
(Javed Nama-26) Ghazal Zinda Rood غزل زنده رود


ایں گل و لالہ تو گوئی کہ مقیم اند ہمہ
راہ پیما صفتِ موجِ نسیم اند ہمہ
معنیِ تازہ کہ جوئیم و نیابیم کجاست
مسجد و مکتب و میخانہ عقیم اند ہمہ
حرفی از خویشتن آموز و در آں حرف بسوز
کہ دریں خانقہ بے سوزِ کلیم اند ہمہ
از صفا کوشیِ ایں تکیہ نشیناں کم گوئے
موئے ژولیدہ و ناشستہ گلیم اند ہمہ
Roman Urdu)
Een gul o lala tu goyi ke muqeem and hama
Rah-payma sifat-e-mouj-e-naseem and hama
Ma’ni-e-taza ke joyem o nayabem kuja-st
Masjid o maktab o maikhana aqeem and hama
Harfi az khishtan amooz o dar aan harf basooz
Ke dareen khanqah be-soz-e-Kaleem and hama
Az safa-kooshi-e een takiya-nisheenaan kam goye
Mooye zholeeda o nashusta-galeem and hama
English Translation
You think these roses and tulips are permanent and stationary; in reality, they are all travelers, rushing forward like a wave of the morning breeze. Where is that fresh meaning (new creative idea) that we search for but cannot find? The mosque, the school, and the tavern have all become utterly barren. Learn a word from your own inner self and burn yourself within that word; for in this monastery, everyone is devoid of the spiritual passion of Moses (Kaleem). Speak no more of the inner purity of these shrine-dwellers; they are nothing more than people with tangled hair and unwashed blankets!
Urdu
تشریح: اقبال (زندہ رود) اپنی غزل کے آغاز میں کائنات کی فانی حقیقت اور مسلم معاشرے کے اداروں کے زوال کا نقشہ کھینچتے ہیں۔ وہ کہتے ہیں کہ بظاہر نظر آنے والے یہ خوبصورت گل و لالہ جنہیں تم ساکن یا ہمیشہ رہنے والا سمجھتے ہو، حقیقت میں قائم نہیں ہیں بلکہ صبح کی ہوا کے جھونکے کی طرح مسلسل سفر میں ہیں (دنیا کی ہر چیز فانی اور متحرک ہے)۔ آج ہم جس نئے اور انقلابی فکر (معنیِ تازہ) کی تلاش میں ہیں، وہ کہیں نظر نہیں آتی کیونکہ ہمارے تمام روایتی ادارے یعنی مسجد (مذہب)، مکتب (تعلیم) اور میخانہ (عشق و عرفان کی جگہ) سب کے سب بانجھ ہو چکے ہیں اور ان میں نئی نسل کو متاثر کرنے کی صلاحیت نہیں رہی۔ اقبال مشورہ دیتے ہیں کہ باہر کی دنیا سے مانگے تانگے کے افکار سیکھنے کے بجائے اپنے اندر کی آواز سنو، اپنی خودی کو پہچانو اور اسی سچائی کی آگ میں خود کو تپا دو، کیونکہ موجودہ دور کی خانقاہوں اور درگاہوں میں پیر اور درویش تو بیٹھے ہیں مگر وہ سب حضرت موسیٰؑ (کلیم اللہ) جیسے ایمانی سوز اور جذبے سے بالکل خالی ہیں۔ ان مزاروں اور تکیوں پر بیٹھنے والے مجاوروں اور صوفیوں کے باطن کی صفائی کے دعوؤں پر یقین مت کرو؛ یہ حقیقت میں روحانیت سے دور ہیں، ان کی کل کائنات صرف بکھرے ہوئے بال، گندے کپڑے اور ظاہری نمائش ہے۔
Roman Urdu
Iqbal (Zinda Rud) apni ghazal ke aagaz mein kainat ki fani haqeeqat aur Muslim muashre ke idaron ke zawal ka naqsha kheinchte hain. Wo kehte hain ke bazahir nazar aane wale ye khoobsoorat gul-o-lala jinhen tum sakin ya hamesha rehne wala samajhte ho, haqeeqat mein qaim nahi hain balkeh subah ki hawa ke jhonke ki tarah musalsal safar mein hain (dunya ki har cheez fani aur mutaharrik hai).
Aaj hum jis naye aur inqilabi fikr (ma’ni-e-taza) ki talash mein hain, wo kahin nazar nahi aati kyunke hamare tamam riwayati idare yani masjid (mazhab), maktab (taleem) aur maikhana (ishq o irfan ki jagah) sab ke sab banjh ho chuke hain aur un mein nayi nasl ko mutasir karne ki salahiyat nahi rahi.
Iqbal mashwara dete hain ke bahar ki dunya se mange-tange ke afkar seekhne ke bajaye apne andar ki awaz suno, apni khudi ko pehchano aur isi sachai ki aag mein khud ko tapa do, kyunke maujooda dour ki khanqahon aur dargahon mein peer aur darwesh to baithe hain magar wo sab Hazrat Musa (A.S) jaise eimani soz aur jazbe se bilkul khali hain. In mazaron aur takiyon par baithne wale mujawaron aur sofiyon ke batin ki safai ke da’won par yaqeen mat karo; ye haqeeqat mein roohaniyat se door hain, un ki kul kainat sirf bikhre hue baal, gande kapray aur zahiri numaish hai.

حرمہا کہ دروںِ حرم ساختہ اند
چہ اھلِ توحید یک اندیش و دونیم اند ہمہ
مشکل ایں نیست کہ بزم از سرِ ہنگامہ گذشت
مشکل ایں است کہ بے نقل و ندیم اند ہمہ
Roman Urdu)
Haramha ke daroon-e-haram sakhta and
Che ahl-e-tauheed yak-andeesh o do-neem and hama
Mushkil een neist ke bazm az sar-e-hangama guzasht
Mushkil een ast ke be-naql o nadeem and hama
English Translation
Look at the many private sanctuaries (sects) they have built inside the one single Haram! Although the people of Tauheed (Monotheists) should have shared one single thought, they are all split into halves and factions. The problem is not that the gathering has lost its old tumultuous excitement; the real tragedy is that they are all left without any spiritual sweetness (Naql) and without a true soul-companion (Nadeem)!
Urdu
تشریح: غزل کے آخری حصے میں علامہ اقبال مسلم امہ کی فرقہ واریت پر گہرے دکھ کا اظہار کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ افسوس کی بات ہے کہ مسلمانوں نے ایک کعبہ اور ایک حرم کے اندر اپنے اپنے عقیدوں اور فرقوں کے کئی الگ الگ حرم (گروہ) بنا لیے ہیں۔ خدا کی توحید پر یقین رکھنے والے ان مسلمانوں کی سوچ، فکر اور مقصد ایک ہونا چاہیے تھا، مگر یہ آپس کے اختلافات کی وجہ سے ٹکڑے ٹکڑے ہو چکے ہیں اور ان کی قوت ختم ہو چکی ہے۔ اقبال کہتے ہیں کہ ہمارے زوال کا سب سے بڑا مسئلہ یہ نہیں ہے کہ ہماری محفل کا پرانا جاہ و جلال، ہنگامہ اور ہماری حکومتیں چلی گئیں؛ کیونکہ عروج و زوال تو زمانے کا حصہ ہیں۔ اصل المیہ اور مشکل تو یہ ہے کہ اجڑے ہوئے اس قافلے کے پاس اب نہ تو وہ اخلاقی مٹھاس (نقل) باقی رہی ہے جو دلوں کو جوڑتی تھی، اور نہ ہی محفل میں کوئی ایسا مخلص دوست، غمخوار اور سچا رہنما (ندیم) بچا ہے جو امت کو اس اندھیرے سے نکال کر دوبارہ ایک پلیٹ فارم پر اکٹھا کر سکے۔
Roman Urdu
Ghazal ke aakhri hisse mein Allama Iqbal Muslim ummat ki firqa-wariat par gehre dukh ka izhar karte hue kehte hain ke afsos ki baat hai ke Musalmanon ne ek Kaaba aur ek haram ke andar apne apne aqeedon aur firqon ke kai alag alag haram (giroh) bana liye hain.
Khuda ki tauheed par yaqeen rakhne wale in Musalmanon ki soch, fikr aur maqsad ek hona chahiye tha, magar ye aapas ke ikhtilafat ki wajah se tukray tukray ho chuke hain aur un ki quwat khatam ho chuki hai. Iqbal kehte hain ke hamare zawal ka sab se bara masla ye nahi hai ke hamari mahfil ka purana jah-o-jalal, hangama aur hamari hukumat_on chali gayein; kyunke urooj-o-zawal to zamane ka hissa hain.
Asl almiya aur mushkil to ye hai ke ujray hue is qafile ke paas ab na to wo akhlaqi mithaas (naql) baqi rahi hai jo dilon ko jorti thi, aur na hi mahfil mein koi aisa mukhles dost, gham-khwar aur sacha rehnuma (nadeem) bacha hai jo ummat ko is andheere se nikal kar dobara ek platform par ik इकट्ठा (ikatha) kar sake.




