(Javed Nama-23) Mohkamat-e-Alam-e-Qurani : Hikmat Khair-e-Kaseer Ast حکمت خیر کثیر است 

گفت حکمت را خدا خیرِ کثیر ہر کجا ایں خیر را بینی بگیر

پاکیِ گوہر دہد حرف و صوت را شهیر بر کند دنگہ (دیدہ) ناگوہرِ دہر را

علم را بر اوجِ افلاک است رہ تا بہ چشمِ مہر بر کند نگہ

نسخۂ او نسخۂ تغییرِ کل بستۂ تدبیرِ او تقدیرِ کل

دشت را گوید حباہے دہ و ہر بحر را گوید سراپے دہ دہر

Roman Urdu)

Guft hikmat ra Khuda khair-e-kaseer

Har kuja een khair ra beeni bageer

Pakee-e-gohar dehad harf o sout ra

Shahir bar kunad deeda-e-nagohar-e-dahr ra

Ilm ra bar auj-e-aflak ast rah

Ta ba chashm-e-mihr bar kunad nigah

Nuskha-e-o nuskha-e-taghyeer-e-kul

Basta-e-tadbeer-e-o taqdeer-e-kul

Dasht ra goyad hubabay deh o har

Bahr ra goyad sarabay deh dahr

English Translation

God has called wisdom “a great good” (Khair-e-Kaseer); wherever you see this good, possess it. It gives the purity of a gem to mere words and sounds; it opens the eye to recognise the worthlessness of the world’s false jewels. Knowledge has a path to the very pinnacle of the heavens, so that it may look straight into the eye of the sun. Its formula is a formula for total change; the destiny of everything is bound to its planning. It commands the desert to become a bubbling spring, and tells the ocean to appear like a mirage.

Urdu

تشریح: قرآنِ پاک کا حوالہ دیتے ہوئے کہا گیا ہے کہ اللہ تعالیٰ نے حکمت (علم اور دانائی) کو ‘خیرِ کثیر’ یعنی بہت بڑی نعمت قرار دیا ہے، اس لیے یہ قیمتی سرمایہ جہاں سے بھی ملے، اسے حاصل کر لینا چاہیے۔ حکمت انسان کی گفتگو اور آواز کو موتی جیسی پاکیزگی اور تاثیر عطا کرتی ہے اور انسان کو اس قابل بناتی ہے کہ وہ کائنات کی مادی اور فانی چیزوں کی حقیقت کو پہچان سکے۔ علم کی پرواز اتنی اونچی ہے کہ یہ آسمانوں کی بلندیوں کو چھو لیتا ہے اور سورج کی آنکھوں میں آنکھیں ڈال کر دیکھ سکتا ہے۔ علم انسان کے ہاتھ میں وہ نسخہ ہے جو پوری دنیا کو بدل کر رکھ دیتا ہے اور کائنات کی تقدیر بدلنے کی صلاحیت رکھتا ہے۔ سائنس اور حکمت کے ذریعے انسان مٹی اور صحرا کو ہرا بھرا میدان بنا سکتا ہے اور سمندروں کی وسعتوں کو اپنے قابو میں لا سکتا ہے۔

Roman Urdu

Quran-e-Pak ka hawala dete hue kaha gaya hai ke Allah Ta’ala ne hikmat (ilm aur danai) ko ‘khair-e-kaseer’ yani bahut bari nemat qarar diya hai, is liye ye qimti sarmaya jahan se bhi mile, use hasil kar lena chahiye. Hikmat insan ki guftagu aur awaz ko moti jaisi pakeezgi aur taseer ata karti hai aur insan ko is qabil banati hai ke wo kainat ki maadi aur fani cheezon ki haqeeqat ko pehchan sake. Ilm ki parwaz itni oonchi hai ke ye aasmanon ki bulandiyon ko chhu leta hai aur suraj ki aankhon mein aankhein daal kar dekh sakta hai. Ilm insan ke hath mein wo nuskha hai jo poori dunya ko badal kar rakh deta hai aur kainat ki taqdeer badalne ki salahiyat rakhta hai. Science aur hikmat ke zariye insan mitti aur sahra ko hara-bhara maidan bana sakta hai aur samundaron ki wus’aton ko apne qaboo mein la sakta hai.

بیند محکماتِ کائنات چشمِ او بر وارداتِ کائنات

تا بہ دل اگر بندد بہ حق، پیغمبری است ور ز حق بیگانہ گردد کافری است !

علم را بے سوزِ دل خوانی شر است نورِ او تاریکیِ بحر و بر است !

عالم از غازِ او کور و کبود فرودِ بینش برگ ریزِ نست و بود

بحر و دشت و کوہسار و باغ و راغ از بمِ طیارۂ او داغ داغ !

Roman Urdu)

Beenad muhkamaat-e-kainat

Chashm-e-o bar waaridaat-e-kainat

Ta ba dil agar bandad ba Haq, paighambari ast

War za Haq beigana gardad kafiri ast !

Ilm ra be soz-e-dil khwani shar ast

Noor-e-o tareeki-e-bahr o bar ast !

Aalam az ghaz-e-o koor o kabood

Farod-e-beenish barg reiz-e-hast o bood

Bahr o dasht o kohsar o bagh o ragh

Az bam-e-tayyara-e-o daagh daagh !

