
(Javed Nama-27) Falak-e-Zahra – Darmiyan-e-Mah-o-Noor-e-Aftab فلک زہرہ


نورِ آفتاب از فضائے تو بہ تو درمیانِ ماہ و فلک زہرہ کو ؟
پیشِ ما صد پردہ را آویختند جلوہ ہائے آتشین را میختند
کم سوزی شود دل سوز تر سازگار آید بہ شاخ و برگ و بر
از تبِ او در عروقِ لالہ خوں آبجو از رقصِ او سیماب گوں
ہم چناں از خاک خیزد جانِ پاک سوئے بے سوئی گریزد جانِ پاک
در رہِ او مرگ و حشر و ملک و مرگ جز تب و تابے ندارد ساز و برگ
در فضائے صد سپہرِ نیلگوں پیہم غوطہ ہم خوردہ باز آید بروں
خود حریمِ خویش و ابراہیمیِ خویش چوں ذبیح اللہ در تسلیمِ خویش !
پیشِ او نہ آسماں نہ خیبر است ضربتِ او از مقامِ حیدر است
ایں ستیزد ہر دم و پاکش کند سیار و چابکش کند !
می کند پرواز در پہنائے نور مخلبش گیرندۂ جبریل و حور !
تا ز “مَا زَاغَ الْبَصَر” گیرد نصیب بر مقامِ “عَبْدُہٗ” گردد رقیب !
Roman Urdu
Noor-e-aaftab az fazaye to-ba-to
Darmiyan-e-mah o falak-e-Zohra ko?
Peish-e-ma sad parda ra aavikhtand
Jalwa-haye aatishin ra meikhtand
Kam-sozi shawad dil sooz-tar
Sazgar aayed ba shakh o barg o bar
Az tab-e-o dar urooq-e-lala khoon
Aabjo az raqs-e-o seemab-goon
Ham chunan az khak kheizad jaan-e-paak
Soye be-sooyi gureizad jaan-e-paak
Dar rah-e-o marg o hashar o mulk o marg
Juz tab-o-tabay nadarad saaz-o-barg
Dar fazaye sad sipehr-e-neilgoon
Payham ghota ham khorda baaz aayed baroon
Khud hareem-e-khesh o Ibrahimi-e-khesh
Chon Zabih-ullah dar tasleem-e-khesh!
Peish-e-o na aasman na Khaibar ast
Zarbat-e-o az maqaam-e-Haidar ast
Een sateezad har-dam o pakash kunad
Sayyar o chabakash kunad!
Mi kunad parwaz dar pehnaye noor
Mukhlabash geerinda-e-Jibreel o hoor!
Ta za “Ma Zaghal Basar” geerad naseeb
Bar maqaam-e “Abduhu” gardad raqeeb!
English Translation
The sunlight travels through layers upon layers of space; where does it vanish between the Moon and the planet Venus? Before us, the destiny-makers have hung a hundred veils, and within them, they have entwined fiery manifestations. All this is done so that through initial lesser burning, the heart may become intensely passionate, making this inner fire beneficial for the branches, leaves, and fruit of life . It is due to this cosmic warmth that blood flows in the veins of the tulip, and the running stream becomes restless like quicksilver from its danc e.In the exact same manner, the pure soul rises from the earthly dust, and then it flies away toward the infinite, directionless realm (the beyond).In its spiritual journey, it encounters death, resurrection, and various realms; yet, it possesses no other baggage or resource except its own inner burning and ecstasy.In the vast expanse of a hundred blue skies, it continuously dives deep and emerges victorious. The pure soul is its own sacred sanctuary (Kaaba) and its own Abraham (the builder); and like Ishmael (Zabih-ullah), it surrenders completely to its own submissive nature. In front of its divine power, neither the nine heavens nor the fortress of Khaibstan stands a chance, for its strike originates from the spiritual station of Ali (Haidar). This constant struggle in life purifies the soul at every moment, making it dynamic, swift, and highly active. It soars high within the vast expansions of divine light, and its spiritual grasp is powerful enough to capture even Gabriel and the heavenly Houris! This continuous journey goes on until it receives its share of the prophetic vision of “The eye deviated not” (Ma Zaghal Basar), and it reaches near the sublime station of God’s perfect servant (“Abduhu”).
Urdu
تشریح: اقبال کائنات کے مادی اور روحانی سفر کا ایک اچھوتا فلسفہ بیان کرتے ہیں۔ وہ کہتے ہیں کہ سورج کی روشنی خلا کی کئی تہوں سے گزرتی ہوئی جب چاند اور زہرہ کے درمیان پہنچتی ہے تو بظاہر گم ہو جاتی ہے، کیونکہ قدرت نے ہمارے سامنے مادی دنیا کے سینکڑوں پردے لٹکا رکھے ہیں اور ان کے پیچھے اپنے سچے انوارِ الٰہی کو چھپا رکھا ہے۔ یہ پردے اس لیے ہیں تاکہ انسان یکدم جلووں کی تاب نہ لا کر جل نہ جائے، بلکہ آہستہ آہستہ اس کے دل میں تڑپ پیدا ہو، جو اس کی زندگی کی شاخوں اور پھلوں کو پروان چڑھائے۔ اسی کائناتی تڑپ کی وجہ سے باغ میں لالہ کے پھول سرخ خون جیسے ہوتے ہیں اور ندی کا پانی پارے کی طرح مچلتا ہے۔ بالکل اسی طرح انسان کی پاکیزہ روح بھی مٹی کے اس مادی جسم سے جنم لیتی ہے، مگر وہ مٹی میں قید نہیں رہتی بلکہ لامکاں (روحانی دنیا) کی طرف اڑان بھرتی ہے۔
اس روح کے سفر میں موت، برزخ اور قیامت جیسے کئی مقامات آتے ہیں، لیکن اس طویل سفر میں روح کے پاس عشقِ الٰہی کی تڑپ اور بے قراری کے سوا کوئی اور سرمایہ نہیں ہوتا۔ یہ روح نیلے آسمانوں کی وسعتوں میں غوطے لگاتی ہوئی آگے بڑھتی ہے۔ وہ اپنی خودی کی تعمیر خود کرتی ہے (خود ہی کعبہ اور خود ہی حضرت ابراہیمؑ بنتی ہے) اور قربانی کے وقت حضرت اسماعیلؑ کی طرح اللہ کے حکم کے سامنے اپنا سر تسلیم خم کر دیتی ہے۔ جب انسانی روح اس مقام پر پہنچتی ہے تو یہ مادی آسمان اور دنیا کی بڑی بڑی طاقتیں (جیسے قلعۂ خیبر) اس کا راستہ نہیں روک سکتیں، کیونکہ اس مردِ مومن کی ضرب میں حضرت علی مکرّم اللہ وجہہ الکریم (حیدر) جیسی خیبر شکن طاقت آ جاتی ہے۔ یہ دنیاوی کشمکش روح کو کندن بنا کر چست اور متحرک رکھتی ہے۔ وہ نورِ الٰہی کی فضاؤں میں ایسی پرواز کرتی ہے کہ فرشتوں کے سردار حضرت جبرئیلؑ اور حوریں بھی اس کے سائے کی زد میں آ جاتے ہیں۔ یہ سفرِ معراج جاری رہتا ہے یہاں تک کہ روحِ انسانی حضور پاک ﷺ کے اسوۂ معراج یعنی “مازاغ البصر” (نگاہ کا نہ بہکنا) سے اپنا حصہ پاتی ہے اور اللہ کے سب سے اعلیٰ مقام یعنی مقامِ “عبدہٗ” (سچے اور کامل بندے) کے رازوں سے آشنا ہو جاتی ہے۔
Roman Urdu
Iqbal kainat ke maadi aur roohani safar ka ek achhota falsafa bayan karte hain. Wo kehte hain ke suraj ki roshni khala ki kai tahon se guzarti hui jab chand aur Zohra ke darmiyan pohanchti hai to bazahir gum ho jati hai, kyunke qudrat ne hamare saamne maadi dunya ke seinvron parde latka rakhe hain aur un ke peeche apne sacche anwar-e-Ilahi ko chhupa rakha hai. Ye parde is liye hain takeh insan yak-dum jalwon ki taab na la kar jal na jaye, balkeh aahista aahista us ke dil mein tarap paida ho, jo us ki zindagi ki shakhon aur phalon ko parwan charhaye. Isi kainati tarap ki wajah se baagh mein lala ke phool surkh khoon jaise hote hain aur nadi ka pani paare ki tarah michalta hai.
