدان اور سمندر سب موجود ہیں اور یہ زمین ہماری دنیا سے کہیں زیادہ قدیم ہے۔ سب سے بڑی بات یہ کہ یہ دنیا ابھی تک انسان کی لوٹ مار اور غارت گری سے محفوظ ہے، یعنی یہاں ابھی مادی انسان کے قدم نہیں پڑے۔

نقشِہا نا بستہ برلوحِ وجود — خردہ گیرِ فطرت آنجا کس نبود!
من بہ رومی گفتم ایں صحرا خوش است — در کہستاں شورشِ دریا خوش است
من نیابم از حیاتِ ایں جہاں — از کجا می آید آوازِ اذاں؟
گفت رومی “ایں مقامِ اولیاست — آشنا ایں خاکداں با خاکِ ماست
Roman Persian
Naqsh-ha na basta bar lauh-e-wujood — Khurda-geer-e-fitrat aanja kas na-bud
Man ba Rumi guftam een sahra khush ast — Dar kohistan shorish-e-darya khush ast
Man na-yabam az hayat-e-een jahan — Az kuja mi-ayid awaz-e-azan
Guft Rumi “een maqam-e-awliya-st — Ashna een khakdan ba khak-e-ma-st
English Translation
No forms were yet fixed upon the tablet of existence, and no one was there to criticize nature! I said to Rumi, “This desert is pleasant; the roar of the sea in the mountains is delightful. I find no sign of life in this world; then from where does the sound of Azan come?” Rumi said, “This is the station of the Saints; this dust is familiar with our dust.”
Urdu Translation
اس دنیا کی فطرت ابھی خالص ہے اور اس پر کوئی مصنوعی نقش ثبت نہیں ہوا۔ اقبال رومی سے کہتے ہیں کہ یہاں کا صحرا اور پہاڑ بہت دلکش ہیں مگر یہاں زندگی تو نظر نہیں آتی، پھر یہ اذان کی آواز کہاں سے آ رہی ہے؟ رومی جواب دیتے ہیں کہ یہ اولیاء اللہ کی جگہ ہے اور یہاں کی مٹی ہماری مٹی (انسانیت) سے واقف ہے۔

بوالبشر چوں رخت از فردوس بست — یک دو روزے اندریں عالم نشست
ایں فضا ہا سوزِ آہش دیدہ است — نالہ ہائے صبحگاہش دیدہ است
زائرِ ایں مقامِ ارجمند — پاک مرداں از مقاماتِ بلند
پاک مرداں چوں فضیل و بو سعید — عارفاں مثلِ جنید و با یزید
Roman Persian
Bualbashar chuun rakht az Firdaus bast — Yak do roze andarin alam nishast
Een faza-ha soz-e-ah-ash deeda ist — Nala-haye subah-gah-ash deeda ist
Zair-e-een maqam-e-arjumand — Paak mardan az maqamat-e-buland
Paak mardan chuun Fuzail-o-Bu Saeed — Arifaan misl-e-Junaid-o-Ba-Yazeed
English Translation
When the Father of Mankind (Adam) left Paradise, he stayed in this world for a day or two. These atmospheres have seen the burning of his sighs and heard his morning laments. The visitors of this exalted place are pure men of high stations, like Fuzail and Bu Saeed, and mystics like Junaid and Bayazid.
Urdu Translation
رومی بتاتے ہیں کہ جب حضرت آدم علیہ السلام جنت سے رخصت ہوئے تو انہوں نے کچھ وقت یہاں بھی گزارا تھا۔ یہاں کی فضاؤں نے آدم کی توبہ، ان کی آہوں اور صبح کے نالوں کا مشاہدہ کیا ہے۔ اس بلند مقام کی زیارت کرنے والے بڑے بڑے صوفیاء اور عارفین ہیں جیسے فضیل بن عیاض، ابو سعید ابوالخیر، جنید بغدادی اور بایزید بسطامی۔