English Translation

It witnesses the stable laws of the universe; its eye is fixed upon the phenomena of creation. If it links the heart to Truth (God), it acts like Prophethood; but if it becomes estranged from God, it is pure infidelity! If you acquire knowledge without the heart’s passion, it becomes evil; its light turns into darkness over land and sea! The world becomes blind and bruised by its misdirection; its shallow vision brings autumn to the garden of existence. Ocean, desert, mountain, garden, and meadow—all are scarred and wounded by the bombs of its aeroplanes!

Urdu

تشریح: حکمت کی نظر کائنات کے اٹل قوانین اور اس کے روزمرہ کے واقعات پر ہوتی ہے۔ اگر یہ علم انسان کے دل کو اللہ تعالیٰ کی سچائی اور ہدایت سے جوڑ دے تو یہ انسانوں کے لیے سراسر خیر بن جاتا ہے اور اس کا کردار انبیاء جیسا (اصلاحِ انسانیت کا) ہو جاتا ہے۔ لیکن اگر یہی علم اور سائنس خدا سے دور ہو جائے اور مادہ پرستی کا شکار ہو جائے تو یہ کفر اور تباہی کا راستہ بن جاتی ہے۔ اگر علم کے ساتھ دل کا سوز، ہمدردی اور عشقِ الٰہی شامل نہ ہو تو وہ علم انسان کے لیے فتنہ اور شر بن جاتا ہے اور اس کی روشنی زمین و آسمان کے لیے اندھیرا ثابت ہوتی ہے۔ ایسی بے دین سائنس کی وجہ سے دنیا اندھیروں میں ڈوب جاتی ہے اور کائنات کی خوبصورتی خزاں کی طرح مرجھا جاتی ہے۔ موجودہ دور کی جنگی ٹیکنالوجی اسی مادہ پرستانہ علم کا نتیجہ ہے جس کے جہازوں کے بموں نے سمندروں، صحراؤں، پہاڑوں اور خوبصورت باغوں کو جلا کر راکھ کر دیا ہے اور انسانیت کو زخم دیے ہیں۔

Roman Urdu

Hikmat ki nazar kainat ke atal qawaneen aur is ke roz-marra ke waqiat par hoti hai. Agar ye ilm insan ke dil ko Allah Ta’ala ki sachai aur hidayat se jor de to ye insan ke liye sarasar khair ban jata hai aur is ka kirdar ambiya jaisa (islah-e-insaniyat ka) ho jata hai. Lekin agar yahi ilm aur science Khuda se door ho jaye aur mada-parasti ka shikar ho jaye to ye kufr aur tabahi ka rasta ban jati hai. 

Agar ilm ke sath dil ka soz, hamdardi aur ishq-e-Ilahi shamil na ho to wo ilm insan ke liye fitna aur shar ban jata hai aur is ki roshni zameen o aasman ke liye andheera sabit hoti hai. Aisi be-deen science ki wajah se dunya andheeron mein doob jati hai aur kainat ki khoobsoorat khazan ki tarah murjha jati hai. Maujooda dour ki jangi technology isi mada-parastana ilm ka natija hai jis ke jahazon ke bamon ne samundaron, sahraon, paharon aur khoobsoorat bagon ko jala kar rakh diya hai aur insaniyat ko zakhm diye hain.

سینۂ افرنگ را نارے از دست لذتِ شبخوں و یلغاری از دست

واژونے دہد ایام را می برد سرمایۂ اقوام را !

قوتش را یا ابلیس را یاری شود نورِ نار از صحبتِ ناری شود

کشتنِ ابلیس کاری مشکل است زانکہ او گم اندر اعماقِ دل است

Roman Urdu)

Seena-e-Afrang ra naaray az dast

Lazzat-e-shabkhoon o yalghari az dast

Waajoone dehad ayyam ra

Mi burad sarmaya-e-aqwam ra !

Quwatash ra ya Iblees ra yaari shawad

Noor-e-naar az sohbat-e-naari shawad

Kushtan-e-Iblees kaaray mushkil ast

Zanka o gum andar aamaq-e-dil ast

English Translation

It has placed a destructive fire inside the breast of the West; from it comes the obsession with night attacks and invasions. It turns the times upside down; it plunders the wealth of nations! Its power becomes an ally to Satan; the light of intellect becomes a destructive fire through the company of fiery elements. To kill Satan is a very difficult task, because he is hidden deep inside the depths of the human heart.

Urdu

تشریح: اس مادہ پرستانہ سائنس نے اہل مگرب (افرنگ) کے سینے میں لالچ اور تباہی کی ایسی آگ بھڑکا دی ہے جس کی وجہ سے وہ دوسری قوموں پر شب خون مارنے اور ان پر یلغار کرنے کی لذت میں مبتلا ہو چکے ہیں۔ اس ظالم ٹیکنالوجی نے زمانے کے امن و امان کو الٹ پلٹ کر دیا ہے اور طاقتور ملک اس کے ذریعے غریب اور مظلوم قوموں کا سرمایہ اور مادی وسائل لوٹ کر لے جاتے ہیں۔ جب علم خدا سے دور ہوتا ہے تو اس کی طاقت شیطان (ابلیس) کی مددگار بن جاتی ہے، اور عقل کا جو نور انسانیت کی رہنمائی کے لیے تھا، وہ شیطانی صحبت کی وجہ سے تباہ کن آگ کا روپ دھار لیتا ہے۔ اقبال کہتے ہیں کہ باہر کے شیطان سے لڑنا تو آسان ہے، لیکن انسان کے اندر چھپے ہوئے ابلیس کو مارنا بہت مشکل کام ہے کیونکہ وہ انسانی دل کی گہرائیوں میں چھپ کر برائی کے وسوسے پیدا کرتا ہے۔

Roman Urdu

Is mada-parastana science ne ahl-e-maghrib (Afrang) ke seene mein lalach aur tabahi ki aisi aag bharka di hai jis ki wajah se wo doosri qoumon par shab-khoon marne aur un par yalghar karne ki lazzat mein mubtala ho chuke hain. Is zalim technology ne zamane ke amn-o-aman ko ulat-pulat kar diya hai aur taqatwar mulk is ke zariye ghareeb aur mazloom qoumon ka sarmaya aur maadi wasail loot kar le jate hain.

