
(Javed Nama-20) Mohkamat-e-Alam-e-Qurani : Khilafat-e-Adam محکماتِ عالمِ قرآنی خلافتِ آدم


در دو عالم ہر کجا آثارِ عشق — ابنِ آدم سرّے از اسرارِ عشق
سرّ عشق از عالمِ ارحام نیست — او ز سام و حام و روم و شام نیست
کوکبِ بے شرق و غرب و بے غروب — در مدارش نے شمال و نے جنوب
حرفِ “اِنّی جاعِلٌ” تقدیرِ او — از زمیں تا آسماں تفسیرِ او
Roman Urdu:
Dar do aalam har kuja aasaar-e-ishq — Ibn-e-Aadam sirre az asraar-e-ishq
Sirr-e-ishq az aalam-e-arhaam neest — Oo zi Saam-o-Haam-o-Room-o-Shaam neest
Kaukab-e-be-sharq-o-gharb-o-be-ghuroob — Dar madarash ne shamaal-o-ne janoob
Harf-e “Inni Ja’ilun” taqdeer-e-oo — Az zameen ta aasman tafseer-e-oo
English Translation:
Wherever there are signs of love in both worlds, the son of Adam is a secret among the secrets of love. The secret of love does not belong to the physical world of lineage; it is free from the divisions of Saam, Haam, Rome, and Syria. Man is a star without east or west, and without decline; in its orbit, there is neither north nor south. The divine decree “I am going to place a vicegerent” is his destiny; from earth to heaven is the explanation of his power.
Urdu Translation:
دونوں جہانوں میں جہاں کہیں بھی عشق کے آثار نظر آتے ہیں، وہاں انسان ہی عشق کا سب سے بڑا گہرا راز بن کر سامنے آتا ہے۔ عشق کا یہ الٰہی راز مادی پیٹ یا حسب و نسب کے محدود دائروں سے نہیں جڑا، اور نہ ہی اس کا سام، حام، روم یا شام جیسی نسلی اور جغرافیائی تقسیم سے کوئی تعلق ہے۔ انسان ہدایت کا ایک ایسا روشن ستارہ ہے جو مشرق و مغرب کی حدود اور غروب ہونے کے خوف سے آزاد ہے، اس کی پرواز کے مدار میں کوئی شمال یا جنوب کی سمت حائل نہیں ہو سکتی۔ اللہ تعالیٰ کا یہ فرمان کہ “میں زمین پر اپنا خلیفہ بنانے والا ہوں” انسان کی اصل تقدیر ہے، اور زمین سے لے کر آسمان تک کی ہر شے کو مسخر کرنا اس خلافت کی عملی تفسیر ہے۔

مرگ و قبر و حشر و نشر احوالِ اوست — نور و نارِ آں جہاں اعمالِ اوست
او امام و او صلوٰت و او حرم — او مداد و او کتاب و او قلم !
خُردہ خَردہ غیبِ او گردد حضور — نے حدود اور نہ ملکش را ثغور
از وجودش اعتبارِ ممکنات — اعتدالِ او عیارِ ممکنات
Roman Urdu:
Marg-o-qabr-o-hashr-o-nashr ahwaal-e-oost — Noor-o-naar-e-aan jahan aamaal-e-oost
Oo imam-o-oo salat-o-oo haram — Oo midad-o-oo kitab-o-oo qalam!
Khurda khurda ghaib-e-oo gardad huzoor — Ne hudood aur na mulkish ra sughoor
Az wujoodash i’tibaar-e-mumkinaat — I’tidaal-e-oo ayaar-e-mumkinaat
English Translation:
Death, the grave, and resurrection are merely his transitional states; the light (heaven) and fire (hell) of the next world are the manifestations of his own deeds. He is the leader, the prayer, and the sanctuary; he is the ink, the book, and the pen. Gradually, his hidden potentials manifest into reality; neither does he have boundaries, nor does his kingdom have frontiers. The reality of all possibilities is measured by his existence; his balance is the touchstone of existence.
Urdu Translation:
موت، قبر اور حشر کے مراحل تو انسان کے بدلتے ہوئے احوال ہیں، جبکہ اس جہان کی روشنی (جنت) اور آگ (دوزخ) دراصل انسان کے اپنے مادی و روحانی اعمال کا نتیجہ ہیں۔ وہی کائنات کا امام، وہی نماز اور وہی حرم ہے؛ وہی سیاہی، کتاب اور لکھنے والا قلم ہے۔ اس کا باطنی غیب رفتہ رفتہ بیداری کی صورت اختیار کر لیتا ہے، نہ اس کی روحانیت کی کوئی حد ہے اور نہ اس کی سلطنت کی کوئی سرحد۔ انسان کے وجود ہی سے کائنات کی تمام ممکنہ صلاحیتوں کو پرکھا جاتا ہے اور اس کا اعتدال ہی کائنات کی کسوٹی ہے۔

من چہ گویم ازیمِ بے ساحلش — غرقِ اعصار و دہور اندر دلش !
آنچہ در آدم بگنجد عالم است — آنچہ در عالم نگنجد آدم است !
آشکارا مہر و مہ از جلوہ اش — نیست رہ جبریل را در خلوتش !
برتر از گردوں مقامِ آدم است — اصلِ تہذیب احترامِ آدم است
Roman Urdu:
Man che goyam az yam-e-be-saahilash — Gharq-e-aasaar-o-duhoor andar dilash!
Aanche dar Aadam bagnjad aalam ast — Aanche dar aalam naganjad Aadam ast!
Aashkara mihr-o-mah az jilwa ash — Neest rah Jibreel ra dar khilwatash!
Bartar az gardoon maqaam-e-Aadam ast — Asl-e-tahzeeb ihtiraam-e-Aadam ast
English Translation:
What can I say of his shoreless ocean? Whole eras and ages are submerged within his heart! That which can be contained within Adam is the universe, but that which cannot be contained within the universe is Adam! The sun and moon are made manifest by his splendor; even Jibreel has no access to his private sanctuary with God! The station of man is higher than the heavens; the essence of true civilization is the respect for mankind.
Urdu Translation:
میں انسان کے اس دل کے بے کنار سمندر کی عظمت کیسے بیان کروں جس کے اندر زمانوں اور صدیوں کے ادوار ڈوبے ہوئے ہیں۔ کائنات مادی طور پر اتنی وسیع ہونے کے باوجود انسان (آدم) کے اندر سما جاتی ہے، لیکن جو حقیقت اس پوری کائنات میں نہیں سما سکتی، وہ انسان کا دل ہے۔ سورج اور چاند کا ظہور بھی انسان ہی کی جلوت کا مرہونِ منت ہے اور خدا کے ساتھ انسان کی خاص خلوت میں فرشتوں کے سردار جبرئیل کی بھی رسائی نہیں۔ انسان کا حقیقی مرتبہ آسمانوں سے بھی بلند ہے اور سچی انسانی تہذیب کی جڑ ہی انسان کا احترام اور اس کی تکریم کرنا ہے۔

زندگی اے زندہ دل دانی کہ چیست؟ — عشق یک میں در تماشائے دوئی است !
مرد و زن وابستہ یک دیگراں — کائناتِ شوق را صورت گراں !
زن نگہ دارندہ نارِ حیات — فطرتِ او لوحِ اسرارِ حیات
آتشِ ما را بجانِ خود زند — جوہرِ او خاک را آدم کند
Roman Urdu:
Zindagi ay zinda dil daani ke cheest? — Ishq yak meen dar tamashaye doey ast!
Mard-o-zan waabasta-e-yak deegaran — Kainat-e-shouq ra soorat guaran!
Zan nigah darenda-e-naar-e-hayat — Fitrat-e-oo lauh-e-asraar-e-hayat
Aatish-e-ma ra ba jaan-e-khod zanad — Gauhar-e-oo khaak ra Aadam kunad
English Translation:
O living heart, do you know what life is? It is to see the One Absolute Truth within the theater of multiplicity! Man and woman are bound to one another; they are the designers of the universe of longing! Woman is the protector of the flame of life; her nature is the tablet containing the secrets of existence. She takes our fire into her own soul; her essence turns mere dust into a true human being.
Urdu Translation:
اے زندہ اور بیدار دل انسان! کیا تو جانتا ہے کہ حقیقی زندگی کیا ہے؟ زندگی اس کثرت اور دنیاوی رنگینیوں کے پردے میں صرف ایک خدا کی توحید کا جلوہ دیکھنے کا نام ہے۔ مرد اور عورت اس کائنات میں ایک دوسرے کے ساتھ لازم و ملزوم ہیں، اور یہ دونوں مل کر کائناتِ شوق کی مصوری اور نقشبندی کرتے ہیں۔ عورت دنیا میں زندگی کی پوشیدہ آگ (نسلِ انسانی کی بقا) کی اصل محافظ ہے اور اس کی فطرت گویا زندگی کے گہرے رازوں کو محفوظ رکھنے والی تختی ہے۔ وہ مرد کے سوز اور مادی تپش کو اپنے وجود اور جان پر جھیلتی ہے اور اس کا یہی تخلیقی جوہر مٹی کے بے جان پتلوں کو ایک باشعور انسان بنا دیتا ہے۔

در ضمیرش ممکناتِ زندگی — از تب و تابش ثباتِ زندگی
شعلہ کز وے شرر ہادر کسست — جاں و تن بے سوزِ او صورت نہ بست
ارچ ما از ارجمند بہائے او — ماہمہ از نقشِ بندِ یہائے او
حق ترا داد است اگر تابِ نظر — پاک شو قدسیتِ او را نگر
Roman Urdu:
Dar zameerash mumkinaat-e-zindagi — Az tab-o-taabash sabaat-e-zindagi
Shola kaz we sharar ha dar kisast — Jan-o-tan be-soz-e-oo soorat na bast
Arche ma az arjuman-e-bahaye oo — Ma hama az naqsh-e-band-e-yahaye oo
Haq tura daad ast agar taab-e-nazar — Paak sho qudsiyat-e-oo ra nigar
English Translation:
Within her conscience lie the possibilities of life; from her inner warmth and passion, life gains stability. She is a flame from which many sparks break forth; without her inner burning, the body and soul cannot take shape. Our worth and dignity come from her elevation and value; we are all shaped by her creative design. If God has granted you the power of vision, become pure and look upon her sacred holiness.
Urdu Translation:
عورت کی گود اور ضمیر میں زندگی کی تمام تر ممکنہ صلاحیتیں پروان چڑھتی ہیں، اور اسی کی مامتا کی تڑپ اور گرمی سے دنیا کے نظام کو استحکام ملتا ہے۔ وہ ایک ایسا روشن شعلہ ہے جس سے انسانیت کی ان گنت چنگاریاں پھوٹتی ہیں، اس کے اندرونی سوز و محبت کے بغیر انسانی جسم اور روح کوئی خوبصورت شکل اختیار نہیں کر سکتے۔ معاشرے میں ہماری جو بھی عزت اور بلند مرتبہ ہے، وہ عورت (ماں، بہن، بیٹی) ہی کی عزت و توقیر کی بدولت ہے۔ ہم سب اسی ہستی کی تخلیقی نقشبندی سے دنیا میں آئے ہیں؛ اگر اللہ نے تجھے سچی بصیرت اور دیکھنے والی آنکھ دی ہے، تو اپنے خیالات کو پاکیزہ بنا اور عورت کے وجود کی اس فرشتہ صفت پاکیزگی اور قدسیت کا احترام کر۔

اے ز دینت عصرِ حاضر بردہ تاب — فاش گویم با تو اسرارِ حجاب
ذوقِ تخلیق آتشے اندر بدن — از فروغِ او فروغِ انجمن !
ہر کہ بردارد ازیں آتش نصیب — سوز و سازِ خویش را گردد رقیب
ہر زماں برنقشِ خود بندد نظر — تا نگیرد جلوہ او نقشِ دگر
Roman Urdu:
Ay zi deenat asar-e-hazir burda taab — Faash goyam ba to asraar-e-hijaab
Zouq-e-takhleeq aatishe andar بدن — Az furoogh-e-oo furoogh-e-anjuman!
Har ke bardarad azeen aatish naseeb — Soz-o-saaz-e-khoesh ra gardad raqeeb
Har zaman bar naqsh-e-khod bandad nazar — Ta nageerad jilwa-e-oo naqsh-e-digar
English Translation:
O you from whose religion the modern age has snatched away its brilliance, let me reveal to you clearly the secrets of the veil (modesty/solitude). The desire to create is like a fire within the body; from its brightness, the entire gathering gains light! Whoever receives a share of this inner fire becomes the watchful guardian of his own inner passion. At every moment, he keeps his gaze fixed upon his own inner design, lest his form accept any alien or foreign impression.
Urdu Translation:
اے مسلمان! تجھ سے اس مادی دورِ حاضر نے تیرے دین کی اصل روشنی چھین لی ہے، آ میں تجھ پر تنہائی اور پردے (حجاب و خلوت) کے چھپے ہوئے اسرار واضح کروں۔ کچھ نیا پیدا کرنے کا ذوق انسان کے وجود میں ایک پوشیدہ آگ کی طرح ہوتا ہے اور اسی آگ کی چمک سے پوری دنیا کی محفلیں روشن ہوتی ہیں۔ جو کوئی بھی اس باطنی آگ سے اپنا حصہ پاتا ہے، وہ اپنے اندرونی سوز و ساز اور نظریات کا سچا محافظ بن جاتا ہے۔ وہ ہر لمحہ اپنے باطن کے نقش پر نظر رکھتا ہے تاکہ دنیا کی ظاہری چکا چوند اس کے ذہن پر کوئی دوسرا غلظ یا اغیار کا نقش قائم نہ کر دے۔

“مصطفٰی” اندر حرا خلوت گزید — مدتے جز خویشتن کس را ندید
نقشِ ما را در دل اوریختند — ملتے از خلوتش انگیختند
می توانی منکرِ یزداں شدن — منکر از شانِ نبی نہ تواں شدن
گرچہ داری جاںِ روشن چوں کلیم — ہست افکارِ تو بے خلوت عقیم !
Roman Urdu:
“Mustafa” andar Hira khilwat guzeed — Muddate juz khoeshtan kas ra nadeed
Naqsh-e-ma ra dar dil-e-oo reekhtand — Millate az khilwatash angeekhtand
Mee tawani munkir-e-Yazdan shudan — Munkir az shaan-e-Nabi na tawan shudan
Garche daree jaan-e-roshan chon Kaleem — Hast afkaar-e-to be-khilwat aqeem!
English Translation:
Mustafa (PBUH) chose solitude within Mount Hira; for a long time, he looked upon none but his own reality. Our collective destiny and design were poured into his blessed heart; a whole new nation was raised from the depths of his solitude! You might even deny God, but you can never deny the magnificent stature of the Prophet! Even if you possess a soul as luminous as Moses, your thoughts will remain barren and fruitless without deep solitude!
Urdu Translation:
ہمارے نبی حضرت محمد مصطفیٰؐ نے غارِ حرا کی تنہائی اختیار فرمائی اور ایک طویل مدت تک دنیا سے الگ تھلگ رہ کر اپنے اندرونی وجود اور رب کی حقیقت کے سوا کسی کو نہ دیکھا۔ اللہ تعالیٰ نے ہماری اس مسلم امت کا نقش اور تقدیر حضورؐ کے اسی مبارک دل میں انڈیل دی تھی، گویا آپؐ کی اسی خلوتِ حرا کے بطن سے ایک عظیم ملتِ اسلامیہ وجود میں آئی۔ تم اپنی مادہ پرستی کی انتہا میں شاید خدا کے وجود کا انکار کرنے کی جرات تو کر بیٹھو (جسا کہ مغربی فلسفی کرتے ہیں)، مگر محمدؐ کی بنائی ہوئی اس عظیم امت اور ان کی شانِ رسالت سے انکار کرنا کسی صورت ممکن ہی نہیں۔ اگر تمہارا ذہن حضرت موسیٰؑ کی طرح علم سے روشن بھی ہو، تب بھی جب تک تم تنہائی میں بیٹھ کر غور و فکر نہیں کرو گے، تمہارے افکار بانجھ اور بے فائدہ رہیں گے۔

از کم آمیزی تخیل زندہ تر — زندہ تر جویندہ تر، یا بندہ تر !
علم و ہم شوق از مقاماتِ حیات — ہر دوئی گیر و نصیب از واردات !
علم از تحقیق لذت می برد — عشق از تخلیق لذت می برد
صاحبِ تحقیق را جلوت عزیز — صاحبِ تخلیق را خلوت عزیز
Roman Urdu:
Az kam aameezi takhayyul zinda tar — Zinda tar, joyenda tar, ya banda tar!
Ilm-o-ham shouq az maqamaat-e-hayat — Har doey geer-o-naseeb az waaridat!
Ilm az tahqeeq lazzat mee burad — Ishq az takhleeq lazzat mee burad
Sahib-e-tahqeeq ra jilwat azeez — Sahib-e-takhleeq ra khilwat azeez
English Translation:
Through limited mixing with the world, the imagination becomes alive—more vibrant, more searching, and more successful in finding its goals! Knowledge and passion (love) are both stages of life; embrace both and receive your share from their spiritual experiences! Knowledge derives pleasure from research and investigation, while Love derives pleasure from creation and intuition. The seeker of research cherishes the crowd (outward world), whereas the master of creation cherishes solitude.
Urdu Translation:
دنیا کے فضول میل جول سے دور رہنے (کم آمیزی) سے انسان کا تخیل پہلے سے کہیں زیادہ زندہ، سچا متلاشی اور اپنی منزل کو پانے والا بن جاتا ہے۔ علم (عقل) اور شوق (عشق) دونوں ہی انسانی زندگی کے عظیم مقامات اور منزلیں ہیں؛ تو ان دونوں کو حاصل کر اور ان سے پیدا ہونے والی باطنی کیفیات سے اپنا حصہ حاصل کر۔ علم کا کام مادی کائنات کی تحقیق کرنا ہے اور وہ اسی مشاہدے سے لذت پاتا ہے، جبکہ عشق کا کام نئی دنیا اور نئے افکار تخلیق کرنا ہے اور وہ اسی تخلیقِ نو سے تسکین پاتا ہے۔ مادی تحقیق کرنے والے صاحبِ علم کو جلوت (باہر کی دنیا اور لوگوں کا ہجوم) پسند ہوتی ہے، جبکہ روحانی تخلیق کرنے والے صاحبِ ایمان کو خلوت (تنہائی) عزیز ہوتی ہے۔

چشمِ موسیٰ خواست دیدارِ وجود ایں ہمہ از لذتِ تحقیق بود
لَن تَرانی نکتہ ہا دارد دقیق اندکے گم شو دریں بحرِ عمیق
ہر کجا بے پردہ آثارِ حیات چشمہ زارش در ضمیرِ کائنات
درنگر ہنگامہء آفاق را زحمتِ جلوت مدہ خلاق را
حفظِ ہر نقشِ آفریں از خلوت است خاتمِ او را نگیں از خلوت است
Roman Urdu:
Chashm-e-Musa khwaast deedaar-e-wujood Een hama az lazzat-e-tahqeeq bood
“Lan Tarani” nukta ha darad daqeeq Andake gum sho dareen bahr-e-ameeq
Har kuja be-parda aasaar-e-hayat Chashma zaarash dar zameer-e-kainat
Dar nigar hungama-e-aafaaq ra Zahmat-e-jilwat madah khallaq ra
Hifz-e-har naqsh-e-aafreen az khilwat ast Khaatam-e-oo ra nageen az khilwat ast
English Translation:
The eye of Moses desired to see the Divine Essence; the divine reply “You cannot see Me” contains subtle and profound points. Lose yourself for a moment in this deep ocean! Wherever the signs of life are visible and un-veiled, their source lies deep within the inner conscience of the universe. Look upon the outer commotion of the horizons, but do not trouble the Creator to show Himself in the crowd. The protection of every creator lies in solitude; the diamond of his ring is forged in isolation.
Urdu Translation:
حضرت موسیٰؑ کی آنکھ نے جو کوہِ طور پر خدا کے ظاہری دیدار کی خواہش کی تھی، وہ دراصل علم اور مادی تحقیق کی اسی لذت کا تقاضا تھا، مگر اللہ کی طرف سے ملنے والے جواب “لَن تَرانی” (تو مجھے ہرگز نہیں دیکھ سکتا) میں بڑے گہرے اور باریک نکات پوشیدہ ہیں۔ ذرا تھوڑی دیر کے لیے اس گہرے سمندر کے افکار میں ڈوب کر تو دیکھ۔ کائنات میں جہاں کہیں بھی زندگی کے آثار کھلے بندوں اور بے پردہ نظر آتے ہیں، ان سب کا اصل چشمہ اور بنیاد اس کائنات کے پوشیدہ ضمیر کے اندر چھپی ہوئی ہے۔ تو باہر کے اس مادی جہان اور آسمان کے ہنگاموں پر غور کر، مگر کائنات کے اصل خالق کو دنیا کے ہجوم (جلوت) میں دیکھنے کی زحمت نہ دے۔ کائنات کے ہر نقاش اور تخلیق کار کے شاہکار کی حفاظت تنہائی ہی سے ممکن ہوتی ہے، گویا اس کی انگوٹھی کا قیمتی نگینہ ہی خلوت ہے۔
حاصلِ کلام (Conclusion)
قرآنی نظام کے پہلے بنیادی اصول “خلافتِ آدم” کے تحت علامہ اقبال نے انسان کی عظمت کو پوری مادی کائنات پر فوقیت دی ہے۔ کائنات کی اصل تہذیب انسان کا احترام اور اس کی خودی کی بیداری ہے۔ اس انسانیت کی بقا، پرورش اور تربیت کے لیے عورت (ماں کے روپ میں) کا وجود کائنات کا سب سے مقدس اور لائقِ احترام سرمایہ ہے کیونکہ وہی نسلِ انسانی کی اصل نقشبند ہے۔ مزید یہ کہ ایک پختہ کار، بیدار اور غاصب نظاموں کے خلاف انقلابی انسان بننے کے لیے غارِ حرا کی سنت پر عمل کرتے ہوئے “خلوت” (تنہائی اور گہرے غور و فکر) کو اختیار کرنا بے حد ضروری ہے، کیونکہ خلوت کے بغیر انسان کے افکار بانجھ رہ جاتے ہیں اور وہ مادی دنیا کی اندھی تقلید سے نجات حاصل نہیں کر سکتا۔
Roman Urdu:
Qurani nizam ke pehle buniyadi usool “Khilafat-e-Adam” ke tehat Allama Iqbal ne insan ki azmat ko poori madi kainat par fauqiyat di hai. Kainat ki asal tahzeeb insan ka ihtiram aur us ki khudi ki bedari hai. Is insaniat ki baqa, parwarish aur tarbiat ke liye aurat (maa ke roop mein) ka wajood kainat ka sab se muqaddas aur layak-e-ihtiram sarmaya hai kyunke wohi nasal-e-insani ki asal naqsh-band hai.
Mazeed yeh ke ek pukhta-kaar, bedar aur ghasib nizamon ke khilaf inqilabi insan banne ke liye ghar-e-Hira ki sunnat par amal karte hue “khalwat” (tanhai aur gehre ghaur-o-fikr) ko ikhtiyar karna be-had zaroori hai, kyunke khalwat ke baghair insan ke afkar baanjh reh jate hain aur woh madi dunya ki andhi taqleed se najat hasil nahi kar sakta.