خیز تا مارا نماز آید بدست — یک دو دم سوز و گداز آید بدست”
رفتم و دیدم دو مرد اندر قیام — مقتدی تاتار و افغانی امام
پیرِ رومی ہر زماں اندر حضور — طلعتش برتافت از ذوق و سرور
گفت “مشرق زیں دو کس بہتر نزاد — ناخنِ شاں عقدہ ہائے ما کشاد
Roman Persian
Kheez ta ma ra namaz ayid ba dast — Yak do dam soz-o-gudaz ayid ba dast”
Raftaim-o-deedam do mard andar qiyam — Muqtadi Tatar-o-Afghani Imam
Peer-e-Rumi har zaman andar huzoor — Tal’at-ash bartaft az zauq-o-surur
Guft “Mashriq zin do-kas behtar nazaad — Nakhun-e-shan uqda-haye ma kashad
English Translation
“Rise, so that we may join the prayer and gain a few moments of burning and melting (devotion).” I went and saw two men standing in prayer: the Tatar (Said Halim) was the follower, and Afghani was the Imam. Rumi, always in the Presence, his face shone with joy. He said, “The East has not born two better people; their nails have untied our knots.”
Urdu Translation
رومی اقبال کو نماز کی دعوت دیتے ہیں تاکہ روحانی لذت حاصل ہو سکے۔ وہاں پہنچ کر وہ دیکھتے ہیں کہ سید جمال الدین افغانی امامت کر رہے ہیں اور سعید حلیم پاشا (تاتار) ان کے پیچھے نماز پڑھ رہے ہیں۔ رومی نہایت خوش ہوتے ہیں اور کہتے ہیں کہ مشرق کی زمین نے ان دو سے بہتر مفکر پیدا نہیں کیے جنہوں نے ملتِ اسلامیہ کی الجھنوں کو سلجھایا۔

سید السادات مولانا جمال — زادہ از گفتارِ او سنگ و سفال
ترکِ سالارِ آں حلیمِ درد مند — فکرِ او مثلِ مقامِ او بلند
با چنیں مرداں دو رکعت طاعت است — ورنہ آں کارے کہ مزدش جنت است”
Roman Persian
Sayyid-us-Sadat Maulana Jamal — Zada az guftar-e-o sang-o-safal
Turk-e-salar aan Halim-e-dard-mand — Fikr-e-o misl-e-maqam-e-o buland
Ba chuneen mardan do rakat ta’at ist — Warna aan kaare ke muzd-ash Jannat ist”
English Translation
The Master of Masters, Maulana Jamal (Afghani), from whose words even stone and clay were born (awakened). The Turkish leader, that compassionate Halim, whose thought is as high as his station. With such men, two units of prayer are true worship; otherwise, it is just a task for which the wage is Paradise. The recitation of that hardworking elder—Surah An-Najm and that silent desert
Urdu Translation
پہلی شخصیت جمال الدین افغانی ہیں جن کی باتوں نے مردہ دلوں (پتھر اور مٹی) میں جان ڈال دی۔ دوسری شخصیت سعید حلیم پاشا ہیں جن کی سوچ ان کے مرتبے کی طرح بلند ہے۔ رومی کہتے ہیں کہ ایسے مردانِ حق کے پیچھے نماز پڑھنا ہی حقیقی بندگی ہے، ورنہ عام نماز تو بس جنت کے لالچ میں ایک مزدوری ہے۔ افغانی اس خاموش دشت میں سورہ والنجم کی تلاوت کر رہے تھے۔