 Jab ilm Khuda se door hota hai to us ki taqat Shaitan (Iblees) ki madadgar ban jati hai, aur aql ka jo noor insaniyat ki rehnumai ke liye tha, wo shaitani sohbat ki wajah se tabah-kun aag ka roop dhar leta hai. Iqbal kehte hain ke bahar ke Shaitan se larna to aasan hai, lekin insan ke andar chhupay hue Iblees ko marna bahut mushkil kaam hai kyunke wo insani dil ki gehraiyon mein chhup kar burai ke waswase paida karta hai.

خوشتر آن باشد مسلمانش کنی کشتهٔ شمشیرِ قرآنش کنی

جلالِ بے جمالے الاماں ! از فراقِ بے وصالے الاماں !

کور را بینندہ از دیدار کن بو لہب را حیدرِ کرار کن !

علم با عشق است از لاہوتیاں ! بے محبت علم و حکمت مُردہ ای

عقل تیرے بر ہدف ناخوردہ ای علم و حکمت از طاغوتیاں !

Roman Urdu)

Khushtar aan bashad Musalmanash kuni

Kushta-e-shamsheer-e-Quran-ash kuni

Jalal-e-be-jamalay al-aman !

Az firaq-e-be-wisalay al-aman !

Koor ra beeninda az deedar kun

Bu Lahab ra Haidar-e-Karrar kun !

Ilm ba ishq ast az Lahootiyan !

Be-muhabat ilm o hikmat murda-ey

Aql teeray bar hadaf nakhurda-ey

Ilm o hikmat az Taghootiyan !

English Translation

It is much better if you make this intellect a Muslim; make it surrender before the sword of the Quran. Seek refuge from power without beauty (Jalal without Jamal)! Seek refuge from a separation that never leads to union! Make the blind see through the vision of Divine truth; transform the rebellious Abu Lahab into the righteous Haidar-e-Karrar (Ali)! Knowledge, when combined with Love,e belongs to the celestial realms; without Love, knowledge and wisdom are utterly dead. Reason (without love) is like an arrow that never hits its target; without love, knowledge and wisdom belong to the satanic forces (Taghoot).

Urdu

تشریح: اقبال کہتے ہیں کہ عقل اور ابلیس کو جان سے مارنے کے بجائے سب سے بہترین طریقہ یہ ہے کہ تم اس عقل کو ‘مسلمان’ کر لو، یعنی اسے قرآنِ پاک کے احکامات اور اللہ کی مرضی کے تابع کر دو۔ وہ عقل یا طاقت جس میں حسن، اخلاق اور رحم (جمال) نہ ہو، وہ صرف ظلم (جلالِ بے جمال) بن جاتی ہے، جس سے خدا کی پناہ مانگنی چاہیے۔ ایسی سائنس انسان کو خدا سے دور کر دیتی ہے۔ ہمیں چاہیے کہ ہم اس مادی علم کے ذریعے اندھی انسانیت کو حقیقت کا مشاہدہ کروائیں اور مادہ پرستی کی سوچ رکھنے والے انسان (ابو لہب) کو عشقِ الٰہی کی طاقت دے کر شیرِ خدا (حضرت علی حیدرِ کرارؓ) بنا دیں، جو علم کے ساتھ صاحبِ کردار بھی تھے۔ اگر علم کے ساتھ سچا عشق اور محبت شامل ہو تو وہ فرشتوں اور رحمانی قوتوں کا علم بن جاتا ہے، لیکن اگر محبت غائب ہو تو علم و حکمت مردہ ہو جاتے ہیں اور عقل اس تیر کی طرح بیکار ہو جاتی ہے جو کبھی اپنے نشانے پر نہیں لگتا۔ بغیر محبت کے علم انسان کو فرعون اور سرکش (طاغوت) بنا دیتا ہے۔

Roman Urdu

Iqbal kehte hain ke aql aur Iblees ko jaan se marne ke bajaye sab se behtarin tariqa ye hai ke tum is aql ko ‘Musalman’ kar lo, yani use Quran-e-Pak ke ahkamat aur Allah ki marzi ke tabay kar do. Wo aql ya taqat jis mein husn, akhlaq aur rahm (Jamal) na ho, wo sirf zulm (Jalal-e-be-Jamal) ban jati hai, jis se Khuda ki panah mangni chahiye. Aisi science insan ko Khuda se door kar deiti hai. 

Hamen chahiye ke hum is maadi ilm ke zariye andhi insaniyat ko haqeeqat ka mushahida karwayen aur mada-parasti ki soch rakhne wale insan (Abu Lahab) ko ishq-e-Ilahi ki taqat de kar Shere-Khuda (Hazrat Ali Haidar-e-Karrar R.A) bana dein, jo ilm ke sath sahib-e-kirdar bhi the. Agar ilm ke sath sacha ishq aur muhabat shamil ho to wo farishton aur rahmani quwaton ka ilm ban jata hai, lekin agar muhabat ghayab ho to ilm-o-hikmat murda ho jate hain aur aql us teer ki tarah bekar ho jati hai jo kabhi apne nishane par nahi lagta. Baghair muhabat ke ilm insan ko Firaun aur sarkash (Taghoot) bana deta hai.

وانمودی از کتابِ محکماتش ہنوز آں عالم اندر حجاب !

پردہ را از چہرہ نکشاید چرا از ضمیرِ ما بروں ناید چرا

پیشِ ما یک عالمِ فرسودہ ایست ملت اندر خاکِ او آسودہ ایست

رفت سوز از سینۂ تاتار و کرد یا مسلمان مرد یا قرآن بمرد !

Roman Urdu)

Wanamoodi az kitab-e-muhkamatash

Hanooz aan aalam andar hijab !

Parda ra az chehra nakshayed chira

Az zameer-e-ma baroon nayed chira

Peish-e-ma yak aalam-e-farsooda-ey ast

Millat andar khak-e-o aasooda-ey ast

Raft soz az seena-e-Tatar o Kurd

Ya Musalman murd ya Quran bimurd !

English Translation

You have revealed the clear and fundamental principles from the Holy Book, yet that ideal world is still hidden behind the veil!

Why does it not unveil its face? Why does it not emerge from our inner consciousness?

What lies before us is only a decayed and worn-out world, a world in whose dust the Muslim nation lies sleeping.

The spiritual passion has vanished from the breasts of the Tatars and the Kurds; has the Muslim died, or has the Quran itself ceased to live?

Urdu

تشریح: علامہ اقبال (زندہ رود) افغانی کی گفتگو سن کر اپنے دلی اضطراب کا اظہار کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ آپ نے قرآنِ حکیم کی روشنی میں ایک بہترین اور مثالی دنیا کا نقشہ تو واضح کر دیا ہے، لیکن وہ دنیا ابھی تک ہماری نظروں سے اوجھل اور پردے میں ہے۔ وہ حقیقت بن کر ہمارے سامنے کیوں نہیں آتی اور ہمارے خوابوں سے نکل کر مادی دنیا میں کیوں ظاہر نہیں ہوتی؟ آج ہمارے سامنے جو مسلم دنیا موجود ہے، وہ بالکل پسماندہ، بے جان اور فرسودہ ہو چکی ہے اور پوری امتِ مسلمہ اسی پسماندگی کی خاک میں غفلت کی نیند سو رہی ہے۔ وہ مسلمان (تاتاری اور کرد وغیرہ) جنہوں نے ماضی میں اسلام کے لیے عظیم قربانیاں دیں، آج ان کے سینے بھی اس ایمانی جذبے اور سوز سے خالی ہو چکے ہیں۔ یہ دیکھ کر دل تڑپ اٹھتا ہے کہ کیا (معاذ اللہ) اب مسلمان حقیقی معنوں میں مر چکا ہے یا قرآن کا اثر ختم ہو گیا ہے؟

Roman Urdu

Allama Iqbal (Zinda Rud) Afghani ki guftagu sun kar apne dili izterab ka izhar karte hue kehte hain ke aap ne Quran-e-Hakeem ki roshni mein ek behtarin aur misali dunya ka naqsha to waziha kar diya hai, lekin wo dunya abhi tak hamari nazron se ojhal aur parde mein hai. Wo haqeeqat ban kar hamare saamne kyun nahi aati aur hamare khwabon se nikal kar maadi dunya mein kyun zahir nahi hoti? 

Aaj hamare saamne jo Muslim dunya maujood hai, wo bilkul pasmanda, be-jaan aur farsooda ho chuke hai aur poori ummat-e-Muslimah isi pasmandagi ki khak mein ghaflat ki neend so rahi hai. Wo Musalman (Tatari aur Kurd wagaira) jinhon ne maazi mein Islam ke liye azeem qurbaniyan dein, aaj un ke seene bhi is eimani jazbe aur soz se khali ho chuke hain. Ye dekh kar dil tarap uthta hai ke kya (ma’az Allah) ab Musalman haqeeqi ma’non mein mar chuka hai ya Quran ka asar khatam ho gaya hai?

حق از کافری رسوا تر است زانکہ ملا مومنِ کافر گر است !

ما در نگاہِ ما یم است از نگاہِ اویم ما شبنم است

از شگرفیہائے آں قرآن فروش دیدہ ام روح الامیں را در خروش !

زانسوئے گردوں دلش بیگانہ زیست ام الکتاب از نظرش افسانہ زیست

کم نگاہ و کور ذوق و ہرزہ گرد ملت از قال و اقولش فرد فرد !

مکتب و ملا و اسرارِ کتاب کورِ مادر زاد و نورِ آفتاب !

دینِ کافر فکر و تدبیرِ جہاد دینِ ملا فی سبیل اللہ فساد !

Roman Urdu)

Haq az kafiri ruswa tar ast

Zanka Mulla momin-e-kafir-gar ast !

Ma dar nigah-e-ma yam ast

Az nigah-e-o yam-e-ma shabnam ast

Az shagrafihaye aan Quran-farosh

Deeda-am Rooh-ul-Ameen ra dar khuroosh !

Zansuye gardoon dilash beigana zeist

Umm-ul-Kitab az nazarash afsana zeist

Kam-nigah o koor-zouq o harza-gard

Millat az qaal o aqoolash fard fard !

Maktab o Mulla o asrar-e-kitab

Koor-e-madar-zad o noor-e-aaftab !

Deen-e-kafir fikr o tadbeer-e-jihad

Deen-e-Mulla fi sabeelillah fasaad !

English Translation

Today, Truth is more humiliated than infidelity itself, because the Mulla is a “believer” whose only job is to declare others infidels (Kafir)! What is an ocean in our eyes, appears merely as a drop of dew in his sight. Because of the strange distortions of that Quran-seller, I have seen the Holy Spirit Gabriel wailing in grief! His heart is completely estranged from the realms beyond the heavens; to him, the Mother of Books (the Quran) is nothing more than an ancient fable. Short-sighted, devoid of taste, and a wanderer in trivialities; the Muslim nation has been torn apart into individuals by his useless debates! The relation between the modern religious school, the Mulla, and the secrets of the Holy Book is like that of a born-blind person and the light of the sun! The religion of the non-believer consists of deep thought and strategic struggle (Jihad), while the religion of the Mulla is creating chaos and strife in the name of God!

Urdu

تشریح: سعید حلیم پاشا جواب دیتے ہوئے مسلم معاشرے کے سب سے بڑے المیے یعنی سطحی مہم جوئی اور مذہبی پیشواؤں کی کم نظری پر سخت تنقید کرتے ہیں۔ وہ کہتے ہیں کہ آج سچا دین کفر سے بھی زیادہ بدنام ہو چکا ہے، کیونکہ امت کی اصلاح کرنے کے بجائے ہمارے ملا کا کام صرف دوسروں پر کفر کے فتوے لگانا رہ گیا ہے۔ جو چیز حقیقت میں سمندر کی طرح وسیع ہے (جیسے اسلام کی آفاقیت)، ملا کی تنگ نظری اسے شبنم کا ایک قطرہ بنا کر دکھاتی ہے۔ 

اس ‘قرآن فروش’ ملا نے اپنی ذاتی مفادات اور غلط تشریحات سے دین کا حلیہ ایسا بگاڑ دیا ہے کہ خود حضرت جبرئیلؑ کی روح بھی اس ظلم پر تڑپ اٹھی ہے۔ ملا کا دل روحانیت اور کائناتی حقائق سے بالکل دور ہے، اس نے قرآن کو صرف پڑھنے کی کتاب سمجھ لیا ہے، اس کی حکمت کو نہیں جانا۔ وہ کم نظر، بدذوق اور فضول بحثوں میں وقت ضائع کرنے والا ہے، جس کے مناظروں اور فرقہ واریت نے پوری امتِ مسلمہ کو ٹکڑے ٹکڑے کر دیا ہے۔ مدرسے کے روایتی ماحول اور ملا کا قرآن کے گہرے رازوں سے وہی تعلق ہے جو ایک پیدائشی اندھے کا سورج کی روشنی سے ہوتا ہے۔ آخر میں وہ ایک کڑوی سچائی بیان کرتے ہیں کہ آج غیر مسلم تو غور و فکر، محنت اور عملی جدوجہد (جہاد) کر رہے ہیں، جبکہ ملا کا دین صرف دین کے نام پر آپس میں لڑنا اور فساد پھیلانا بن چکا ہے۔

Urdu

Said Halim Pasha jawab dete hue Muslim muashre ke sab se bare almiye yani satha-e-maheem joi aur mazhabi peshwaon ki kam-nazri par sakht tanqeed karte hain. Wo kehte hain ke aaj sacha deen kufr se bhi zyada badnam ho chuka hai, kyunke ummat ki islah karne ke bajaye hamare Mulla ka kaam sirf doosron par kufr ke fatway lagana reh gaya hai. Jo cheez haqeeqat mein samundar ki tarah waseeh hai (jaise Islam ki aafaqiyat), Mulla ki tang-nazri use shabnam ka ek qatra bana kar dikhati hai. 

Is ‘Quran-farosh’ mulla ne apni zaati mufadat aur ghalat tashrihat se deen ka hulya aisa bigar diya hai ke khud Hazrat Jibreel (A.S) ki rooh bhi is zulm par tarap uthi hai. Mulla ka dil roohaniyat aur kainati haqaiq se bilkul door hai, us ne Quran ko sirf parhne ki kitab samajh liya hai, us ki hikmat ko nahi jana. Wo kam-nazar, bad-zouq aur fizool bahson mein waqt zaye karne wala hai, jis ke munazir_on aur firqa-wariat ne poori ummat-e-Muslimah ko tukray tukray kar diya hai. Madrase ke riwayati mahool aur mulla ka Quran ke gehre raazon se wahi taaluq hai jo ek paidaishi andhe ka suraj ki roshni se hota hai. Aakhir mein wo ek karwi sachai bayan karte hain ke aaj ghair-Muslim to ghor-o-fikr, mehnat aur amli jad-o-jehad (jihad) kar rahe hain, jabke mulla ka deen sirf deen ke naam par aapas mein larna aur fasaad phelana ban chuka hai.

دستِ خویش از آستیں آور بروں مردِ حق جانِ جہانِ چار سوئے

آں بہ خلوت رفتہ را از من بگوی اے ز افکارِ تو مومن را حیات

از نفسہائے تو ملت را ثبات حفظِ قرآنِ عظیم آئینِ تست

حرفِ حق را فاش گفتن دینِ تست چند باشی سرنگوں کلمی بگوی

گزشتِ ملتِ بیضا بگوئے با غزال از وسعتِ صحرا بگوئے

فطرتِ تو مستنیر از مصطفیؐ است باز گو آخر مقامِ ما کجاست ؟

Roman Urdu)

Dast-e-khesh az aasteen aavar baroon

Mard-e-Haq jaan-e-jahan-e-char sooye

Aan ba khalwat rafta ra az man bagooy

Aey za afkar-e-tu momin ra hayat

Az nafs-haye tu millat ra sabat

Hifz-e-Quran-e-Azeem aaeen-e-tust

Harf-e-Haq ra faash guftan deen-e-tust

Chand bashi sar-nagoon kalmay bagooy

Guzasht-e-millat-e-baiza bagooye

Ba ghazaal az wus’at-e-sahra bagooye

Fitrat-e-tu mustaneer az Mustafa (SAW) ast

Baaz go aakhir maqaam-e-ma kujast ?

English Translation

Draw your hand out of your sleeve, for the Man of Truth is the very soul of this four-dimensional world! Go and tell that person who has gone into isolation: “O you, from whose ideas the believer receives life!” “Through your breath, the nation gains stability; guarding the magnificent Quran is your law.” “To speak the word of Truth openly is your faith; how long will you remain downcast? Speak out a word!” “Tell the story of what has passed over the pure Muslim nation; speak to the deer about the vastness of the desert!” “Your nature is illuminated by the light of Mustafa (Muhammad, SAW); tell us at last, where does our true station lie?”

Urdu

تشریح: سعید حلیم پاشا علامہ اقبال (یا ہر اس سچے مسلمان کو جو مایوس ہو کر گوشہ نشین ہو چکا ہے) پکارتے ہوئے کہتے ہیں کہ اب وقت آ گیا ہے کہ تم اپنی آستین سے ہاتھ باہر نکالو اور میدانِ عمل میں آؤ، کیونکہ سچا مردِ حق ہی اس مادی دنیا کی اصل روح ہوتا ہے۔ وہ کہتے ہیں کہ اس تنہائی پسند مفکر کو میرا یہ پیغام دو کہ تمہارے ہی افکار سے مسلمانوں کو نئی زندگی مل سکتی ہے اور تمہاری ہی باتوں سے امت کو پائیداری نصیب ہوگی۔ قرآنِ پاک کی حفاظت اور اس کے پیغام کو عام کرنا تمہارا دستور ہے اور حق بات کو کھل کر بیان کرنا تمہارا دین ہے۔ تم کب تک مایوس ہو کر سر جھکائے بیٹھے رہو گے؟ اٹھو اور حق کی آواز بلند کرو! امتِ مسلمہ پر گزرے ہوئے عروج و زوال کی داستان سناؤ اور مسلمانوں کو ان کی کھوئی ہوئی عظمت کی وسعتوں سے آگاہ کرو (جس طرح ہرن کو صحرا کی وسعتوں کا بتایا جاتا ہے)۔ چونکہ تمہارا باطن حضور اکرم ﷺ کے نورِ ہدایت سے روشن ہے، اس لیے قوم کی رہنمائی کرو اور ہمیں بتاؤ کہ امتِ مسلمہ کا اصل مقام اور منزل کہاں ہے؟

Roman Urdu

Said Halim Pasha Allama Iqbal (ya har us sache Musalman ko jo mayus ho kar gosha-nasheen ho chuka hai) pukarte hue kehte hain ke ab waqt aa gaya hai ke tum apni aasteen se hath bahar nikalo aur maidan-e-amal mein aao, kyunke sacha mard-e-haq hi is maadi dunya ki asl rooh hota hai. Wo kehte hain ke is tanhai-pasand mufakkir ko mera ye paigham do ke tumhare hi afkar se Musalmanon ko nayi zindagi mil sakti hai aur tumhari hi baaton se ummat ko paidari naseeb hogi. Quran-e-Pak ki hifazat aur us ke paigham ko aam karna tumhara dastoor hai aur haq baat ko khul kar bayan karna tumhara deen hai. 

Tum kab tak mayus ho kar sar jhukaye baithe raho ge? Utho aur haq ki awaz buland karo! Ummat-e-Muslimah par guzre hue urooj-o-zawal ki dastan sunao aur Musalmanon ko un ki khooyi hui azmat ki wus’aton se aagah karo (jis tarah haran ko sahra ki wus’aton ka bataya jata hai). Chunque tumhara batin Huzoor Akram (SAW) ke noor-e-hidayat se roshan hai, is liye qoum ki rehnumai karo aur hamen batao ke ummat-e-Muslimah ka asl maqaam aur manzil kahan hai?

مردِ حق از کس نگیرد رنگ و بو مردِ حق از حق پذیرد رنگ و بو

ہر زماں اندر تپش جانے دگر ہر زماں او را چو حق شانے دگر

رازِ ما با مردِ مومن باز گوئے شرحِ رمزِ ‘کُلَّ یَومٍ’ باز گوئے

جز حرم منزل ندارد کارواں غیرِ حق در دل ندارد کارواں

من نمی گویم کہ راہش دیگر است کارواں دیگر ، نگاہش دیگر است !

Roman Urdu)

Mard-e-Haq az kas nageerad rang o boo

Mard-e-Haq az Haq pazeerad rang o boo

Har zaman andar tapish jan-e-deigar

Har zaman o ra cho Haq shaan-e-deigar

Raaz-e-ma ba mard-e-momin baaz goye

Sharah-e-ramz-e ‘Kulla Yaumin’ baaz goye

Juz haram manzil nadarad karwan

Ghair-e-Haq dar dil nadarad karwan

Man nami goyam ke rahash deigar ast

Karwan deigar, nigahash deigar ast !

English Translation

The Man of Truth does not take his colour and scent from anyone else; the Man of Truth receives his colour and scent only from God (The Truth). Every moment his soul experiences a new burning passion, and every instant, like God, he possesses a new glory. Go and reveal our hidden secret to the true believer, and explain to him the mystery of the Quranic verse: “Every day He manifests Himself in a new glory.” This caravan (the Muslim Ummah) has no destination other than the Holy Haram, and it holds nothing in its heart except God. I do not say that the path of this caravan has changed; rather, the caravan itself has changed, and its vision is no longer the same!

Urdu

تشریح: سعید حلیم پاشا سچے مومن کی پہچان بتاتے ہوئے کہتے ہیں کہ سچا مردِ حق دنیاوی طاقتوں، نظریات یا کسی غیر اللہ کے اثر کو قبول نہیں کرتا، بلکہ وہ صرف اللہ تعالیٰ کے رنگ (صبغتہ اللہ) کو اپنائے رکھتا ہے۔ کائنات کی تبدیلیاں اس پر اثر انداز نہیں ہوتیں، بلکہ وہ خود ہر لمحہ ایک نئی روحانی تڑپ اور نئی زندگی پاتا ہے، اور قرآن کی اس آیت کی عملی تصویر بن جاتا ہے کہ “اللہ ہر روز ایک نئی شان میں ہوتا ہے”۔ وہ اقبال کو تاکید کرتے ہیں کہ مسلمانوں کو ان کی اصل حقیقت یاد دلاؤ۔ مسلم امت کا یہ قافلہ اپنی اصل کے اعتبار سے ایسا ہے کہ کعبہ کے سوا اس کی کوئی منزل نہیں اور اللہ کے سوا اس کے دل میں کوئی تمنا نہیں ہونی چاہیے۔ پاشا کہتے ہیں کہ خرابی اسلام کے راستے میں نہیں ہے، اسلام کا راستہ آج بھی وہی سچا راستہ ہے؛ اصل المیہ یہ ہے کہ اب وہ پہلے جیسا قافلہ (صاحبِ کردار لوگ) باقی نہیں رہا اور مسلمانوں کی سوچ اور ان کا زاویۂ نگاہ مادی دنیا کی طرف مڑ چکا ہے۔

Roman Urdu

Said Halim Pasha sache momin ki pehchan batate hue kehte hain ke sacha mard-e-haq dunya-wi taqaton, nazriat ya kisi ghair-Allah ke asar ko qabool nahi karta, balkeh wo sirf Allah Ta’ala ke rang (Sibghat-ullah) ko apnaye rakhta hai. Kainat ki tabdiliyan us par asar-andaz nahi hotin, balkeh wo khud har lamha ek nayi roohani tarap aur nayi zindagi pata hai, aur Quran ki is aayat ki amli tasveer ban jata hai ke “Allah har roz ek nayi shaan mein hota hai”. Wo Iqbal ko takeed karte hain ke Musalmanon ko un ki asl haqeeqat yaad dilao. Muslim ummat ka ye qafila apni asl ke aitbar se aisa hai ke Kaaba ke siwa us ki koi manzil nahi aur Allah ke siwa us ke dil mein koi tamanna nahi honi chahiye. Pasha kehte hain ke kharabi Islam ke raste mein nahi hai, Islam ka rasta aaj bhi wahi sacha rasta hai; asl almiya ye hai ke ab wo pehle jaisa qafila (sahib-e-kirdar log) baqi nahi raha aur Musalmanon ki soch aur un ka zawya-e-nigah maadi dunya ki taraf mur chuka hai.

از حدیثِ مصطفیؐ داری نصیب ؟ “دینِ حق اندر جہاں آمد غریب”

با تو گویم معنیِ ایں حرفِ بکر غربتِ دیں نیست فقرِ اھلِ ذکر

بھرِ آن مردے کہ صاحب جستجو است غریبِ دیں ندرتِ آیاتِ اوست

غربتِ دیں ہر زماں نوعِ دگر نکتہ را در یاب اگر داری نظر

دل بہ آیاتِ مبیں دیگر بند تا بگیری عصرِ نو را در کمند !

کس نمی داند ز اسرارِ کتاب شرقیاں ہم غربیاں در پیچ و تاب

روسیاں نقشِ نوے انداختند آب و ناں بردند و دیں در باختند !

حق بیں ، حق گوئے و غیر از حق مجوئے یک دو حرف از من باں ملت بگوئے

Roman Urdu)

Az hadees-e-Mustafa (SAW) dari naseeb?

“Deen-e-Haq andar jahan aamad ghareeb”

Ba tu goyam ma’ni-e-een harf-e-bikr

Ghurbat-e-deen neest faqr-e-ahl-e-zikr

Bahr-e-aan marday ke sahib-e-justajoo ast

Ghareeb-e-deen nudrat-e-aayaat-e-o-st

Ghurbat-e-deen har zaman nau-e-deigar

Nukta ra dar-yaab agar dari nazar

Dil ba aayaat-e-mubeen deigar band

Ta bageeri asr-e-nau ra dar kamand !

Kas nami danad za asrar-e-kitab

Sharqiyan ham Gharbiyan dar peich o taab

Rusiyan naqsh-e-navay andakhtand

Aab o naan burdand o deen dar bakhtand!

Haq been, Haq goye o ghair az Haq majoye

Yak do harf az man ba’an millat bagooye

English Translation

Have you received your share of wisdom from the Hadith of the Prophet (SAW): “The true religion began as a stranger in the world”? Let me tell you the profound meaning of this unique saying; the “strangeness” of religion does not mean the material poverty of the believers. For a man who is a true seeker of truth, the strangeness of religion means the unique freshness and novelty of its verses. The strangeness of religion takes a different form in every age; grasp this subtle point if you possess deep vision. Bind your heart once again to the clear verses of the Quran, so that you may capture the modern age in your net! No one truly understands the hidden secrets of the Holy Book; both the people of the East and the West are lost in confusion. The Russians have laid down a new design (Communism); they secured their bread and water but completely lost their religion! Look at the Truth, speak the Truth, and seek nothing but the Truth; and convey these few words from me to the Muslim nation.

Urdu

تشریح: سید جمال الدین افغانی بحث کو آگے بڑھاتے ہوئے حضور اکرم ﷺ کی ایک مشہور حدیث کا حوالہ دیتے ہیں جس میں فرمایا گیا تھا کہ “اسلام کا آغاز اجنبیت (غربت) کی حالت میں ہوا تھا”۔ افغانی کہتے ہیں کہ میں تمہیں اس اچھوتے لفظ کا اصل مطلب سمجھاتا ہوں۔ دین کی غربت یا اجنبیت کا مطلب مسلمانوں کی مالی غریبی یا مفلسی نہیں ہے۔ بلکہ ایک سچے محقق اور بصیرت رکھنے والے انسان کے لیے اس کا مطلب یہ ہے کہ قرآنِ پاک کی آیات اور اس کے قوانین اتنے منفرد، اچھوتے اور جدید ہوتے ہیں کہ دنیا کے روایتی معاشرے انہیں سمجھنے سے قاصر ہوتے ہیں اور وہ ان کے لیے اجنبی معلوم ہوتے ہیں۔ 

ہر دور میں قرآن کی آیات کا ایک نیا اور اچھوتا پہلو سامنے آتا ہے جو اس دور کے مروجہ نظاموں سے مختلف ہوتا ہے۔ افغانی اقبال کو مشورہ دیتے ہیں کہ تم دوبارہ قرآنِ پاک کی واضح تعلیمات سے لو لگاؤ تاکہ تم اس نئے زمانے کی فکری رہنمائی کر سکو اور اسے اپنے قابو میں لا سکو۔ وہ افسوس کا اظہار کرتے ہیں کہ مشرق اور مغرب دونوں ہی قرآن کے گہرے رازوں سے ناواقف ہیں۔ مثال کے طور پر روسیوں (اشتراکیت/کمیونزم) نے ایک نیا مادی نظام تو بنا لیا، جس سے انہوں نے روٹی کپڑے کا مسئلہ تو حل کر لیا لیکن خدا کا انکار کر کے اپنے دین اور روح کا سودا کر دیا۔ آخر میں وہ اقبال سے کہتے ہیں کہ ہمیشہ حق دیکھو، حق بات کہو اور اللہ کے سوا کسی کے طالب نہ بنو، اور میرا یہ پیغام مسلم امت تک پہنچا دو۔

Roman Urdu 

Sayyid Jamal-ud-Din Afghani bahs ko aage barhate hue Huzoor Akram (SAW) ki ek mashhoor hadees ka hawala dete hain jis mein farmaya gaya tha ke “Islam ka aagaz ajnabiyat (ghurbat) ki halat mein hua tha”. Afghani kehte hain ke mein tumhen is achhote lafz ka asl matlab samjhata hoon. Deen ki ghurbat ya ajnabiyat ka matlab Musalmanon ki mali ghareebi ya muflisi nahi hai. Balkeh ek sache muhaqqiq aur baseerat rakhne wale insan ke liye is ka matlab ye hai ke Quran-e-Pak ki aayaat aur us ke qawaneen itne munfarid, achhote aur jadeed hote hain ke dunya ke riwayati muashre unhen samajhne se qasir hote hain aur wo un ke liye ajnabi maloom hote hain. 

Har dour mein Quran ki aayaat ka ek naya aur achhota pehloo saamne aata hai jo is dour ke murawwaja nizam_on se mukhtalif hota hai. Afghani Iqbal ko mashwara dete hain ke tum dobara Quran-e-Pak ki waziha talimaat se lau lagao takeh tum is naye zamane ki fikri rehnumai kar sako aur use apne qaboo mein la sako. Wo afsos ka izhar karte hain ke Mashriq aur Maghrib dono hi Quran ke gehre raazon se nawaqif hain. Misaal ke tor par Rusiyon (Ishtirakiyat/Communism) ne ek naya maadi nizam to bana liya, jis se unhon ne roti-kapray ka masla to hal kar liya lekin Khuda ka inkar kar ke apne deen aur rooh ka souda kar diya. Aakhir mein wo Iqbal se kehte hain ke hamesha Haq dekho, Haq baat kaho aur Allah ke siwa kisi ke talib na bano, aur mera ye paigham Muslim ummat tak pohancha do.

Share your love

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *