(Javed Nama-24) Pegham-e-Afghani Ba Millat-e-Roosia پیغام افغانی بامت روسیه 

منزل و مقصودِ قرآن دیگر است رسم و آئینِ مسلمان دیگر است

در دلِ او آتشِ سوزندہ نیست مصطفیٰؐ در سینۂ او زندہ نیست

بندۂ مومن ز قرآن بر نخورد در ایاغِ او نہ مے دیدم ، نہ دُرد

خود طلسمِ قیصر و کسریٰ شکست خود سرِ تختِ ملوکیت نشست !

تا نہالِ سلطنت قوت گرفت دینِ او نقش از ملوکیت گرفت

از ملوکیت نگہ گردد دگر ! عقل و ہوش و رسم و رہ گردد دگر !

Roman Urdu)

Manzil o maqsoud-e-Quran deigar ast

Rasm o aaeen-e-Musalman deigar ast

Dar dil-e-o atash-e-soozinda neist

Mustafa (SAW) dar seena-e-o zinda neist

Banda-e-momin za Quran bar nakhurd

Dar ayagh-e-o na may deedam, na durd

Khud tilism-e-Qaisar o Kisra shikast

Khud sar-e-takht-e-mulookiyat nishast !

Ta nahal-e-saltanat quwat giraft

Deen-e-o naqsh az mulookiyat giraft

Az mulookiyat nigah gardad deigar !

Aql o hosh o rasm o rah gardad deigar !

English Translation

The destination and purpose of the Quran is one thing, but the customs and ways of today’s Muslims are quite another. There is no longer any burning fire inside his heart, and the love of Mustafa (Muhammad, SAW) is no longer alive in his breast. The true believer has not benefited from the wisdom of the Quran; in his cup, I found neither spiritual wine nor even its dregs. He himself shattered the imperial spell of Caesar and Khosrow, yet he himself ended up sitting on the throne of monarchy! As soon as the tree of his empire gained strength, his religion adopted the color and patterns of dynastic kingship. Through monarchy, the entire outlook of a nation changes; its intellect, wisdom, customs, and ways become completely distorted!

Urdu

تشریح: سید جمال الدین افغانی روسی قوم کو بتاتے ہیں کہ جو کلمہ گو مسلمان آج تمہیں نظر آ رہا ہے، اس کی حالت دیکھ کر اسلام کا اندازہ مت لگانا۔ قرآنِ مجید کا اصل مقصد اور اس کا انقلابی نظام کچھ اور ہے، جبکہ آج کے مسلمان کے طور طریقے اور رسم و رواج اس کے بالکل برعکس ہیں۔ موجودہ مسلمان کے دل میں وہ ایمانی تڑپ اور باطل کو جلا دینے والی آگ ختم ہو چکی ہے اور اس کے سینے میں حضور پاک ﷺ کی سچی محبت اور اسوۂ حسنہ کی پیروی باقی نہیں رہی۔ مسلمان نے قرآنِ پاک کو صرف تلاوت کی حد تک رکھا ہے، اس کی حکمت عملی سے کوئی فائدہ نہیں اٹھایا، اسی لیے اس کے پیالے میں اب نہ تو معرفت کی شراب باقی ہے اور نہ ہی اس کا کوئی اثر (تلچھٹ) نظر آتا ہے۔ یہ وہی مسلمان تھا جس نے دنیا سے زار شاہی اور قیصر و کسریٰ کی جابرانہ بادشاہتوں کا خاتمہ کیا تھا، مگر افسوس کہ وقت گزرنے کے ساتھ وہ خود اسی ملوکیت اور خاندانی بادشاہت کے تخت پر جا بیٹھا۔ جیسے ہی مسلمانوں کی دنیاوی حکومت مضبوط ہوئی، انہوں نے اسلام کے جمہوری اور عادلانہ نظام کو چھوڑ کر ملوکیت کا انداز اپنا لیا۔ اور یہ ایک تاریخی حقیقت ہے کہ جب کسی قوم میں بادشاہت اور آمریت آ جائے تو اس کی سوچنے سمجھنے کی صلاحیت، اس کا زاویۂ نگاہ، اس کے اخلاق اور اس کا پورا طرزِ زندگی مسخ ہو کر رہ جاتا ہے۔

Roman Urdu

Sayyid Jamal-ud-Din Afghani Rusi qoum ko batate hain ke jo kalma-go Musalman aaj tumhen nazar aa raha hai, us ki halat dekh kar Islam ka andaza mat lagana. Quran-e-Majeed ka asl maqsad aur us ka inqilabi nizam kuch aur hai, jabke aaj ke Musalman ke tour-tariqe aur rasm-o-riwaj us ke bilkul bar-aks hain. Maujooda Musalman ke dil mein wo eimani tarap aur baatil ko jala dene wali aag khatam ho chuki hai aur us ke seene mein Huzoor Pak (SAW) ki sachi muhabat aur uswa-e-hasana ki pairwi baqi nahi rahi. Musalman ne Quran-e-Pak ko sirf tilawat ki had tak rakha hai, us ki hikmat-e-amli se koi faida nahi uthaya, isi liye us ke pyale mein ab na to ma’rifat ki sharab baqi hai aur na hi us ka koi asar (tulchhat) nazar aata hai. 

Ye wahi Musalman tha jis ne dunya se zaar-shahi aur Qaisar-o-Kisra ki jabirana badshahit_on ka khatma kiya tha, magar afsos ke waqt guzarne ke sath wo khud isi mulookiyat aur khandani badshahat ke takht par ja baitha. Jaise hi Musalmanon ki duniya-wi hukumat mazboot hui, unhon ne Islam ke jamhoori aur aadilana nizam ko chhor kar mulookiyat ka andaz apna liya. Aur ye ek tareekhi haqeeqat hai ke jab kisi qoum mein badshahat aur aamriyat aa jaye to us ki sochne samajhne ki salahiyat, us ka zawya-e-nigah, us ke akhlaq aur us ka poora tarz-e-zindagi masakh ho kar reh jata hai.