قرأتِ آں پیرِ مردِ سخت کوش — سورہٴ والنجم و آں دشتِ خموش!
قرأتے کزوے خلیل آید بوجد — روحِ پاکِ جبرئیل آید بوجد!
دل ازو در سینہ گردد ناصبور — شورِ الا اللہ خیزد از قبور!
اضطرابِ شعلہ بخشد دور را — سوز و مستی می دہد داؤد را
آشکارا بہرِ غیاب از قرأتش — بے حجاب ام الکتاب از قرأتش!
Roman Persian
Qira’at-e-aan peer-e-marde sakht-kosh — Surah-wa-Najm-o-aan dasht-e-khamosh
Qira’ate kazu-e-Khaleel ayid ba wajd — Rooh-e-paak-e-Jibreel ayid ba wajd
Dil az o dar seena gardad na-saboor — Shor-e-Illa-Allah kheezad az quboor
Ashkara bahr-e-ghiyab az qira’at-ash — Be-hijab Umm-ul-Kitab az qira’at-ash
English Translation
A recitation that would bring Ibrahim (the Friend) into ecstasy, and the pure soul of Jibreel into ecstasy! The heart becomes restless in the breast because of it; the cry of “Illa Allah” rises from the graves! It gives smoke the restlessness of a flame and bestows the fire of David. Every hidden thing becomes manifest through his recitation; the “Mother of Books” (Quran) becomes unveiled
Urdu Translation
افغانی کی تلاوت میں ایسا اثر تھا کہ حضرت ابراہیمؑ اور جبرئیلؑ بھی وجد میں آ جائیں۔ ان کی آواز سے سینے میں دل بے قرار ہو جاتا ہے اور مردہ روحیں پکار اٹھتی ہیں۔ یہ تلاوت ہر غیب کو ظاہر کر دینے والی اور قرآن کے حقیقی اسرار و رموز کو واضح کر دینے والی تھی۔

من زجا برخاستم بعد از نماز — دستِ او بوسیدم از راہِ نیاز
گفت رومی “ذرہٴ گردوں نورد! — دردِ دل او یک جہاں سوز و درد!
چشم جز بر خویشتن نگشاد دہ — دل بکس نادادہ، آزادہ
تند سیر اندر فراخائے وجود — من ز شوخی گویم اور زندہ رود”
Roman Persian
Man zi ja barkhastam ba’d az namaz — Dast-e-o boseedam az rah-e-niyaz
Guft Rumi “Zarra-e-gardoon-navard! — Dard-e-dil o yak jahan soz-o-dard
Chashm juz bar khwaistan na-gushada — Dil ba kas na-dada, azaada
Tund-seyr andar fra-khaye wujood — Man zi shokhi goyam ora Zinda Rood”
English Translation
I rose from my place after the prayer and kissed his hand in devotion. Rumi said, “This is a grain of dust that travels the heavens! His heart contains a world of burning and pain! He has opened his eyes only upon himself; he has given his heart to no one—he is free. Moving swiftly in the vastness of existence, I playfully call him ‘Zinda Rood’ (The Living Stream).”
Urdu Translation
نماز کے بعد اقبال (زندہ رود) نے عقیدت سے افغانی کا ہاتھ چوما۔ رومی نے افغانی کو اقبال کا تعارف کراتے ہوئے کہا کہ یہ ایک ایسا ذرہ ہے جو آسمانوں کی سیر کر رہا ہے اور اس کے دل میں امت کا بہت درد ہے۔ یہ ایک آزاد انسان ہے جس نے اپنی خودی کو پہچانا ہے اور کسی کا ذہنی غلام نہیں ہے۔ رومی نے انہیں “زندہ رود” کا لقب دیا۔
حاصلِ کلام (Conclusion)
اس پورے باب میں علامہ اقبال نے یہ واضح کیا ہے کہ مشرق اور خصوصاً عالمِ اسلام کی بیداری کے لیے جمال الدین افغانی کی پُراثر شخصیت اور سعید حلیم پاشا کی بلند فکری مشعلِ راہ ہیں۔ عطارد کی یہ پاکیزہ فضا اور وہاں ہونے والی یہ “نمازِ عشق” اس بات کی علامت ہے کہ حقیقی قیادت وہی ہے جو اللہ کے سامنے جھکنے والی اور قرآن کی روح سے واقف ہو۔
Roman Urdu Summary
Is poore baab mein Allama Iqbal ne ye wazeh kiya hai ke mashriq aur khusoosan aalam-e-Islam ki bedari ke liye Jamaluddin Afghani ki pur-asar shakhsiyat aur Saeed Halim Pasha ki buland fikri mashal-e-rah hain. Utarid ki ye pakeeza faza aur wahan hone wali ye ‘namaz-e-ishq’ is baat ki alaamat hai ke haqeeqi qiyadat wahi hai jo Allah ke saamne jhukne wali aur Quran ki rooh se waqif ho.