Bilkul isi tarah insan ki pakeeza rooh bhi mitti ke is maadi jism se janam leti hai, magar wo mitti mein qaid nahi rehti balkeh lamakan (roohani dunya) ki taraf udaan bharti hai. Is rooh ke safar mein maut, barzakh aur qiyamat jaise kai maqamaat aate hain, lekin is taweel safar mein rooh ke paas ishq-e-Ilahi ki tarap aur be-qarari ke siwa koi aur sarmaya nahi hota. Ye rooh neile aasmanon ki wus’aton mein ghote lagati hui aage barhti hai. Wo apni khudi ki tameer khud karti hai (khud hi Kaaba aur khud hi Hazrat Ibrahim A.S banti hai) aur qurbani ke waqt Hazrat Ismail A.S ki tarah Allah ke hukm ke saamne apna sar-e-tasleem kham kar deti hai.
Jab insani rooh is maqaam par pohanchti hai to ye maadi aasman aur dunya ki bari bari taqaten (jaise qila-e-Khaibar) us ka rasta nahi rok saktin, kyunke is mard-e-momin ki zarbat mein Hazrat Ali (R.A) (Haidar) jaisi Khaibar-shikan taqat aa jati hai. Ye dunya-wi kashmakash rooh ko kundan bana kar chust aur mutaharrik rakhti hai. Wo noor-e-Ilahi ki fazaon mein aisi parwaz karti hai ke farishton ke sardar Hazrat Jibreel (A.S) aur hoorein bhi us ke saye ki zad mein aa jate hain. Ye safar-e-ma’raj jari rehta hai yahan tak ke rooh-e-insani Huzoor Pak (SAW) ke uswa-e-ma’raj yani “Ma Zaghal Basar” (nigah ka na behakna) se apna hissa paati hai aur Allah ke sab se aala maqaam yani maqaam-e “Abduhu” (sache aur kamil bande) ke raazon se aashna ho jati hai.

از مقامِ خود نمی دانم کجاست ایں قدر دانم کہ از یاراں جداست
اندرونم جنگ بے خیل و پر است آں کہ جسمش چو من دارد نگہ !
بے خبر مرداں ز رزمِ کفر و دیں جاں من تنہا چو زین العابدین !
از مقام و راہِ کس آگاہ نیست جز نوائے من چراغِ راہِ نیست !
غرقِ دریا طفلک و برنا و پیر جاں بہ ساحل بردہ یک مردِ فقیر !
برکشیدم پردہ ہائے ایں وثاق ترسم از وصل و بنالم از فراق !
وصل اگر پایانِ شوق است اَلْحَذَر اے خنک آہ و فغانِ بے اثر !
راہرو از جادہ کم گیرد سراغ گر بہ جانش سازگار آید فراغ
آں دلے دارم کہ از ذوقِ نظر ہر زماں خواہد جہانے تازہ تر !
Roman Urdu (Transliteration)
Az maqaam-e-khud nami danam kuja-st
Een qadr danam ke az yaraan juda-st
Andaroonam jang-e-be-kheil o par ast
Aan ke jismash cho man darad nigah!
Be-khabar mardan za razm-e-kufr o deen
Jaan-e-man tanha cho Zain-ul-Aabideen!
Az maqaam o rah-e-kas aagah neist
Juz nawa-e-man chiragh-e-rah neist!
Gharq-e-darya tiflak o barna o peer
Jaan ba sahil burda yak mard-e-faqeer!
Barkasheedam parda-haye een wasaaq
Tarsam az wasl o binalam az firaq!
Wasl agar payan-e-shouq ast Al-Hazar
Aey khunuk aah o faghan-e-be-asar!
Rahro az jada kam geerad suragh
Gar ba jaanash saazgar aayed faragh
Aan dilay daram ke az zouq-e-nazar
Har zaman khwahad jahan-e-taza-tar!
English Translation
I do not know where my true station lies; I only know this much: it is completely separated from my companions. Inside my being, a war is raging without armies or weapons; let anyone who possesses a body like mine look at me! Men are completely unaware of this fierce battle between belief and infidelity; my soul is as lonely in this battle as Imam Zain-ul-Abedin was after Karbala! No one is aware of the true destination or the right path; in this darkness, there is no guiding lamp except my poetry! Children, youth, and the elderly are all drowning in the deep sea of materialism, while a single poor dervish (Iqbal) has carried his soul safely to the shore! I have pulled back the curtains of this worldly dwelling; now I fear final union and weep in the pain of separation! If final union means the end of all yearning and desire, then Heaven forbid! How beautiful is that sigh and cry which remains endless and without an ultimate full stop! A traveller can never find the true track of his journey if his soul adapts to rest and leisure. I possess a heart that, due to its intense passion for spiritual vision, demands a brand-new universe at every single moment!
Urdu
تشریح: علامہ اقبال اپنے دلی سوز اور تنہائی کا تذکرہ کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ میں نہیں جانتا کہ دنیا میں میرا اصل مقام کیا ہے، لیکن اتنا ضرور جانتا ہوں کہ میری سوچ اور راستے میرے زمانے کے لوگوں سے بالکل الگ ہو چکے ہیں۔ میرے اندر ایک ایسا معرکہ اور جنگ جاری ہے جس میں نہ کوئی لشکر ہے اور نہ ہی تلواریں، بلکہ یہ میری روح اور مادی دنیا کی جنگ ہے۔ لوگ دین اور کفر کی اس اصل جنگ سے بالکل بے خبر غفلت کی نیند سو رہے ہیں، اور اس غفلت کے ماحول میں میری جان ایسے ہی تنہا محسوس کرتی ہے جیسے میدانِ کربلا کے مصائب کے بعد حضرت امام زین العابدینؑ اکیلے رہ گئے تھے۔ آج کی دنیا میں کسی کو سچی منزل کا پتہ نہیں ہے، اس فکری اندھیرے میں صرف میری شاعری ہی حق کا راستہ دکھانے والا چراغ بن کر موجود ہے۔ امت کے بچے، جوان اور بوڑھے سب کے سب مغربی مادہ پرستی کے سمندر میں ڈوب رہے ہیں، اور میں وہ اکیلا فقیر ہوں جو اپنی روح کو اس طوفان سے بچا کر ساحلِ سلامت پر لے آیا ہے۔ میں نے اس کائنات کے مادی پردوں کو ہٹا کر حقائق کو دیکھ لیا ہے، مگر اب مجھے ایک عجیب خوف لاحق ہے؛ میں جدائی (فراق) میں روتا بھی ہوں مگر اللہ سے آخری ملاپ (وصل) سے ڈرتا بھی ہوں۔ کیونکہ اگر خدا سے مکمل وصال کا مطلب میرے شوق، میری تڑپ اور میری بے قراری کا خاتمہ ہے، تو مجھے ایسا سکون نہیں چاہیے! میرے نزدیک وہ تڑپ اور آہ و فغاں زیادہ بہتر ہے جو جاری رہے اور کبھی ختم نہ ہو۔ جو مسافر راستے میں آرام اور سستی کا عادی ہو جائے، وہ کبھی اپنی اصل منزل کو نہیں پا سکتا۔ میرا دل تو ایسا ہے کہ وہ سچی بصیرت اور دیدار کی تڑپ میں ہر لمحہ ایک نئی کائنات اور ایک نئے جہان کا طلبگار رہتا ہے، وہ ایک جگہ رکنے والا نہیں ہے۔
Roman Urdu
Allama Iqbal apne dili soz aur tanhai ka tazkira karte hue kehte hain ke mein nahi janta ke dunya mein mera asl maqaam kya hai, lekin itna zaroor janta hoon ke meri soch aur raste mere zamane ke logon se bilkul alag ho chuke hain. Mere andar ek aisa ma’raka aur jang jari hai jis mein na koi lashkar hai aur na hi talwaran, balkeh ye meri rooh aur maadi dunya ki jang hai. Log deen aur kufr ki is asl jang se bilkul be-khabar ghaflat ki neend so rahe hain, aur is ghaflat ke mahool mein meri jaan aise hi tanha mehsoos karti hai jaise maidan-e-Karbala ke masaib ke baad Hazrat Imam Zain-ul-Abedin (A.S) akele reh gaye the.
Aaj ki dunya mein kisi ko sachi manzil ka pata nahi hai, is fikri andheere mein sirf meri shayari hi haq ka rasta dikhane wala chiragh ban kar maujood hai. Ummat ke bacche, jawan aur boorhe sab ke sab Maghribi mada-parasti ke samundar mein doob rahe hain, aur mein wo akela faqeer hoon jo apni rooh ko is toofan se bacha kar sahil-e-salamat par le aaya hai.
Maine is kainat ke maadi pardon ko hata kar haqaiq ko dekh liya hai, magar ab mujhe ek ajeeb khouf lahiq hai; mein judai (firaq) mein rota bhi hoon magar Allah se aakhri milap (wasl) se darta bhi hoon. Kyunke agar Khuda se mukammal wasal ka matlab mere shouq, meri tarap aur meri be-qarari ka khatma hai, to mujhe aisa sukoon nahi chahiye! Mere nazdeek wo tarap aur aah-o-faghan zyada behtar hai jo jari rahe aur kabhi khatam na ho. Jo musafir raste mein aaram aur sasti ka aadi ho jaye, wo kabhi apni asl manzil ko nahi pa sakta. Mera dil to aisa hai ke wo sachi baseerat aur deedar ki tarap mein har lamha ek nayi kainat aur ek naye jahan ka talabgar rehta hai, wo ek jagah rukne wala nahi hai.

رومی از احوالِ جانِ من خبیر گفت “می خواہی دگر عالم ؟ بگیر !
عشق شاطر ، ما بدستش میرہ ایم پیش بنگر در سوائے زہرہ ایم
عالمی از آب و خاک و باد و دم چوں حرام اندر غلافِ مشک فام
با نگاہِ پردہ سوز و پردہ در از درونِ میخ و ماغِ او گزر
بینی خدایانِ کہن اندر غمر می شناسم من ہمہ را تن بہ تن
بعل و مردوخ و یعوق و نسر و فر رم خن و لات و منات و عسر و غسر
بر قیامِ خویش می آرد دلیل از مزاجِ ایں زماںِ بے خلیل !”
Roman Urdu
Rumi az ahwal-e-jaan-e-man khabeer
Guft “Mi khwahi deigar aalam? Bageer!
Ishq shatir, ma ba dastash meira-eym
Peish bingar dar sawa-e-Zohra-eym
Aalamay az aab o khak o baad o dam
Chon haram andar ghilaf-e-mushk-faam
Ba nigah-e-parda-sooz o parda-dar
Az daroon-e-meikh o maagh-e-o guzar
Beeni khudayan-e-kuhan andar gham-an
Mi shanasam man hama ra tan-ba-tan
Baal o Mardookh o Yauooq o Nasr o Far
Ram-Khan o Laat o Manat o Usr o Ghusr
Bar qiyam-e-khesh mi aarad daleel
Az mizaj-e-een zaman-e-be-Khaleel!”
English Translation
Rumi, who was fully aware of the state of my soul, said to me: “Do you desire to see another world? Then behold, take it! Love is a clever player, and we are like chess-pieces in its hands; look ahead, we have arrived in the realm of Venus! This is a world made of water, earth, air, and breath; it appears like a sacred sanctuary wrapped inside a musk-colored (dark) veil. With your veil-burning and piercing gaze, pass right through its clouds and mists. Inside its deep waters, you will see the ancient false gods; I recognise every single one of them individually! Baal, Marduk, Yauooq, Nasr, and Far; Ram-Khan, Laat, Manat, Usr, and Ghusr. Each of them is trying to justify its revival today, based on the godless temperament of this modern age, which is devoid of an Abraham (Khaleel)!
Urdu
تشریح: جب پیرِ رومی نے میرے دل کی یہ حالت اور ایک نئی کائنات دیکھنے کی تڑپ دیکھی، تو وہ چونکہ میری روح کے احوال سے باخبر تھے، انہوں نے مجھ سے فرمایا: “اگر تم ایک نیا جہان دیکھنا چاہتے ہو تو لو، دیکھو! عشق ایک شاطر کھلاڑی کی مانند ہے اور ہم اس کے ہاتھ میں مہرے ہیں، ذرا سامنے دیکھو ہم فلکِ عطارد سے نکل کر اب ‘فلکِ زہرہ’ کی حدود میں داخل ہو چکے ہیں۔” یہ زہرہ کی دنیا بھی پانی، مٹی اور ہوا سے بنی ہے، اور یہ نیلا سیارہ ایسا لگتا ہے جیسے کوئی مقدس جگہ سیاہ یا مشکی رنگ کے غلاف میں لپٹی ہوئی ہو۔ رومی فرماتے ہیں کہ تم اپنی اس تیز نظر سے، جو پردوں کو چاک کر دیتی ہے، اس سیارے کے گہرے بادلوں اور دھند کو چیرتے ہوئے اس کے اندر اتر جاؤ۔ جب تم اس کے سمندروں کی گہرائی میں دیکھو گے تو تمہیں وہ قدیم زمانے کے جھوٹے خدا اور بت نظر آئیں گے جنہیں انسان کبھی پوجتا تھا۔ رومی کہتے ہیں کہ میں ان سب کو ایک ایک کر کے نام اور چہرے سے پہچانتا ہوں؛ یہ بعل، مردوخ، یعوق، نسر، فر، رام خن، لات، منات، عسر اور غسر جیسے تاریخی بت ہیں۔ یہ وہ بت ہیں جنہیں سچے پیغمبروں نے توڑ دیا تھا، مگر آج یہ بت زہرہ کے سمندر کی تہہ میں خوش ہو رہے ہیں اور اپنے دوبارہ زندہ ہونے کی دلیلیں دے رہے ہیں۔ کیوں؟ کیونکہ وہ دیکھ رہے ہیں کہ موجودہ دور کا انسان بظاہر ترقی کر چکا ہے مگر اس کا مزاج بدل چکا ہے، آج کی دنیا میں حضرت ابراہیم خلیل اللہؑ جیسا کوئی بت شکن موجود نہیں ہے، اس لیے مادہ پرستی کے یہ پرانے بت نئے ناموں کے ساتھ دوبارہ انسانی عقل پر حاوی ہو رہے ہیں۔
Roman Urdu
Jab Peer-e-Rumi ne mere dil ki ye halat aur ek nayi kainat dekhne ki tarap dekhi, to wo chunque meri rooh ke ahwal se ba-khabar the, unhon ne mujh se farmaya: “Agar tum ek naya jahan dekhna chahte ho to lo, dekho! Ishq ek shatir khiladi ki manand hai aur hum us ke hath mein mohre hain, zara saamne dekho hum falak-e-Utarid se nikal kar ab ‘falak-e-Zohra’ ki hudood mein dakhil ho chuke hain.” Ye Zohra ki dunya bhi pani, mitti aur hawa se bani hai, aur ye neela sayyara aisa lagta hai jaise koi muqaddas jagah siyah ya mushki rang ke ghilaf mein lipti hui ho.
Rumi farmate hain ke tum apni is teiz nazar se, jo pardon ko chaak kar deti hai, is sayyare ke gehre badalon aur dhund ko cheerte hue us ke andar utar jao. Jab tum us ke samundaron ki gehrai mein dekho ge to tumhen wo qadeem zamane ke jhoote khuda aur but nazar aayen ge jinhen insan kabhi poojta tha. Rumi kehte hain ke mein in sab ko ek ek kar ke naam aur chehre se pehchanta hoon; ye Baal, Mardookh, Yauooq, Nasr, Far, Ram-Khan, Laat, Manat, Usr aur Ghusr jaise tareekhi but hain.
Ye wo but hain jinhen sacche paighambaron ne tor diya tha, magar aaj ye but Zohra ke samundar ki teh mein khush ho rahe hain aur apne dobara zinda hone ki daleelen de rahe hain. Kyunke wo dekh rahe hain ke maujooda dour ka insan bazahir taraqqi kar chuka hai magar us ka mizaj badal chuka hai, aaj ki dunya mein Hazrat Ibrahim Khaleel-ullah (A.S) jaisa koi but-shikan maujood nahi hai, is liye mada-parasti ke ye purane but naye namon ke sath dobara insani aql par hawi ho rahe hain.