تو کہ طرحِ دیگرے انداختی دل ز دستورِ کہن پرداختی

ہمچو ما اسلامیاں اندر جہاں شکستی استخواں قیصریت

تا بر افروزی چراغ در ضمیر عبرتے از سرگزشتِ ما بگیر

پای خود محکم گزار اندر نبرد گردِ ایں لات و ہبل دیگر مگرد

ملتے کی خواہد ایں دنیائے پیر آنکہ باشد ہم بشیر و ہم نذیر !

بازی آئی سوئے اقوامِ شرق بستہ ایامِ تو با ایامِ شرق

تو بہ جاں افگندہ سوزی دگر در ضمیرِ تو شب و روزے دگر !

کہنہ شد افرنگ را آئین و دیں سوئے آں دیرِ کہن دیگر مبیں

گزر از خداوندانِ تمام نگور از لا جانبِ الا خرام

در گزر از لا اگر جویندہ ای تا رہِ اثبات گیری زندہ ای

اے کہ می خواہی نظامِ عالمی تارہ اثبات گیری اساسِ محکمے ؟

Roman Urdu 

Tu ke tarah-e-deigaray andakhti

Dil za dastoor-e-kuhan pardakhti

Hamcho ma Islamiyan andar jahan

Shikasti astakhwan-e-qaisariat

Ta bar afrozi chiragh dar zameer

Ibrate az sarguzasht-e-ma bageer

Paye khud muhkam guzar andar nabard

Gird-e-een Laat o Hubal deigar magard

Millatay kay khwahad een dunya-e-peer

Aan ke bashad ham basheer o ham nazeer !

Baaz-ee aayi soye aqwam-e-sharq

Basta ayyam-e-tu ba ayyam-e-sharq

Tu ba jaan afganda sozi deigar

Dar zameer-e-tu shab o rozay deigar !

Kuhna shud Afrang ra aaeen o deen

Soye aan deir-e-kuhan deigar mabeen

Guzar az khodawandan-e-tammam

Nagoor az ‘La’ janib-e ‘Illa’ khiraam

Dar guzar az ‘La’ agar joyanda-ey

Ta rah-e-isbaat geeri zinda-ey

Aey ke mi khwahi nizam-e-aalami

Ta rah-e-isbaat geeri asas-e-muhkamay?

English Translation

You (Russians), who have laid down a new design (Revolution) and have detached your heart from the ancient system; Who, just like us Muslims in the world, have shattered the very bones of Caesarism (Tsarist autocracy); To light a true lamp within your soul, you must take a warning from our history! Plant your feet firmly in this struggle of life, and do not wander around these new idols of matter (Laat and Hubal). What kind of nation does this aging world need? It needs a nation that is both a bringer of glad tidings (Basheer) and a warner against evil (Nazeer)! Return toward the nations of the East; your destiny and times are bound up with the times of the East. You have infused a new passion into your soul, and within your consciousness, a completely new day and night have begun! The laws and ways of the West (Europe) have become obsolete; do not look at that ancient temple of materialism anymore. Leave behind all these false gods of state and matter; do not halt at the stage of negation (‘La’ / No God), but march toward affirmation (‘Ill-Allah’ / Except Allah). Move past the stage of denial (‘La’) if you are a true seeker, so that you may choose the path of affirmation (‘Isbaat’) and truly live. O you who desires a just world-order! How can you find a firm foundation without choosing the path of divine affirmation?

Urdu

تشریح: افغانی اہلِ روس کو مخاطب کر کے کہتے ہیں کہ تم نے سرمایہ داری اور بادشاہت کا پرانا نظام ختم کر کے ایک نئے انقلابی نظام (کمیونزم) کی بنیاد رکھی ہے اور پرانے قوانین سے پیچھا چھڑا لیا ہے۔ تم نے بھی ہماری طرح اپنے ملک سے ‘قیصریت’ (زار شاہی) کی ہڈیوں کو سرمہ بنا دیا ہے۔ لیکن اگر تم واقعی اپنے باطن میں سچی روشنی کا چراغ جلانا چاہتے ہو، تو مسلمانوں کی تاریخ سے عبرت حاصل کرو۔ انہوں نے بھی جب دین کو چھوڑ کر بادشاہت اپنائی تو زوال کا شکار ہو گئے۔ اب زندگی کی اس معرکہ آرائی میں اپنے قدم مضبوطی سے جماؤ اور مادہ پرستی، اشتراکیت اور کارخانوں جیسے نئے بتوں (لات و ہبل) کے طواف کرنا چھوڑ دو۔ اس بوڑھی دنیا کو اب کسی ایسے مادی نظام کی ضرورت نہیں، بلکہ اسے ایک ایسی امت کی ضرورت ہے جو انسانیت کے لیے خوشخبری (بشیر) بھی ہو اور برائیوں سے ڈرانے والی (نذیر) بھی ہو، اور یہ صفت صرف قرآنی نظام میں ہے۔ روس کو مشورہ دیا جا رہا ہے کہ وہ مغرب کی مادہ پرستی کو چھوڑ کر مشرق کی روحانیت کی طرف لوٹ آئے، کیونکہ روس کا مستقبل مشرق کی اقوام سے جڑا ہوا ہے۔ تمہارے اندر جو بیداری اور تڑپ پیدا ہوئی ہے، اس سے ایک نیا انقلاب آ سکتا ہے۔ مغرب (افرنگ) کا مادی اور سرمایہ دارانہ نظام اب پرانا اور بوسیدہ ہو چکا ہے، اس لیے اس پرانے بت خانے کی طرف مت دیکھو۔ تم نے خدا کا انکار کر کے ‘لا’ (کوئی معبود نہیں) کا آدھا حصہ تو اختیار کر لیا، لیکن اب ‘الا اللہ’ (مگر اللہ) کی طرف آؤ اور کائنات کے سچے خدا کو تسلیم کرو۔ اگر تم سچے متلاشی ہو تو صرف انکار (‘لا’) پر مت رکو، بلکہ اقرار اور اثبات (‘الّا’) کا راستہ اپناؤ تاکہ تمہیں حقیقی زندگی مل سکے۔ اے روس کے لوگو جو دنیا میں ایک منصفانہ عالمی نظام قائم کرنا چاہتے ہو، تم خدا کو مانے بغیر اور اسلام کے روحانی اصولوں کو اپنائے بغیر اپنے نظام کے لیے کوئی مضبوط بنیاد کیسے تلاش کر سکتے ہو؟

Roman Urdu

Afghani ahl-e-Rus ko mukhatib kar ke kehte hain ke tum ne sarmaya-dari aur badshahat ka purana nizam khatam kar ke ek naye inqilabi nizam (Communism) ki bunyad rakhi hai aur purane qawaneen se peecha chhra liya hai. Tum ne bhi hamari tarah apne mulk se ‘qaisariat’ (Zaar-shahi) ki hadiyon ko surma bana diya hai. Lekin agar tum waqai apne batin mein sachi roshni ka chiragh jalana chahte ho, to Musalmanon ki tareekh se ibrat hasil karo. 

Unhon ne bhi jab deen ko chhor kar badshahat apnai to zawal ka shikar ho gaye. Ab zindagi ki is ma’raka-arai mein apne qadam mazbooti se jamao aur mada-parasti, ishtirakiyat aur karkhanon jaise naye buton (Laat o Hubal) ke tawaf karna chhor do. Is boorhi dunya ko ab kisi aise maadi nizam ki zaroorat nahi, balkeh use ek aisi ummat ki zaroorat hai jo insaniyat ke liye khushkhabri (Basheer) bhi ho aur buraiyon se darane wali (Nazeer) bhi ho, aur ye sifat sirf Qurani nizam mein hai. Rus ko mashwara diya ja raha hai ke wo Maghrib ki mada-parasti ko chhor kar Mashriq ki roohaniyat ki taraf laut aaye, kyunke Rus ka mustaqbil Mashriq ki aqwam se jora hua hai. Tumhare andar jo beidari aur tarap paida hui hai, us se ek naya inqilab aa sakta hai. 

Maghrib (Afrang) ka maadi aur sarmaya-darana nizam ab purana aur boseeda ho chuka hai, is liye us purane but-khane ki taraf mat dekho. Tum ne Khuda ka inkar kar ke ‘La’ (koi mabood nahi) ka aadha hissa to ikhtiyar kar liya, lekin ab ‘Ill-Allah’ (magar Allah) ki taraf aao aur kainat ke sache Khuda ko tasleem karo. Agar tum sache mutalashi ho to sirf inkar (‘La’) par mat ruko, balkeh iqrar aur isbaat (‘Illa’) ka rasta apnao takeh tumhen haqeeqi zindagi mil sake. Aey Rus ke logo jo dunya mein ek munsifana aalami nizam qaim karna chahte ho, tum Khuda ko mane baghair aur Islam ke roohani usoolon ko apnaye baghair apne nizam ke liye koi mazboot bunyad kaise talash kar sakte ho?

داستانِ کہنہ را شستی باب فکرِ را روشن کن از ام الکتاب

با سیہ فاماں یدِ بیضا کہ داد ؟ مژدۂ ‘لا قیصر و کسریٰ’ کہ داد ؟

در گزر از جلوہ ہائے رنگ رنگ خویش را دریاب از ترکِ فرنگ !

گر ز مکرِ غربیاں باشی خبیر روبہی بگذار و شیری پیشہ گیر

چیست روبہی ؟ تلاشِ ساز و برگ شیرِ مولا جوید آزادی و مرگ !

جز بہ قرآن صیغمی روباہ بازی است فقرِ قرآن اصلِ شاہنشاہی است

فقرِ قرآن اختلاطِ ذکر و فکر کامل ندیدم جز بہ فکرِ ذکر

ذوق و شوق را دادن ادب کارِ جان است ایں نہ کارِ کام و لب

خیزد از ارزوئے شعلہ ہائے سینہ سوز باز مزاجِ تو نمی سازد ہنوز

اے شہیدِ شاہدِ رعنائے فکر با تو گویم از تجلی ہائے فکر

Roman Urdu)

Dastan-e-kuhna ra shusti ba-aab

Fikr-e-ra roshan kun az Umm-ul-Kitab

Ba siyah-famaan yad-e-baiza ke daad?

Muzda-e ‘La Qaisar o Kisra’ ke daad?

Dar guzar az jalwa-haye rang rang

Khesh ra daryab az tark-e-Farang!

Gar za makr-e-gharbiyaan bashi khabeer

Robahi bagozar o sheiri peisha geer

Cheist robahi? Talash-e-saaz o barg

Sheir-e-Maula joyed aazadi o marg!

Juz ba Quran saighami robah-bazi ast

Faqr-e-Quran asl-e-shahanshahi ast

Faqr-e-Quran ikhtilat-e-zikr o fikr

Kamil nadeedam juz ba fikr-e-zikr

Zouq o shouq ra dadan adab

Kaar-e-jaan ast een na kaar-e-kaam o lab

Kheizad az aarzoo-ye shola-haye seena-sooz

Baaz mizaj-e-tu nami saazad hanooz

Aey shaheed-e-shahid-e-ra’naye fikr

Ba tu goyam az tajalli-haye fikr

English Translation

You have washed away the ancient story with water; now illuminate your thought with the Mother of Books (the Quran). Who gave the miracle of the White Hand (Yad-e-Baiza) to the dark-skinned peoples? Who brought the glad tidings of “No Caesar and No Khosrow”? Move past these colorful, deceptive illusions; discover your true self by abandoning the ways of the West! If you are aware of the deceit of the Westerners, then leave this fox-like cunningness and adopt the nature of a lion. What is fox-like behavior? It is the mere craving for material goods and wealth; whereas the Lion of God seeks either freedom or death! Without the Quran, even a lion’s strength is just a game of foxes; the spiritual simplicity (Faqr) of the Quran is the true sovereignty. The Faqr of the Quran is the beautiful blend of remembrance (Zikr) and reflection (Fikr); I have never seen reflection become perfect without remembrance. Guarding the discipline of spiritual passion and ecstasy is the work of the soul; it is not the task of the tongue and lips. From the true desire of the soul, chest-burning flames arise, with which your temperament is not yet familiar. O, you who are martyred by the beautiful beloved of pure intellect! Let me tell you about the true manifestations of thought.

Urdu

تشریح: جمال الدین افغانی روسی قوم کو کہتے ہیں کہ تم نے زار شاہی کے پرانے اور گلے سڑے نظام کی کہانی کو مٹا کر ایک اچھا قدم اٹھایا ہے، لیکن اب اپنی فکر کو اندھیرے میں رکھنے کے بجائے قرآنِ پاک کے آفاقی علم سے روشن کرو۔ تاریخ گواہ ہے کہ یہ قرآن ہی تھا جس نے حبش کے کالے رنگ والے غلاموں (جیسے حضرت بلالؓ) کو وہ مقام دیا کہ وہ دنیا کے لیے رہبر بنے، اور اسی قرآن نے قیصر و کسریٰ کی خاندانی ملوکیت کو جڑ سے اکھاڑ پھینکنے کا مژدہ سنایا۔ مغرب کے چمکتے دمکتے اور مادہ پرستانہ جلووں سے دور ہو جاؤ اور فرنگی تہذیب کا پیچھا چھوڑ کر اپنی حقیقت کو پہچانو۔ اگر تم مغربی دنیا کی مکاریوں کو سمجھ چکے ہو، تو اب لومڑی کی طرح مادی فائدے حاصل کرنے کی عیاری چھوڑو اور شیر کا سا جاہ و جلال اور بیباکی اپناؤ۔ لومڑی پن کا مطلب صرف دنیا کے مال و اسباب، کارخانوں اور بینکوں کے پیچھے بھاگنا ہے، جبکہ اللہ کا شیر (مردِ مومن) صرف ضمیر کی آزادی چاہتا ہے، چاہے اس کے لیے اسے موت ہی کیوں نہ گلے لگانی پڑے۔ قرآن کی ہدایت کے بغیر ہر قسم کی طاقت لومڑی پن کی چالاکی بن جاتی ہے، جبکہ قرآن کا سکھایا ہوا فقر (قناعت اور خودداری) ہی اصل بادشاہی ہے۔ قرآن کا نظام ذکر (اللہ کی یاد اور اخلاق) اور فکر (سائنس اور عقل) کا خوبصورت ملاپ ہے۔ عقل اس وقت تک کامل نہیں ہو سکتی جب تک دل میں خدا کا خوف اور محبت نہ ہو۔ ذکر کوئی زبانی کلام یا رٹنا نہیں، بلکہ روح کا فعل ہے جس سے انسان کے سینے میں باطل کے خلاف شعلے پیدا ہوتے ہیں اور تمہارا مزاج ابھی تک اس پاکیزہ سوز سے ناواقف ہے۔ اے علم اور فکر کے دلدادہ روسیوں! آؤ میں تمہیں قرآن کی فکری تجلیوں کی حقیقت بتاتا ہوں۔

Roman Urdu

Jamal-ud-Din Afghani Rusi qoum ko kehte hain ke tum ne Zaar-shahi ke purane aur gale-sare nizam ki kahani ko mita kar ek accha qadam uthaya hai, lekin ab apni fikr ko andheere mein rakhne ke bajaye Quran-e-Pak ke aafaqi ilm se roshan karo. Tareekh gawah hai ke ye Quran hi tha jis ne Habsh ke kale rang wale ghulamon (jaise Hazrat Bilal R.A) ko wo maqaam diya ke wo dunya ke liye rehbar bane, aur isi Quran ne Qaisar-o-Kisra ki khandani mulookiyat ko jar se ukhaar pheinkne ka muzda sunaya. Maghrib ke chamakte damakte aur mada-parastana jalwon se door ho jao aur Farangi tehzeeb ka peecha chhor kar apni haqeeqat ko pehchano. 

Agar tum Maghribi dunya ki makariyon ko samajh chuke ho, to ab lomri ki tarah maadi faide hasil karne ki ayyari chhoro aur sheir ka sa jah-o-jalal aur beibaki apnao. Lomri-pan ka matlab sirf dunya ke maal-o-asbab, karkhanon aur bankon ke peeche bhagna hai, jabke Allah ka sheir (mard-e-momin) sirf zameer ki aazadi chahta hai, chahe is ke liye use maut hi kyun na gale lagani pare. Quran ki hidayat ke bajaye har qism ki taqat lomri-pan ki chalaki ban jati hai, jabke Quran ka sikhaya hua faqr (qanaat aur khuddari) hi asl badshahi hai. 

Quran ka nizam zikr (Allah ki yaad aur akhlaq) aur fikr (science aur aql) ka khoobsoorat milaap hai. Aql us waqt tak kamil nahi ho sakti jabke dil mein Khuda ka khouf aur muhabat na ho. Zikr koi zabani kalam ya ratna nahi, balkeh rooh ka fe’l hai jis se insan ke seene mein baatil ke khilaf shole paida hote hain aur tumhara mizaj abhi tak is pakeeza soz se nawaqif hai. Aey ilm aur fikr ke dildada Rusiyon! Aao mein tumhen Quran ki fikri tajalliyon ki haqeeqat batata hoon.

چیست قرآن ؟ خواجہ را پیغامِ مرگ دستگیرِ بندۂ بے ساز و برگ !

ہیچ خیر از مردکِ زرکش مجو ‘لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا’

از ربا آخر چہ می زاید ؟ فتن ! کس نداند لذتِ قرضِ حسن !

ماز ربا جاں تیرہ ، دل چوں خشت و سنگ آدمی درندۂ بے دندان و چنگ !

رزقِ خود را از زمین بردن رواست ایں متاع ، بندہ و ملکِ خداست

بندۂ مومن امین ، حق مالک است غیرِ حق ہر شے کہ بینی مالک (ہالک) است

رایتِ حق از ملوک آمد نگوں قریہ ہا از دخلِ شاں خوار و زبوں

آب و نانِ ماست از یک مائدہ آدم “کَنَفْسٍ وَاحِدَۃٍ”

Roman Urdu

Cheist Quran? Khwaja ra paigham-e-marg

Dastgeer-e-banda-e-be-saaz o barg !

Heich khair az mardak-e-zarkash majo

‘Lan tanal-ul-birra hatta tunfiqu’

Az riba aakhir che mi zayed? Fitan!

Kas nadand lazzat-e-qarz-e-hasan!

Maz riba jaan teera, dil chon khisht o sang

Aadmi darinda-e-be-dandan o chan!

Rizq-e-khud ra az zameen burdan rawa-st

Een mataa, banda o milk-e-Khuda-st

Banda-e-momin ameen, Haq maalik ast

Ghair-e-Haq har shay ke beeni haalik ast

Rayat-e-Haq az mulook aamad nagoon

Qarya-ha az dakhl-e-shan khwar o zaboon

Aab o naan-e-ma-st az yak ma’ida

Aadam “ka-nafsin wahidatin”

English Translation

What is the Quran? It is the message of death for the exploitative master, and the helper of the poor, resourceless slave! Expect no goodness from the hoarder of wealth; remember the verse: “You shall never attain righteousness until you spend of what you love.” What is born of usury (interest) in the end? Only chaos and strife! No one in this age knows the sweetness of a beautiful, interest-free loan (Qarz-e-Hasan). Through usury, the soul becomes dark, and the heart turns into bricks and stones; man becomes a predator, even without teeth and claws! It is lawful to draw your sustenance from the earth; this provision belongs to the servant, but the land is the property of God. The true believer is merely a trustee, while God is the absolute Owner; everything you see besides God is bound to perish. The banner of Truth was lowered by autocratic kings; through their intrusion, towns were ruined and humiliated. Our bread and water come from the exact same table of nature; the whole of mankind is created like a single soul.

Urdu

تشریح: افغانی روس کے اشتراکیوں کو بتاتے ہیں کہ تم سرمایہ داری کے جس ظلم کے خلاف لڑ رہے ہو، اس کا بہترین حل قرآن میں ہے۔ قرآن دراصل سرمایہ دار آقا اور ظالم جاگیردار کے لیے موت کا پیغام ہے، اور مظلوم و بے بس مزدور کا سچا مددگار ہے۔ دولت کے پجاری اور ذخیرہ اندوز انسان سے کسی بھلائی کی امید مت رکھو، کیونکہ قرآن کا اصول ہے کہ تم اس وقت تک نیکی کا اعلیٰ مقام پا ہی نہیں سکتے جب تک اپنی پسندیدہ دولت غریبوں پر خرچ نہ کرو۔ سود کا معاشی نظام معاشرے میں صرف نفرت، جنگ اور فتنہ و فساد پیدا کرتا ہے، اور آج کی مادی دنیا بلا سود قرض (قرضِ حسنہ) کی اخلاقی لذت اور برکت سے بالکل محروم ہو چکی ہے۔ سود کی وجہ سے انسان کی روح سیاہ اور دل پتھر کی مانند سخت ہو جاتا ہے، اور انسان بظاہر تو شریف لگتا ہے مگر حقیقت میں وہ بغیر دانتوں اور پنجوں کے ایسا درندہ بن جاتا ہے جو غریبوں کا خون چوستا ہے۔ اللہ کی زمین سے محنت کر کے رزق حاصل کرنا بالکل جائز ہے، مگر یہ یاد رہے کہ زمین کسی انسان کی ذاتی ملکیت نہیں بلکہ اللہ کی ملکیت ہے اور انسان اس زمین پر صرف اس کی نعمتوں سے فائدہ اٹھانے والا ہے۔ بندۂ مومن زمین کا حقیقی مالک نہیں بلکہ اللہ کی طرف سے امین (ٹرسٹی) ہے، مالکِ حقیقی صرف خدا کی ذات ہے اور اس کے سوا ہر چیز فانی ہے۔ جب بھی دنیا میں بادشاہوں اور آمروں نے قدم جمائے، انہوں نے حق کا پرچم سرنگوں کیا اور ہنستی بستی بستیوں کو برباد کر کے وہاں کے لوگوں کو ذلیل و خوار کیا۔ قرآن کا پیغام یہ ہے کہ پوری انسانیت کے لیے زمین کا دسترخوان ایک ہی ہے اور تمام انسان ایک ہی باپ کی اولاد ہونے کے ناطے ایک جان کی طرح برابر ہیں۔

Roman Urdu

Afghani Rus ke ishtirakiyon ko batate hain ke tum sarmaya-dari ke jis zulm ke khilaf lar rahe ho, us ka behtarin hal Quran mein hai. Quran darasl sarmaya-dar aaqa aur zalim jagirdar ke liye maut ka paigham hai, aur mazloom o be-bas mazdoor ka sacha madadgar hai. Daulat ke pujari aur zakhira-andoz insan se kisi bhalai ki umeed mat rakho, kyunke Quran ka usool hai ke tum us waqt tak naiki ka aala maqaam pa hi nahi sakte jab tak apni pasandida daulat ghareebon par kharch na karo. 

Sood ka maashi nizam muashre mein sirf nafrat, jang aur fitna-o-fasaad paida karta hai, aur aaj ki maadi dunya bila-sood qarz (qarz-e-hasana) ki akhlaqi lazzat aur barkat se bilkul mahroom ho chuki hai. Sood ki wajah se insan ki rooh siyah aur dil patthar ki manand sakht ho jata hai, aur insan bazahir to shareef lagta hai magar haqeeqat mein wo baghair danton aur panjon ke aisa darinda ban jata hai jo ghareebon ka khoon choosta hai. 

Allah ki zameen se mehnat kar ke rizq hasil karna bilkul jaiz hai, magar ye yaad rahe ke zameen kisi insan ki zaati milk_iyat nahi balkeh Allah ki milk_iyat hai aur insan is zameen par sirf us ki nematon se faida uthane wala hai. Banda-e-momin zameen ka haqeeqi maalik nahi balkeh Allah ki taraf se ameen (trustee) hai, maalik-e-haqeeqi sirf Khuda ki zaat hai aur us ke siwa har cheez fani hai. Jab bhi dunya mein badshahon aur aamron ne qadam jamaye, unhon ne haq ka parcham sar-nagoon kiya aur hansti basti bastiyon ko barbad kar ke wahan ke logon ko zaleel o khwar kiya. Quran ka paigham ye hai ke poori insaniyat ke liye zameen ka dastar-khwan ek hi hai aur tamam insan ek hi baap ki aalaad hone ke naate ek jaan ki tarah barabar hain.

نقشِ قرآن تا در ایں عالم نشست نقشہائے کاہن و پاپا شکست

فاش گویم آنچہ در دلم مضمر است ایں کتابے نیست چیزے دیگر است !

چوں بہ جاں در رفت جاں دیگر شود جاں چو دیگر شد جہاں دیگر شود !

مثلِ حق پنہاں و ہم پیدا است ایں زندہ و پایندہ و گویاست ایں

اندر او تقدیر ہائے غرب و شرق سرعتِ اندیشہ پیدا کن چو برق

با مسلماں گفت جاں برکف بنہ ہر چہ از حاجت فزوں داری بدہ

آفریدی شرع و آئینِ دگر اندکے با نورِ قرآنش نگر

از بم و زیرِ حیات آگہ شوی ہم ز تقدیرِ حیات آگہ شوی

Roman Urdu)

Naqsh-e-Quran ta dar een aalam nishast

Naqsh-haye kahan o papa shikast

Faash goyam aan-che dar dilam muzmar ast

Een kitabay neist cheezay deigar ast !

Chon ba jaan dar raft jaan deigar shawad

Jaan cho deigar shud jahan deigar shawad !

Misl-e-Haq pinhan o ham paida ast een

Zinda o painda o goya-st een

Andar o taqdeer-haye gharb o sharq

Sur’at-e-andisha paida kun cho barq

Ba Musalman guft jaan bar kaf badeh

Har-che az haajat fazoon dari badeh

Aafridi shar’a o aaeen-e-deigar

Andakay ba noor-e-Quran-ash nigar

Az bam o zeir-e-hayat aagah shawi

Ham za taqdeer-e-hayat aagah shawi

English Translation

When the blueprint of the Quran was established in this world, the old oppressive orders of religious priests and popes were shattered. Let me speak openly about what is hidden in my heart; this is not merely a book, it is something completely different! When it enters the soul, the soul is completely transformed; and when the soul changes, the entire world changes with it! Like God, it is both hidden and manifest; it is living, everlasting, and speaking. Within it lie the destinies of both the East and the West; develop the lightning speed of thought to understand it. It commanded the Muslim: “Keep your life in your palm, and give away whatever you possess beyond your basic needs!” You (Russians) have created a new law and a new system (Socialism); now look at it for a moment through the light of the Quran. Then you will understand the highs and lows of human existence, and you will become aware of the true destiny of life.

Urdu

تشریح: افغانی کہتے ہیں کہ جب تاریخ میں پہلی بار قرآن کا عادلانہ نظام نافذ ہوا، تو اس نے لوگوں کا استحصال کرنے والے مروجہ مذہبی پیشواؤں، پنڈتوں (کاہنوں) اور عیسائی پادریوں (پاپا) کے ظلم کے نظام کو پاش پاش کر دیا۔ میں اپنے دل کا چھپا ہوا راز بالکل صاف صاف بیان کرتا ہوں کہ قرآن کو عام کتابوں کی طرح مت سمجھو، یہ کتاب سے بڑھ کر ایک زندہ انقلابی طاقت ہے! یہ وہ کلام ہے کہ جب یہ کسی انسان کے اندر اتر جاتا ہے تو اس کی روح بدل جاتی ہے، اور جب انسانوں کے اندر تبدیلی آتی ہے تو پوری دنیا کا نظام بدل جاتا ہے۔ اللہ تعالیٰ کی طرح اس کتاب کی حکمتیں بظاہر چھپی ہوئی بھی ہیں اور اپنے اثرات میں بالکل ظاہر بھی ہیں۔ یہ ایک زندہ اور ہمیشہ رہنے والی بولتی ہوئی کتاب ہے۔ 

اس کتاب کے اصولوں میں مشرق اور مغرب دونوں کی تقدیریں چھپی ہوئی ہیں، بس اسے سمجھنے کے لیے بجلی جیسی تیز عقل اور گہری سوچ پیدا کرو۔ اسی قرآن نے مسلمانوں کو یہ معاشی نظام دیا تھا کہ اپنی جان ہتھیلی پر رکھو اور اپنی ضرورت سے زیادہ جو کچھ بھی تمہارے پاس مال و دولت ہے، اسے معاشرے کے غریبوں اور ضرورت مندوں کے لیے وقف کر دو (یسئلونک ماذا ینفقون قل العفو)۔ آخر میں افغانی روسیوں سے کہتے ہیں کہ تم نے زار شاہی کو ختم کر کے اپنے ملک کے لیے جو نیا اشتراکی قانون بنایا ہے، ذرا ایک بار اس کا موازنہ قرآن کے نور اور اس کی تعلیمات سے کر کے دیکھو۔ جب تم ایسا کرو گے تو تمہیں انسانی زندگی کے تمام عروج و زوال، اس کے معاشی مسائل کے حقیقی حل اور زندگی کے اصل مقصد و تقدیر کا پتہ چل جائے گا۔

Roman Urdu

Afghani kehte hain ke jab tareekh mein pehli baar Quran ka aadilana nizam nafiz hua, to us ne logon ka istehsal karne wale murawwaja mazhabi peshwaon, panditon (kahanon) aur Eisayi padriyon (papa) ke zulm ke nizam ko pash pash kar diya. Main apne dil ka chhupa hua raaz bilkul saaf saaf bayan karta hoon ke Quran ko aam kitabon ki tarah mat samajho, ye kitab se barh kar ek zinda inqilabi taqat hai! Ye wo kalam hai ke jab ye kisi insan ke andar utar jata hai to us ki rooh badal jati hai, aur jab insanon ke andar tabdili aati hai to poori dunya ka nizam badal jata hai. Allah Ta’ala ki tarah is kitab ki hikmaten bazahir chhupi hui bhi hain aur apne asraat mein bilkul zahir bhi hain. 

Ye ek zinda aur hamesha rehne wali bolti hui kitab hai. Is kitab ke usoolon mein Mashriq aur Maghrib dono ki taqdeeren chhupi hui hain, bas use samajhne ke liye bijli jaisi teiz aql aur gehrai soch paida karo. Isi Quran ne Musalmanon ko ye maashi nizam diya tha ke apni jaan hatheli par rakho aur apni zaroorat se zyada jo kuch bhi tumhare paas maal-o-daulat hai, use muashre ke ghareebon aur zaroorat-mandon ke liye waqf kar do (Yas’alunaka maza yunfiquna qul-il-afw). Aakhir mein Afghani Rusiyon se kehte hain ke tum ne Zaar-shahi ko khatam kar ke apne mulk ke liye jo naya ishtiraki qanoon banaya hai, zara ek baar us ka muwazana Quran ke noor aur us ki talimaat se kar ke dekho. Jab tum aisa karo ge to tumhen insani zindagi ke tamam urooj-o-zawal, us ke maashi masail ke haqeeqi hal aur zindagi ke asl maqsad o taqdeer ka pata chal jaye ga.

محفلِ ما بے مے و بے ساقی است سازِ قرآن را نواہا باقی است

زخمۂ ما بے اثر افتد اگر آسمان دارد ہزاراں زخمہ ور

ذکرِ حق از امتاں آمد غنی از زمان و از مکان آمد غنی !

ذکرِ حق از ذکرِ ہر ذاکر جداست احتیاجِ روم و شام او را کجاست

Roman Urdu)

Mahfil-e-ma be may o be saqi ast

Saaz-e-Quran ra nawaha baqi ast

Zakhma-e-ma be-asar uftad agar

Aasman darad hazaraan zakhma-war

Zikr-e-Haq az ummataan aamad ghani

Az zaman o az makan aamad ghani !

Zikr-e-Haq az zikr-e-har zaakir juda-st

Ihtiyaj-e-Room o Shaam o ra kuja-st

English Translation

Though our gathering is currently without spiritual wine and a cup-bearer, the timeless melodies of the Quran’s instrument are still alive. If our plectrum (way of playing) has become completely ineffective, the heavens possess thousands of other musicians! The remembrance of God is entirely independent of nations; it is completely beyond the limits of time and space. The reality of God’s remembrance is distinct from the mere chanting of any chanter; it does not need the glory of Rome or Syria.

Urdu

تشریح: سید جمال الدین افغانی فرماتے ہیں کہ اگرچہ آج ہماری محفل مادی طور پر زوال کا شکار ہے، ہمارے پاس نہ تو معرفت کی وہ شراب باقی رہی ہے اور نہ ہی کوئی سچا ساقی (راہنما) موجود ہے جو امت کی رہنمائی کرے، لیکن اس کے باوجود قرآنِ پاک کے ساز کے اندر کی راگنی اور اس کی طاقت آج بھی ویسی ہی زندہ اور سلامت ہے۔ اگر آج کا مسلمان ناہل ہو چکا ہے اور ہماری مضراب (قرآن پر عمل کرنے کا انداز) بے اثر ہو چکی ہے، تو اس کا یہ مطلب نہیں کہ نعوذ باللہ قرآن بے اثر ہو گیا ہے۔ اللہ کے پاس بندوں کی کوئی کمی نہیں، اس آسمان کے نیچے ہزاروں ایسے نئے سازندے اور قومیں موجود ہیں جو اس ساز کو بجانے کی اہلیت رکھتی ہیں۔ اللہ تعالیٰ کا ذکر اور اس کا سچا دین کسی خاص امت یا قوم کا محتاج نہیں ہے، وہ زمان و مکان کی قید سے بالکل آزاد اور بے نیاز ہے۔ خدا کی یاد اور اس کا قانون کسی روایتی ذکر کرنے والے کے ظاہری الفاظ کا محتاج نہیں، اور نہ ہی اسے قائم رہنے کے لیے روم، شام یا کسی بڑے اسلامی مرکز کی ضرورت ہے۔ وہ خود اپنی ذات میں ایک ابدی حقیقت ہے۔

Roman Urdu

Sayyid Jamal-ud-Din Afghani farmate hain ke agarche aaj hamari mahfil maadi tor par zawal ka shikar hai, hamare paas na to ma’rifat ki wo sharab baqi rahi hai aur na hi koi sacha saqi (rahnuma) maujood hai jo ummat ki rehnumai kare, lekin is ke bawajood Quran-e-Pak ke saaz ke andar ki ragni aur us ki taqat aaj bhi waisi hi zinda aur salamat hai. Agar aaj ka Musalman na-ahl ho chuka hai aur hamari zakhma (Quran par amal karne ka andaz) be-asar ho chuki hai, to is ka ye matlab nahi ke na’ooz-bi-Allah Quran be-asar ho gaya hai. 

Allah ke paas bandon ki koi kami nahi, is aasman ke neeche hazaraan aise naye sazande aur qoumein maujood hain jo is saaz ko bajane ki ahliyat rakhti hain. Allah Ta’ala ka zikr aur us ka sacha deen kisi khaas ummat ya qoum ka muhtaj nahi hai, wo zaman o makan ki qaid se bilkul aazad aur be-niyaz hai. Khuda ki yaad aur us ka qanoon kisi riwayati zikr karne wale ke zahiri alfaz ka muhtaj nahi, aur na hi use qaim rehne ke liye Room, Shaam ya kisi bare Islami markaz ki zaroorat hai. Wo khud apni zaat mein ek abdi haqeeqat hai.

حق اگر از پیشِ ما برداردش

 پیشِ قومِ دیگری بگذاردش

از مسلماں دیدہ ام تقلیدِ وطن 

ہر زماں جانم بلرزد در بدن !

ترسم از روزی کہ محرومش کنند 

آتشِ خود بر دلِ دیگر زنند !

Roman Urdu)

Haq agar az peish-e-ma bardaradash

Peish-e-qoum-e-deigaray bagozaradash

Az Musalman deeda-am taqleed-e-watan

Har zaman jaanam bilarzad dar badan !

Tarsam az rozi ke mahroomash kunand

Atash-e-khud bar dil-e-deigar zanand !

English Translation

If God takes this Quran away from us, He will place it in front of some other nation. I have observed today’s Muslims blindly imitating the Western concept of nationalism, and because of this, my soul shivers within my body every single moment! I fear that day when they might be completely deprived of this divine light, and God might ignite His burning fire inside some other nation’s heart!

Urdu

تشریح: افغانی یہاں امتِ مسلمہ کو قرآنِ پاک کی ایک سخت تنبیہ یاد دلاتے ہیں کہ اگر تم نے دینِ حق کی قدر نہ کی تو اللہ تعالیٰ اس نعمت کو تم سے چھین لے گا اور کسی دوسری قوم کے سپرد کر دے گا جو اس کی سچی قدردان ہوگی۔ وہ گہرے دکھ کے ساتھ کہتے ہیں کہ میں نے آج کے مسلمان کو دیکھا ہے کہ وہ اپنی اسلامی اخوت اور آفاقیت کو چھوڑ کر مغرب کے نظریے ‘وطن پرستی’ (قوم پرستی) کی اندھی تقلید کر رہا ہے۔ 

مسلمانوں کی اس فکری پسماندگی اور غیروں کی غلامی کو دیکھ کر میرا جسم کانپ اٹھتا ہے اور میری روح تڑپ جاتی ہے۔ مجھے ہر لمحہ اس ہولناک دن کا خوف ستاتا ہے کہ کہیں مسلمان اپنی ان کرتوتوں اور غفلت کی وجہ سے قرآن کی برکات اور اس کی ہدایت سے ہمیشہ کے لیے محروم نہ کر دیے جائیں، اور اللہ تعالیٰ اپنے عشق اور توحید کی وہ مٹتی ہوئی آگ مسلمانوں کے ٹھنڈے پڑ جانے والے دلوں سے نکال کر کسی دوسری بیدار مغز قوم کے دل میں نہ بھڑکا دے، جو اٹھ کر دنیا میں اسلام کا پرچم بلند کر دے۔

Roman Urdu

Afghani yahan ummat-e-Muslimah ko Quran-e-Pak ki ek sakht tanbeeh yaad dilate hain ke agar tum ne deen-e-haq ki qadr na ki to Allah Ta’ala is nemat ko tum se chheen ley ga aur kisi doosri qoum ke supard kar de ga jo us ki sachi qadr-daan hogi. Wo gehre dukh ke sath kehte hain ke maine aaj ke Musalman ko dekha hai ke wo apni Islami akhuwat aur aafaqiyat ko chhor kar Maghrib ke nazriye ‘watan-parasti’ (qoum-parasti) ki andhi taqleed kar raha hai. 

Musalmanon ki is fikri pasmandagi aur ghairon ki ghulami ko dekh kar mera jism kaanp uthta hai aur meri rooh tarap jati hai. Mujhe har lamha is houlnak din ka khouf satata hai ke kahin Musalman apni in kartooton aur ghaflat ki wajah se Quran ki barkat_on aur us ki hidayat se hamesha ke liye mahroom na kar diye جائیں, aur Allah Ta’ala apne ishq aur tauheed ki wo mitti hui aag Musalmanon ke thande par jaane wale dilon se nikal kar kisi doosri beidar-maghz qoum ke dil mein na bharka de, jo uth kar dunya mein Islam ka parcham buland kar de.

Share your love

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *