
(Javed Nama-18) Ishtarak-o-Malookiat اشتراک و ملوکیت


صاحبِ سرمایہ از نسلِ خلیل — یعنی آں پیغمبرِ بے جبرئیل
زانکہ حق و باطلِ او مضمر است — قلبِ او مؤمن و دماغش کافر است
غربیاں گم کردہ اند افلاک را — در شکم جویند جاںِ پاک را!
رنگ و بو از تن نگیرد جاںِ پاک — جز بہ تن کاری ندارد اشتراک
Roman Persian:
Sahib-e-Sarmaya az nasl-e-Khaleel — Yaani aan peighambar-e-be-Jibreel
Zaanke haq-o-baatil-e-o mudmar ist — Qalb-e-o mumin-o-dimagh-ash kafir ist
Gharbiyan gum karda and aflak ra — Dar shikam joyand jaan-e-paak ra!
Rang-o-bo az tan na-geerad jaan-e-paak — Juz ba tan kaari na-daarad ishtirak
English Translation:
The author of “Das Kapital” (Karl Marx) is from the lineage of Abraham; that is, he is a prophet without Jibreel! Because his truth is hidden within falsehood, his heart is a believer, but his brain is an infidel. The Westerners have lost the heavens (spirituality); they seek the pure soul within the stomach! The pure soul does not take its essence from the body, but Communism has no business with anything except the body.
Urdu Translation:
کتاب ‘سرمایہ’ کا مصنف (کارل مارکس) اگرچہ حضرت ابراہیمؑ کی نسل (یہود) سے ہے، مگر وہ معاذ اللہ وحی اور جبرئیل کے بغیر ایک جھوٹا پیغمبر بنا بیٹھا ہے۔ چونکہ اس کے نظریات میں باطل کے پردے میں ایک سچائی (مظلوموں کی حمایت) چھپی ہے، اس لیے اس کا دل تو مومن ہے (جو انصاف چاہتا ہے) مگر اس کا دماغ کافر ہے (جو خدا اور روح کا منکر ہے)۔ اہل مغرب نے روحانیت اور افلاک کو کھو دیا ہے اور وہ انسان کی پاک روح کو پیٹ کے اندر تلاش کرتے ہیں۔ روح کا مادی جسم سے کوئی تعلق نہیں، مگر اشتراکیت کا سارا فلسفہ صرف جسم اور روٹی کے گرد گھومتا ہے۔
Roman Urdu Translation:
Kitab ‘Sarmaya’ ka musannif (Karl Marx) agarcha Hazrat Ibrahim (AS) ki nasal se hai, magar woh ma’az-Allah wahyi aur Jibreel ke baghair ek jhoota peighambar bana baitha hai. Chuunke us ke nazariyat mein baatil ke parde mein ek sachayi chhipi hai, is liye us ka dil to mumin hai magar us ka dimagh kafir hai. Ahl-e-Maghrib ne roohaniyat ko kho diya hai aur woh insan ki paak rooh ko pait ke andar talash karte hain. Rooh ka madi jism se koi ta’alluq nahi, magar ishtirakiyat ka sara falsafa sirf jism aur roti ke gird ghoomta hai.

دینِ آں پیغمبرِ حق ناشناس — بر مساواتِ شکم دارد اساس
تا اخوت را مقام اندر دل است — بیخِ او در دل نہ در آب و گل است!
ہم ملوکیت جہاں فریبی است — سینہٴ بے نورِ او از دل تہی است!
زنبورے کہ بر گل می چرد — برگ را بگذارد و شہدش برد
Roman Persian:
Deen-e-aan peighambar-e-haq-na-shinas — Bar musawat-e-shikam daarad asaas
Ta ukhuwwat ra maqam andar dil ist — Beekh-e-o dar dil na dar aab-o-gil ist!
Hum malookiyat jahan-fareebi ist — Seena-e-be-noor-e-o az dil tahi ist!
Zanboore ke bar gul mi-charad — Barg ra bugzaarad-o-shahd-ash burad
English Translation:
The religion of that truth-denying prophet is based entirely on the equality of the stomach. But as long as brotherhood has its place within the heart, its root is in the heart, not in water and clay (the physical body)! Imperialism (Capitalism) too is a deception of the world; its lightless breast is empty of a heart! It is like a wasp that grazes upon a flower, leaves the petals, and carries away its honey.
Urdu Translation:
اس خدا سے بے خبر پیغمبر (مارکس) کے دین کی بنیاد صرف پیٹ کی مساوات پر ہے۔ حالانکہ انسانی بھائی چارے کا اصل مقام دل ہے، اس کی جڑ انسانی دل میں ہوتی ہے، مٹی اور پانی (جسم) میں نہیں۔ دوسری طرف ملوکیت (سرمایہ داری اور بادشاہت) بھی محض ایک موٹاپا اور دھوکا ہے۔ اس کا سینہ نورِ الٰہی سے خالی اور دل سے محروم ہے۔ یہ نظام اس شہد کی مکھی کی طرح ہے جو پھول کا سارا رس (عوام کی دولت) چوس لیتی ہے اور پتے پیچھے چھوڑ جاتی ہے۔
Roman Urdu Translation:
Is Khuda se be-khabar peighambar (Marx) ke deen ki buniyad sirf pait ki musawat par hai. Halanke insani bhai-chare ka asal maqam dil hai, us ki jar insani dil mein hoti hai, mitti aur paani mein nahi. Doosri taraf malookiyat (sarmaya-dari) bhi mahz ek motapa aur dhoka hai. Us ka seena noor-e-Ilahi se khali aur dil se mahroom hai. Ye nizam us shahd ki makhi ki tarah hai jo phool ka sara ras (awam ki daulat) choos leti hai aur patte peeche chor jati hai.

شاخ و برگ و رنگ و بوئے گل ہماں — بر جمالش نالہٴ بلبل ہماں
از طلسم و رنگ و بوئے او گزر — ترکِ صورت گوئے و در معنی نگر
مرگِ باطن گرچہ دیدن مشکل است — گل مخواں اورا کہ در معنی گل است!
ہر دو در ہر دورہ جاں ناصبور و ناشکیب — ہر دو یزداں ناشناس، آدم فریب!
Roman Persian:
Shakh-o-barg-o-rang-o-boye gul haman — Bar jamal-ash nala-e-bulbul haman
Az tilism-o-rang-o-boye o guzar — Tark-e-soorat goye-o-dar ma’ni nigar
Marg-e-batin agarcha deedan mushkil ist — Gul ma-khwan ora ke dar ma’ni gil ist!
Har do dar har daura jaan na-saboor-o-na-shakeeb — Har do Yazdan-na-shinas, Adam-fareeb!
English Translation:
The branch, leaves, color, and scent of the flower remain the same; the lament of the nightingale upon its beauty is also the same. Pass beyond its magic of color and scent; leave the outward form and look into the meaning (reality). Although the death of the inner self is difficult to see, do not call it a flower, for in reality, it is just dust! In every era, both systems keep the soul restless and impatient; both are ignorant of God and deceivers of mankind!
Urdu Translation:
سرمایہ دارانہ نظام میں اوپر سے سب کچھ ویسا ہی چمکدار نظر آتا ہے جیسے پھول کی ٹہنیاں اور رنگ و بو، اور لوگ اس کے ظاہری حسن پر بلبل کی طرح فریفتہ ہوتے ہیں۔ مگر تو اس ظاہری چکا چوند کے طلسم سے نکل، صورت کو چھوڑ اور اس کی حقیقت پر غور کر۔ اگرچہ باطن کی موت کو دیکھنا مشکل ہوتا ہے، مگر جو پھول اندر سے خالی ہو چکا ہو اسے پھول مت کہہ، وہ حقیقت میں صرف مٹی کا ڈھیر ہے۔ یہ دونوں نظام (اشتراکیت اور سرمایہ داری) روح کو بے چین رکھتے ہیں، دونوں خدا سے منکر اور انسانوں کو دھوکا دینے والے ہیں۔
Roman Urdu Translation:
Sarmaya-darana nizam mein oopar se sab kuch waisa hi chamkadar nazar aata hai jaise phool ki tahniyan aur rang-o-bu. Magar tu is zahiri chaka-chond ke tilism se nikal, soorat ko chor aur us ki haqiqat par ghaur kar. Agarcha batin ki maut ko dekhna mushkil hota hai, magar jo phool andar se khali ho chuka ho use phool mat keh, woh haqiqat mein sirf mitti ka dher hai. Ye dono nizam rooh ko be-chain rakhte hain, dono Khuda se munkir aur insanon ko dhoka dene wale hain.

زندگی ایں را خروج آں را خراج — در میانِ ایں دو سنگ آدم زجاج!
ایں بہ علم و دین و فن آرد شکست — آں برد جاں را ز تن، ناں را ز دست
غرق دیدم ہر دو را در آب و گل — ہر دو را تن روشن و تاریک دل!
زندگانی سوختن، با ساختن در گِلے تخمِ دِلے انداختن
Roman Persian:
Zindagi een ra khurooj aan ra khiraj — Dar miyan-e-een do sang Adam zujaj!
Een ba ilm-o-deen-o-fan aarad shikast — Aan burad jaan ra zi tan, naan ra zi dast
Gharq deedam har do ra dar aab-o-gil — Har do ra tan roshan-o-tareek dil!
Zindagani sokhtan, ba sakhtan Dar gile tukhm-e-dile andakhtan!
English Translation:
For this one (Communism), life is rebellion, and for that one (Capitalism), it is tribute (exploitation); between these two stones, man is like glass! This one shatters knowledge, religion, and art, while that one snatches the soul from the body and bread from the hand. I saw both submerged in water and clay (materialism); both have bright bodies but dark hearts! Life is but burning and adapting—planting the seed of a living heart within the clay!
Urdu Translation
کمیونزم کے لیے زندگی کا مطلب ہر پرانے نظام اور مذہب کے خلاف بغاوت (خروج) ہے، جبکہ سرمایہ داری کے لیے زندگی معصوم انسانوں کا خون چوسنا اور ان سے ٹیکس و خراج بٹورنا ہے۔ ان دو بھاری پتھروں کے درمیان غریب انسان شیشے کی طرح پس رہا ہے۔ اشتراکیت علم، مذہب اور فن کو تباہ کرتی ہے، جبکہ سرمایہ داری انسان کے جسم سے روح نکال لیتی ہے اور اس کے ہاتھ سے روٹی چھین لیتی ہے۔ میں نے ان دونوں کو مادہ پرستی (آب و گل) میں ڈوبا ہوا پایا ہے۔ ان کے مادی اجسام تو چمکدار ہیں مگر ان کے دل اندھیرے ہیں۔ جبکہ حقیقی زندگی تو مٹی کے اس جسم کے اندر ایک زندہ اور تڑپنے والا دل (روحانیت) کا بیج بونے کا نام ہے۔
Roman Urdu Translation:
Communism ke liye zindagi ka matlab har purane nizam aur mazhab ke khilaf baghawati (khurooj) hai, jabke sarmaya-dari ke liye zindagi masoom insanon ka khoon choosna aur un se khiraj batorna hai. In do bhari pattharon ke darmiyan ghareeb insan sheeshe ki tarah pis raha hai. Ishtirakiyat ilm, mazhab aur fan ko tabah karti hai, jabke sarmaya-dari insan ke jism se rooh nikal leti hai aur us ke hath se roti cheen leti hai. Mein ne in dono ko mada-parasti mein dooba hua paya hai. Un ke madi ajsam to chamkadar hain magar un ke dil andhere hain. Jabke haqiqi zindagi to mitti ke is jism ke andar ek zinda dil (roohaniat) ka beej bone ka nam hai.
حاصلِ کلام (Conclusion)
اس کلام میں علامہ اقبال نے اشتراکیت (Socialism) اور ملوکیت / سرمایہ داری (Capitalism) دونوں مادی نظاموں کو یکسر مسترد کر دیا ہے۔ ان کے نزدیک کارل مارکس کا نظام صرف “پیٹ کی مساوات” پر قائم ہے جو روح اور اخلاق کو تباہ کرتا ہے، جبکہ سرمایہ داری انسانوں کا استحصال کرتی ہے۔ اسلام ان دونوں انتہاؤں کے درمیان ایک متوازن نظامِ زندگی پیش کرتا ہے، جہاں مادی ضرورتوں کے ساتھ ساتھ روح کی بالیدگی اور دل کی روشنی (خودی) سب سے اہم ہے۔
Roman Urdu
Is kalam mein Allama Iqbal ne ishtirakiyat (Socialism) aur malookiyat / sarmaya dari (Capitalism) donon maadi nizamon ko yakser mustarad kar diya hai. Un ke nazdeek Karl Marx ka nizam sirf “pait ki masawat” par qaim hai jo rooh aur akhlaq ko tabah karta hai, jabke sarmaya dari insanon ka istihsal karti hai. Islam in donon intihaon ke darmiyan ek mutawazin nizam-e-zindagi pesh karta hai, jahan maadi zarooratun ke sath sath rooh ki bazeedgi aur dil ki roshni (Khudi) sab se ahem hai.




