(Javed Nama-19) Saeed Haleem Pasha – Shark-o-Gharb سعید حلیم پاشا: شرق و غرب

غربیاں را زیرکی سازِ حیات — شرقیاں را عشق رازِ کائنات

زیرکی از عشق گردد حق شناس — کارِ عشق از زیرکی محکم اساس

عشق چوں با زیرکی ہمبر شود — نقشبندِ عالمِ دیگر شود

خیز و نقشِ عالمِ دیگر بنہ — عشق را با زیرکی آمیزدہ

Roman Persian:

Gharbiyan ra zeeraki saaz-e-hayat — Sharqiyan ra ishq raaz-e-kainat

Zeeraki az ishq gardad haq-shinas — Kaar-e-ishq az zeeraki muhkam asaas

Ishq chuun ba zeeraki hambar shavad — Naqsh-band-e-alam-e-deegar shavad

Kheez-o-naqsh-e-alam-e-deegar badeh — Ishq ra ba zeeraki aameezadeh

English Translation:

For Westerners, intellect is the music of life; for Easterners, love is the secret of the universe. Intellect becomes aware of God through love, and the work of love gains a firm foundation through intellect. When love embraces intellect, it becomes the designer of another world. Rise and sketch the design of a new world; mingle love with intellect!

Urdu Translation:

اہلِ مغرب کے لیے عقل و دانش ہی زندگی کا ساز و سامان ہے جبکہ اہلِ مشرق عشق (روحانیت) کو کائنات کا اصل راز سمجھتے ہیں۔ عقل جب عشق سے ملتی ہے تو خدا شناس بن جاتی ہے، اور عشق کا معاملہ عقل کے ذریعے مضبوط بنیاد والا ہو جاتا ہے۔ جب عشق اور عقل باہم مل جاتے ہیں تو وہ ایک نئی دنیا کا نقش پیدا کرنے والے بن جاتے ہیں۔ اے مسلمان! تو اٹھ اور ایک نئے جہان کا نقش قائم کر، اور عقل کو عشق کے ساتھ ملا دے۔

Roman Urdu Translation:

Ahl-e-Maghrib ke liye aql-o-daanish hi zindagi ka saaz-o-saman hai jabke ahl-e-Mashriq ishq ko kainat ka asal raaz samajhte hain. Aql jab ishq se milti hai to Khuda-shinas ban jati hai, aur ishq ka ma’amla aql ke zariye muhkam buniyad wala ho jata hai. Jab ishq aur aql baaham mil jate hain to woh ek nayi dunya ka naqsh paida karne wale ban jate hain. Ae Musalman! tu uth aur ek naye jahan ka naqsh qaim kar, aur aql ko ishq ke sath mila de.

شعلہٴ افرنگیاں نم خوردہ ایست — چشمِ شاں صاحب نظر، دل مردہ ایست!

زخمِہا خوردند از شمشیرِ خویش — بس افتادند چوں نخچیرِ خویش!

سوز و مستی را مجو از تاکِ شاں — عصرِ دیگر نیست در افلاکِ شاں!

زندگی را سوز و ساز از نارِ تست — عالمِ نو آفریدن کارِ تست!

Roman Persian:

Shola-e-Afrangiyan nam-khorda ist — Chashm-e-shan sahib-e-nazar, dil murda ist!

Zakhm-ha khordand az shamsheer-e-khwaish — Bismil uftadand chuun nakhcheer-e-khwaish!

Soz-o-masti ra majo az taak-e-shan — Asr-e-deegar neest dar aflak-e-shan!

Zindagi ra soz-o-saaz az naar-e-tust — Alam-e-nau aafreedan kaar-e-tust!

English Translation:

The flame of the Westerners is damp and dying; their eyes see, but their hearts are dead! They have been wounded by their own sword; they have fallen like their own prey! Do not seek fire and ecstasy from their grapevine; there is no new era in their heavens! The burning and melting of life comes from your fire; creating a new world is your task!

Urdu Translation:

اہلِ مغرب کا شعلہ اب بجھ رہا ہے؛ ان کی آنکھیں روشن اور صاحبِ نظر ہیں مگر ان کے دل مردہ ہو چکے ہیں۔ وہ اپنی ہی مادی تلوار (سائنس اور جنگوں) سے زخمی ہو چکے ہیں اور اپنے ہی شکار کی طرح تڑپ کر گر پڑے ہیں۔ ان کی انگور کی بیل (تہذیب و شراب) سے اب وہ پرانا سوز و مستی تلاش نہ کرو، ان کے آسمانوں میں کوئی نیا زمانہ نہیں چھپا۔ زندگی میں جو حقیقی تڑپ اور گرمی ہے وہ تمہاری ہی آگ (ایمان) کی وجہ سے ہے، ایک نیا جہان پیدا کرنا اب تمہارا ہی کام ہے۔

Roman Urdu Translation:

Ahl-e-Maghrib ka shola ab bujh raha hai; un ki aankhein roshan aur sahib-e-nazar hain magar un ke dil murda ho chuke hain. Woh apni hi madi talwar se zakhmi ho chuke hain aur apne hi shikar ki tarah tadap kar gir pade hain. Un ki angoor ki bail se ab woh purana soz-o-masti talash na karo, un ke aasmanon mein koi naya zamana nahi chhipa. Zindagi mein jo haqiqi tadap aur garmi hai woh tumhari hi aag (iman) ki wajah se hai, ek naya jahan paida karna ab tumhara hi kaam hai.

مصطفیٰ کو از تجددی سرود — گفت نقشِ کہنہ را باید زدود

نو نگردد کعبہ را رختِ حیات — گر ز افرنگ آیدش لات و منات

ترک را آہنگِ نو در چنگ نیست — تازہ اش جز کہنہٴ افرنگ نیست

سینہٴ او را دگر عالم نبود — در ضمیرش عالمی دیگر نبود

Roman Persian:

Mustafa ko az tajaddadi sarood — Guft naqsh-e-kuhna ra bayad zudood

Nau na-gardad Kaaba ra rakht-e-hayat — Gar zi Afrang ayad-ash Laat-o-Manaat

Turk ra aahang-e-nau dar chang neest — Taza-ash juz kuhna-e-Afrang neest

Seena-e-o ra deegar alam na-bud — Dar zameer-ash alami deegar na-bud

English Translation:

Mustafa (Kamal Ataturk), who sang of modernization, said that the old patterns must be erased. But the life-garment of the Kaaba does not become new if it imports the idols of Laat and Manaat from Europe! The Turk has no new melody in his lute; his “new” is nothing but the “old” of Europe! His breast contained no new world, and his conscience held no other universe.

Urdu Translation:

مصطفیٰ کمال اتاترک جو جدیدیت کا راگ الاپتا رہا، اس کا کہنا تھا کہ ہمیں پرانے (اسلامی) نقوش مٹا دینے چاہئیں۔ لیکن اگر مغرب سے کعبہ کے لیے نئے بت (لاٹ اور منات جیسے باطل نظریات) آ بھی جائیں، تو اس سے کعبہ کا نظامِ حیات نیا نہیں ہو جاتا۔ آج کے ترک کے ساز میں کوئی نیا راگ نہیں ہے، اس کی ہر نئی چیز دراصل اہلِ مغرب کی چھوڑی ہوئی پرانی چیز ہے۔ اتاترک کے سینے میں کوئی نیا نظام نہ تھا اور نہ ہی اس کے ضمیر میں کوئی نیا جہان بسا تھا۔

Roman Urdu Translation:

Mustafa Kamal Ataturk jo jadeediyat ka raag alaapta raha, us ka kehna tha ke humein purane naqush mita dene chahiyein. Lekin agar Maghrib se Kaaba ke liye naye but (baatil nazariyat) aa bhi jayein, to is se Kaaba ka nizam-e-hayat naya nahi ho jata. Aaj ke Turk ke saaz mein koi naya raag nahi hai, us ki har nayi cheez darasl ahl-e-Maghrib ki chhori hui purani cheez hai. Ataturk ke seene mein koi naya nizam na tha aur na hi us ke zameer mein koi naya jahan basa tha.

لا جرم با عالمِ موجود ساخت مثلِ موم از سوزِ ایں عالم گداخت

طرفگی ہا در نہادِ کائنات نیست از تقلید تقویمِ حیات

زندہ دل خلاقِ اعصار و دہور جانش از تقلید گردد بے حضور

چوں مسلماناں اگر داری جگر — در ضمیرِ خویش و در قرآن نگر

Roman Persian:

La jaram ba aalam-e-maujood saakht Misl-e-moom az soz-e-een aalam gudaakht

Tifragee ha dar nihad-e-kainat Neest az taqleed-e-taqweem-e-hayat

Zinda dil khallaq-e-aasaar-o-duhoor Janash az taqleed gardad be-huzoor

Chuun Musalmanan agar daari jigar — Dar zameer-e-khwaish-o-dar Quran nigar

English Translation:

Inevitably, he accommodated himself to the existing world and melted away from its heat. The innovation in the nature of the universe does not come from blindly copying the calendar of life. A living heart is the creator of eras and ages; its soul becomes lifeless and absent through imitation. If you possess the courage of true Muslims, look into your own conscience and look into the Quran!

Urdu Translation:

چنانچہ اتاترک نے موجودہ مادی دنیا کے ساتھ سمجھوتہ کر لیا اور وہ اس دنیا کی تپش سے موم کی طرح پگھل گیا۔ کائنات کی فطرت میں جو جدت اور خوبصورتی ہے، وہ دوسروں کی اندھی تقلید کرنے سے حاصل نہیں ہوتی۔ زندہ دل انسان تو خود نئے نئے زمانے اور ادوار پیدا کرتا ہے، جبکہ دوسروں کی تقلید کرنے سے انسان کی روح مر جاتی ہے۔ اگر تم مسلمانوں جیسا حوصلہ رکھتے ہو، تو مغرب کی طرف دیکھنے کے بجائے اپنے ضمیر میں جھانکو اور قرآنِ پاک پر نگاہ ڈالو۔

Roman Urdu Translation:

Chananche Ataturk ne mawjooda madi dunya ke sath samjhota kar liya aur woh is dunya ki tapish se mom ki tarah pighal gaya. Kainat ki fitrat mein jo jiddat aur khoobsurti hai, woh doosron ki andhi taqleed karne se hasil nahi hoti. Zinda-dil insan to khud naye naye zamane aur adwar paida karta hai, jabke doosron ki taqleed karne se insan ki rooh mar jati hai. Agar tum Musalmanon jaisa hausla rakhte ho, to Maghrib ki taraf dekhne ke bajaye apne zameer mein jhankao aur Quran-e-Paak par nigah dalo.

صد جہانِ تازہ در آیاتِ اوست — عصرِہا پیچیدہ در آناتِ اوست

یک جہانش عصرِ حاضر را بس است — گیر اگر در سینہ دل معنی رس است

بندہٴ مومن ز آیاتِ خداست — ہر جہاں اندر برِ او چوں قباست!

چوں کہن گردد جہانے در برش — می دہد قرآں جہانے دیگرش

Roman Persian:

Sad jahan-e-taza dar aayaat-e-ost — Asr-ha peecheeda dar aanaat-e-ost

Yak jahan-ash asr-e-hazir ra bas ast — Geer agar dar seena dil ma’ni-ras ast

Banda-e-mumin zi aayaat-e-Khuda-st — Har jahan andar bar-e-o chuun qaba-st!

Chuun kuhan gardad jahane dar bar-ash — Mi-dahad Quran jahane deegar-ash

English Translation:

A hundred new worlds lie within its verses; whole eras are enfolded within its moments. Just one of its worlds is enough for the present age; take it, if you have a heart that understands meaning within your breast. The true believer is one of the signs of God, and every world fits around him like a cloak! When one world grows old upon his body, the Quran bestows another world upon him.

Urdu Translation:

قرآن کی آیات میں سینکڑوں نئے جہان چھپے ہوئے ہیں اور اس کے ایک ایک لمحے میں کئی ادوار بل کھا رہے ہیں۔ موجودہ دور کی اصلاح کے لیے قرآن کا صرف ایک ہی جہان کافی ہے، بشرطیکہ تمہارے سینے میں حقیقت کو سمجھنے والا دل ہو۔ بندہٴ مومن خود اللہ تعالیٰ کی نشانیوں میں سے ایک نشانی ہے، اور ہر جہان اس کے قد و قامت پر ایک قبا (لباس) کی طرح فٹ بیٹھتا ہے۔ جب کوئی جہان مومن کے پہلو میں پرانا ہو جاتا ہے، تو قرآن اسے ایک اور نیا جہان عطا کر دیتا ہے۔

Roman Urdu Translation:

Quran ki aayaat mein sainkron naye jahan chhipe hue hain aur us ke ek ek lamhe mein kai adwar bal kha rahe hain. Mawjooda daur ki islah ke liye Quran ka sirf ek hi jahan kafi hai, bashart-ke tumhare seene mein haqiqat ko samajhne wala dil ho. Banda-e-mumin khud Allah Ta’ala ki nishaniyon mein se ek nishani hai, aur har jahan us ke qad-o-qamat par ek qaba ki tarah fit baithta hai. Jab koi jahan mumin ke pehlu mein purana ho jata hai, to Quran use ek aur naya jahan ata kar deta hai.

زورقِ خاکیاں بے ناخداست کس نداند عالمِ قرآں کجاست !

عالمے در سینہ ما گم ہنوز عالمی در انتظارِ “قم” ہنوز

عالمے بے امتیازِ خون و رنگ شامِ او روشن تر از صبحِ فرنگ

عالمے پاک از سلاطین و عبید چوں دلِ مومن کرانش ناپدید

Roman Persian:

Zawraq-e-khakiyan be-nakhuda-st — Kas na-danad alam-e-Quran kuja-st

Aalame dar seena-e-ma gum hanooz Aalame dar intizar-e “Qum” hanooz

Aalame be-imtiyaz-e-khoon-o-rang Shaam-e-oo roshan tar az subh-e-Farang

Aalame paak az salateen-o-abeed Chon dil-e-momin karanash na-padeed

English Translation:

(Zinda Rood): The boat of the earth-born (humans) is without a captain; no one knows where the world of the Quran is! (Afghani replies): That world is still lost within our breasts; a world that is still waiting for the command “Arise!” A world free from distinctions of blood and color, whose evening is brighter than the morning of Europe. A world pure of despots and slaves; its horizons are as boundless as the heart of a believer.

Urdu Translation:

اقبال (زندہ رود) کہتے ہیں: ہم مٹی کے پتلوں کی کشتی بغیر ملاح کے ہے، کوئی نہیں جانتا کہ قرآن کا بتایا ہوا وہ مثالی جہان کہاں ہے! جمال الدین افغانی جواب دیتے ہیں: وہ جہان ابھی تک ہمارے اپنے سینوں میں گم ہے اور وہ لفظ “قُم” (اللہ کے حکم سے اٹھ کھڑے ہو) کا منتظر ہے۔ وہ ایک ایسا جہان ہے جہاں رنگ، نسل اور خون کا کوئی امتیاز نہیں اور اس کی شام بھی مغرب کی صبح سے زیادہ روشن ہے۔ وہ آقا اور غلام کی تفریق سے پاک ہے اور مومن کے دل کی طرح اس کے کنارے لاجرم ناپدید ہیں۔

Roman Urdu Translation:

Iqbal (Zinda Rood) kehte hain: Hum mitti ke putlon ki kashti baghair mallah ke hai, koi nahi janata ke Quran ka bataya hua woh misali jahan kahan hai! Jamaluddin Afghani jawab dete hain: Woh jahan abhi tak hamare apne seenon mein gum hai aur woh lafz “Qum” (Allah ke hukm se uth khade ho) ka muntazir hai. Woh ek aisa jahan hai jahan rang, nasal aur khoon ka koi imtiaz nahi aur us ki shaam bhi Maghrib ki subah se zyada roshan hai. Woh aaqa aur ghulam ki tafreeq se paak hai aur mumin ke dil ki tarah us ke kinare la-jaram na-padeed hain.

عالمے رعنا کہ فیضِ یک نظر — تخم افگند در جاںِ عمر!

لایزال و وارداتش نو بنو — برگ و بارِ محکماتش نو بنو

باطنِ او از تغیر بے غم است — ظاہرِ او انقلابِ ہر دم است

اندرونِ تست آں عالم نگر — می دہم از محکماتِ او خبر!

Roman Persian:

Alame ra’na ke faiz-e-yak nazar — Tukhm afgand dar jaan-e-Umar!

La-yazaal-o-waridat-ash nau-ba-nau — Barg-o-baar-e-muhkamaat-ash nau-ba-nau

Batin-e-o az taghayyur be-gham ast — Zahir-e-o inqilab-e-har dam ast

Andaroon-e-tust aan alam nigar — Mi-daham az muhkamaat-e-o khabar!

English Translation:

A beautiful world whose grace with just one glance planted the seed of faith in the soul of Umar! It is eternal and its manifestations are ever-new; the fruits and leaves of its solid principles are always fresh. Its inner reality is free from the grief of decay; its outward form is a revolution at every moment. That world is inside you, look at it! I will now give you news of its firm decrees!

Urdu Translation:

وہ ایک ایسا خوبصورت اور دلکش جہان ہے جس کی صرف ایک نظر کے فیض نے حضرت عمر فاروقؓ کی جان میں ایمان کا بیج بو دیا تھا (اور انہیں فاروقِ اعظم بنا دیا)۔ وہ جہان لازوال ہے اور اس کے کارنامے نت نئے ہیں، اس کے محکم اصولوں کے پھل اور پتے ہمیشہ تازہ رہتے ہیں۔ اس جہان کا باطن زوال اور تبدیلی کے غم سے آزاد ہے جبکہ اس کا ظاہر ہر لمحہ ایک نیا انقلاب لاتا ہے۔ وہ جہان تیرے اپنے اندر موجود ہے، تو اسے دیکھ، میں تمہیں اس کے اٹل اصولوں کی خبر دیتا ہوں۔

Roman Urdu Translation:

Woh ek aisa khoobsurat aur dilkash jahan hai jis ki sirf ek nazar ke faiz ne Hazrat Umar Farooq (RA) ki jaan mein iman ka beej bo diya tha. Woh jahan la-zawal hai aur us ke karname nit-naye hain, us ke muhkam usoolon ke phal aur patte hamesha taza rehte hain. Is jahan ka batin zawal aur tabdeeli ke gham se aazad hai jabke us ka zahir har lamha ek naya inqilab lata hai. Woh jahan tere apne andar mawjood hai, tu use dekh, mein tumhein us ke atal usoolon ki khabar deta hoon.

حاصلِ کلام (Conclusion)

اس پورے مکالمے میں علامہ اقبال نے واضح کیا ہے کہ مشرق کا اصل سرمایہ “عشق” (ایمان و روحانیت) ہے اور مغرب کا سرمایہ “عقل” ہے۔ ترقی کا راز مغرب کی اندھی تقلید (جیسا کہ مصطفیٰ کمال اتاترک نے کیا) میں نہیں، بلکہ عقل اور عشق کو ملا کر قرآن کی روشنی میں ایک نیا جہان پیدا کرنے میں ہے۔ قرآن کا بتایا ہوا نظامِ حیات رنگ و نسل کے امتیاز اور ملوکیت سے پاک ہے، اور یہ آفاقی نظام کسی مٹی کے خطے میں نہیں بلکہ مسلمان کے اپنے بیدار ضمیر کے اندر موجود ہے۔

Roman Urdu:

Is poore mukalme mein Allama Iqbal ne wazeh kiya hai ke Mashriq ka asal sarmaya “Ishq” (Iman-o-Roohaniat) hai aur Maghrib ka sarmaya “Aql” hai. Taraqqi ka raaz Maghrib ki andhi taqleed (jaisa ke Mustafa Kamal Ataturk ne kiya) mein nahi, balki aql aur ishq ko mila kar Quran ki roshni mein ek naya jahan paida karne mein hai. Quran ka bataya hua nizam-e-hayat rang-o-nasal ke imtiaz aur malookiyat se paak hai, aur yeh aaqafi nizam kisi mitti ke khitte mein nahi balki Musalman ke apne bedar zameer ke andar mawjood hai.

Share your love

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *