
(Javed Nama-17) Afghani افغانی


زندہ رود! از خاکداں ما بگوئے — از زمین و آسمانِ ما بگوئے
خاکی و چوں قدسیاں روشن بصر! — از مسلماناں بدہ ما را خبر!
Roman Persian
Zinda Rood! az khakdan-e-ma bagooy — Az zameen-o-asman-e-ma bagooy
Khaki-o-chuun qudsiyan roshan-basar! — Az Musalmanan badeh ma ra khabar
English Translation
O Zinda Rood! Tell us of our earthly world; tell us of our earth and sky. You are made of dust, yet you have clear vision like the angels! Give us news of the Muslims! (Iqbal replies): In the conscience of the world-breaking nation, I have seen the conflict between religion and homeland! The soul has died in the body due to weakness of faith; they are hopeless of the power of the manifest religion.
Urdu Translation
افغانی کہتے ہیں: “اے زندہ رود! ہماری دنیا کے بارے میں بتاؤ۔ تم مٹی کے بنے ہو مگر تمہاری بصیرت فرشتوں جیسی ہے، ہمیں مسلمانوں کی خبر دو۔” اقبال جواب دیتے ہیں: “میں نے اس قوم کے دل میں دیکھا ہے جو کبھی دنیا کو مسخر کرنے والی تھی، آج وہاں دین اور وطن کی جنگ چھڑی ہوئی ہے۔ یقین کی کمی نے ان کی روح کو مردہ کر دیا ہے اور وہ اسلام کی اصل طاقت سے مایوس ہو چکے ہیں۔”

در ضمیرِ ملت گیتی شکن — دیدہ ام آویزہٴ دیں و وطن!
روح در تن مردہ از ضعفِ یقیں — ناامید از قوتِ دیں مبیں
ترک و ایران و عرب مستِ فرنگ — ہر کسے را در گلو شستِ فرنگ
مشرق از سلطانیِ مغرب خراب — اشتراک از دیں و ملت بردہ تاب!
Roman Persian
Dar zameer-e-millat-e-geeti-shikan — Deeda-am aweezish-e-deen-o-watan
Rooh dar tan murda az zu’f-e-yaqeen — Na-umeed az quwwat-e-deen-e-mubeen
Turk-o-Iran-o-Arab mast-e-Farang — Har kase ra dar galu shast-e-Farang
Mashriq az sultani-e-Maghrib kharab — Ishtirak az deen-o-millat burda taab
English Translation:
Turks, Iranians, and Arabs are intoxicated by Europe; everyone has the hook of Europe in their throat. The East is ruined by Western rule, and Communism has taken away the glow of religion and nation! The Western Lord, who is all deceit and craft, taught the people of faith the lesson of “Homeland” (Nationalism).
He is focused on a center, while you are in discord; move beyond the divisions of Syria, Palestine, and Iraq
Urdu Translation
ترک ہوں، ایرانی ہوں یا عرب، سب مغرب کی چکا چوند میں گم ہیں اور سب کے گلے میں فرنگیوں کا کانٹا (غلامی) اٹکا ہوا ہے۔ مغرب کی حکمرانی نے مشرق کو برباد کر دیا اور اشتراکیت نے مذہب کی رونق چھین لی۔ افغانی کہتے ہیں کہ مغرب کے عیار حکمرانوں نے مسلمانوں کو ‘وطنیت’ کا وہ سبق پڑھایا جس نے انہیں ٹکڑوں میں بانٹ دیا۔ وہ خود تو متحد ہیں مگر تمہیں شام، فلسطین اور عراق جیسے ناموں میں الجھا کر نفاق پیدا کر دیا ہے۔

لردِ مغرب آں سراپا مکر و فن — اہلِ دیں را داد تعلیمِ وطن
او بفکرِ مرکز و تو در نفاق — بگزر از شام و فلسطین و عراق
تو اگر داری تمیزِ خوب و زشت — دل نہ بندی با کلوخ و سنگ و خشت
چیست دیں برخاستن از روئے خاک — تا زخود آگاہ گردد جاںِ پاک!
می نگنجد آنکہ گفت اللہ ہو — در حدودِ ایں نظامِ چار سو
برکہ از خاک و بریز و ز خاک — حیف اگر در خاک میرد جاںِ پاک!
Roman Persian
Lord-e-Maghrib aan sarapa makr-o-fan — Ahl-e-deen ra daad talim-e-watan
O ba-fikr-e-markaz-o-tu dar nifaq — Bugzar az Shaam-o-Filasteen-o-Iraq
Tu agar daari tameez-e-khoob-o-zisht — Dil na bandi ba kulookh-o-sang-o-khisht
Chist deen? Barkhastan az ruye khak — Ta zi khod aagah gardad jaan-e-paak
Mi-na-gunjad aan-ke guft Allah-Hoo — Dar hudood-e-een nizam-e-char su
Par-e-kah az khak-o-bar-kheez-o-zi-khak — Haif agar dar khak meerad jaan-e-paak
English Translation
If you can distinguish between good and evil, do not bind your heart to clods of earth, stones, and bricks. What is religion? It is rising above the dust so that the pure soul may become self-aware! He who says “Allah-Hoo” cannot be contained within the limits of this four-dimensional system. A blade of grass rises from the dust; alas if the pure soul dies within the dust
Urdu Translation
اگر تم اچھے اور برے کی پہچان رکھتے ہو تو مٹی کے ڈھیروں اور اینٹ پتھروں (جغرافیائی حدود) سے دل نہ لگاؤ۔ دین تو نام ہی مٹی کی قید سے بلند ہونے کا ہے تاکہ روح اپنی حقیقت پہچان سکے۔ جو سچے دل سے ‘اللہ ھو’ کہتا ہے وہ زمان و مکاں کی ان چار سمتوں میں قید نہیں ہوتا۔ گھاس کا تنکا بھی مٹی سے نکل کر بلندی کی طرف اٹھتا ہے، افسوس ہے اس انسان پر جس کی روح مٹی میں ہی دبی رہ جائے۔

گرچہ آدم بردمید از آب و گل — رنگ و نم چوں گل کشید از آب و گل
حیف اگر در آب و گل غلطد مدام — حیف اگر برتر نپرد زیں مقام
گفت تن در شو بخاکِ رنگ رنگ — گفت جاں پہنائے عالم را نگر!
جاں نگنجد در جہات اے ہوشمند — مردِ حر بیگانہ از ہر قید و بند
Roman Persian
Agarcha Adam bar-dameed az aab-o-gil — Rang-o-nam chuun gul kasheed az aab-o-gil
Haif agar dar aab-o-gil ghaltad mudam — Haif agar bartar na-parad zeen maqam
Guft tan “dar-sho ba-khak-e-rang-rang” — Guft jaan “pahna-e-alam ra nigar!”
Jaan na-gunjad dar jihaat ae hoshmand — Mard-e-hur begana az har qaid-o-band
English Translation
Although man emerged from water and clay, and like a flower drew color and moisture from them—alas if he always wallows in water and clay and does not fly higher than this station! The body says, “Enter into the colorful dust,” but the soul says, “Behold the expanse of the universe!” O wise one! The soul cannot be contained in dimensions; the free man is a stranger to every bond.
Urdu Translation
اگرچہ انسان کی پیدائش مٹی اور پانی (عناصر) سے ہوئی ہے اور اس نے پھول کی طرح اسی خاک سے رنگ و بو حاصل کی ہے، مگر یہ دکھ کی بات ہے کہ وہ ہمیشہ مٹی ہی میں لوٹتا رہے اور اپنے مقام سے بلند نہ اڑے۔ جسم کہتا ہے کہ رنگ برنگی خاک (وطن) میں مل جا، مگر روح پکارتی ہے کہ کائنات کی وسعتوں کو دیکھ۔ اے عقل مند! روح سمتوں میں قید نہیں ہوتی، ایک آزاد مرد ہر قسم کی مادی قید و بند سے بالا تر ہوتا ہے۔

حر ز خاک تیرہ آید در خروش — زانکہ از بازاں نیاید کارِ موش!
آں کفِ خاکے کہ نامیدی وطن — ایں کہ گوئی مصر و ایران و یمن
با وطن اہلِ وطن را نسبت است — زانکہ از خاکش طلوعِ ملت است
اندریں نسبت اگر داری نظر — نکتہ بینی ز مو باریک تر
Roman Persian
Hur zi khak-e-teera ayid dar khurosh — Zaanke az baazan na-yayid kaar-e-mosh
Aan kaf-e-khake ke nameedi watan — Een ke goyi Misr-o-Iran-o-Yemen
Ba watan ahl-e-watan ra nisbate ist — Zaanke az khak-ash tulu-e-millate ist
Andarin nisbat agar daari nazar — Nukta beeni zi mo bareek-tar
English Translation
The free man rebels against the dark earth, for the work of a mouse does not come from falcons! That handful of dust you named “Homeland”—which you call Egypt, Iran, and Yemen. There is a relationship between a people and their homeland, for from its soil a nation rises. If you look closely at this relationship, you will see a point finer than a hair.
Urdu Translation
آزاد انسان اس سیاہ مٹی (محدود وطنیت) کے خلاف احتجاج کرتا ہے، کیونکہ شاہین کبھی چوہوں کی طرح زمین میں بل بنا کر نہیں رہتے۔ مٹی کی وہ مٹھی جسے تم نے وطن کا نام دے دیا ہے اور جسے تم مصر، ایران یا یمن کہتے ہو، بے شک اس سے ایک نسبت ہوتی ہے کیونکہ وہیں سے ایک قوم جنم لیتی ہے، مگر اس نسبت کی حقیقت کو گہرائی سے سمجھو (کہ یہ صرف ایک آغاز ہے، منزل نہیں)۔

گرچہ از مشرق برآید آفتاب — با تجلی ہائے شوخ و بے حجاب
در تب و تاب است از سوزِ دروں — تاز قیدِ شرق و غرب آید بروں
بردمد از مشرقِ خود جلوہ مست — تا ہمہ آفاق را آرد بدست!
فطرتش از مشرق و مغرب بری است — گرچہ آواز روئے نسبت خاوری است!
Roman Persian
Agarcha az Mashriq bar ayid Aftab — Ba tajalli-haye shokh-o-be-hijab
Dar tab-o-taab ast az soz-e-daroon — Ta zi qaid-e-Sharq-o-Gharb ayid baroon
Bar-damad az Mashriq-e-khod jalwa-mast — Ta hama aafaq ra aarad ba-dast
Fitrat-ash az Mashriq-o-Maghrib bari ist — Agarcha o az ruye nisbat khawari ist
English Translation
Although the sun rises from the East with bright and unveiled glories, it is in a state of feverish glow from its inner burning so that it may emerge from the prison of East and West! It emerges intoxicated with its own glory from its East, so that it may take all horizons in its hand! Its nature is free from East and West, even though by relation, it is Eastern!
Urdu Translation
سورج کی مثال لو؛ وہ اگرچہ مشرق سے طلوع ہوتا ہے، مگر وہ اپنے اندرونی سوز کی تپش سے مشرق و مغرب کی قید توڑ دیتا ہے۔ وہ اپنے مشرق سے جلوہ افروز ہو کر نکلتا ہے تاکہ تمام جہانوں (آفاق) کو اپنی روشنی کی لپیٹ میں لے لے۔ سورج کی فطرت مشرق و مغرب کی حدود سے آزاد ہے، اگرچہ طلوع ہونے کی نسبت سے اسے مشرقی کہا جاتا ہے۔ بالکل اسی طرح مسلمان کو بھی کسی ایک جغرافیائی خطے کا قیدی نہیں بننا چاہیے۔
حاصلِ کلام (Conclusion)
علامہ اقبال نے “وطنیت” (Nationalism) کے اس تصور کی تردید کی ہے جو مسلمانوں کے مابین جغرافیائی دیواریں کھڑی کرتا ہے۔ پیغام یہ ہے کہ مسلمان کی نسبت مٹی سے نہیں بلکہ اس کے عقیدے اور آفاقی مقصد سے ہے۔ جس طرح سورج مشرق سے نکل کر پورے جہان کا ہو جاتا ہے، اسی طرح مسلمان کو بھی رنگ و نسل اور وطن کی قید سے نکل کر پوری انسانیت کے لیے مشعلِ راہ بننا چاہیے۔
Roman Urdu Summary
Allama Iqbal ne ‘watniyat’ (Nationalism) ke is tasawwur ki tardeed ki hai jo musalmano ke mabain jugrafiyai deewarein khari karta hai. Paigham ye hai ke musalman ki nisbat mitti se nahi balki us ke aqeede aur aafaqi maqsad se hai. Jis tarah suraj mashriq se nikal kar poore jahan ka ho jata hai, usi tarah musalman ko bhi rang-o-nasl aur watan ki qaid se nikal kar poori insaniyat ke liye mashal-e-rah banna chahiye.




