
(Javed Nama-42) Namoodar Shudan Khawajah-e-Ahle Faraak Iblees نمودار شدن خواجه اهل فراق ابلیس


صحبتِ روشن دلاں یک دم دو دم — آں دو دم سرمایہ بود و عدم
عشق را شوریدہ تر کرد و گذشت — عقل را صاحب نظر کرد و گذشت
چشم بستم با خود دارمش — از مقامِ دیدہ در دل آرمش
ناگہاں دیدم جہاں تاریک شد — از مکان تا لامکان تاریک شد
Roman Urdu
Sohbat-e-roshan dilan yak dam do dam — Aan do dam sarmaya-e-bood-o-adam!
Ishq ra shoreeda tar kard-o-guzasht — Aql ra sahib-e-nazar kard-o-guzasht
Chashm bastam ba khud daaram-ash — Az maqaam-e-deeda dar dil aaram-ash
Naagahan deedam jahan tareek shud — Az makan ta lamakan tareek shud
English Translation
The company of those enlightened souls lasted for only a moment or two, but those few moments became the entire treasure of my existence and non-existence! It rendered my love more turbulent and departed; it made my intellect visionary and passed away. I closed my eyes so that I might keep that sublime memory with me, and bring it from the station of sight into the sanctuary of the heart. Suddenly, I perceived that the entire universe grew dark, and from the realm of space to the spaceless infinite, total darkness prevailed!
Urdu Translation
ان روشن دل حضرات (حلاج، غالب اور طاہرہ) کی صحبت بس دو ایک پل ہی رہی۔ اور یہ دو ایک پل میرے لیے میری ساری زندگی کا کل سرمایہ (سرمایہ بود و عدم) بن گئے۔ اس مختصر مگر عظیم صحبت نے میرے عشق کو کچھ اور شوریدہ (دیوانہ اور تڑپنے والا) کر دیا اور رخصت ہو گئی۔ اس نے میری عقل کو صاحبِ نظر (باطن بین) بنا دیا اور ختم ہوئی۔ میں نے اپنی آنکھیں بند کر لیں تاکہ میں اس پاکیزہ صحبت کی یاد کو ہمیشہ اپنے ساتھ محفوظ رکھوں، اور اسے آنکھوں کے راستے سے اپنے دل کے نہاں خانے میں لا کر بسا لوں۔ اچانک میں نے دیکھا کہ پورا جہان اور فضا تاریک ہو گئی۔ زمین کے مکان سے لے کر لامکاں کی وسعتوں تک گہرا اندھیرا چھا گیا۔

اندراں شب شعلہ آمد پدید — از درونش پیر مردے بر جمید
یک قبائے سرمئی اندر برش — غرق اندر دودِ پیچاں پیکرش
گفت رومی “خواجہ اہلِ فراق! — آں سراپا سوز و آں خونیں ایاق
کہنہ رند و کم خندہ اندک سخن — چشمِ او بینندہ جاں در بدن
Roman Urdu
Andaraan shab sho’la aamed padeed — Az daroon-ash peer marde bar jameed
Yak qaba-e-surmai andar bar-ash — Gharq andar dood-e-peechand paikar-ash
Goft Roomee “Khwaja-e-ahl-e-faraaq! — Aan sarapa soz-o-aan khooneen ayaaq!
Kuhna rind-o-kam khanda andak sukhan — Chashm-e-oo beeninda jaan dar badan!
English Translation
In the midst of that dark night, a fiery flame became visible, and from its core, an old man leapt forth! He was clad in a dark, ash-grey robe, and his entire physical form was submerged in twisting coils of smoke. Rumi said to me: “Behold, the master of the people of separation! He who is absolute burning from head to toe, holding a blood-filled goblet! An ancient rogue, rarely smiling, and a man of few words, yet his eyes possess the power to discern the very soul within the body!”
Urdu Translation
اس گہری رات جیسی تاریکی میں اچانک ایک شعلہ ظاہر ہوا، اور اس شعلے کے اندر سے ایک بوڑھا آدمی باہر نکلا۔ (چونکہ ابلیس کی تخلیق آگ سے ہوئی ہے، اس لیے اقبال نے اس کے ظہور کو شعلے سے تشبیہ دی ہے)۔ وہ بوڑھا شخص (ابلیس) ایک سرمئی یعنی سیاہ رنگ کی قبا اپنے بدن پر پہنے ہوئے تھا۔ اس کا پورا جسم اور پیکر بل کھاتے ہوئے دھوئیں میں ڈوبا ہوا تھا۔ یہ دیکھ کر میرے رہنما پیرِ رومیؒ نے مجھ سے کہا: “یہ اہلِ فراق کا سردار (ابلیس) ہے؛ یہ وہی ہے جو سرتاپا آگ کا سوز ہے اور جس کا پیالہ (دل) اپنی آرزوؤں کے خون سے بھرا ہوا ہے!” یہ ایک ایسا پرانا بوڑھا ہے جو نہ ہنسنے والا (حد درجہ سنجیدہ) اور کم باتیں کرنے والا یعنی کم گو ہے۔ اس کی نظر اتنی گہری ہے کہ وہ انسان کے جسم کے اندر چھپی ہوئی جان کو بھی دیکھ لیتی ہے۔

رند و ملا و حکیم و خرقہ پوش— در عمل چوں زاہداں سخت کوش
فطرتش بیگانہ ذوق وصال —زہد او ترک جمال لایزال
گسستن از جمال آساں نبود —کار پیش افگند از ترک سجود
اندر کے دار واردات اونگر— مشکلات او ثبات اونگر
Roman Urdu
Rind-o-mulla-o-hakeem-o-khirqa posh Dar amal choon zahidaan-e-sakht kosh
Fitrat-ash begana-e-zauq-e-wisaal Zuhd-e-oo tark-e-jamal-e-layazaal!
Gusastan az jamal aasan nabood Kaar pesh afgand az tark-e-sujood
Andar-e-kay dar waaridat-oo nigar Mushkilat-e-oo, sabaat-oo nigar!
English Translation
He is a rogue, a cleric, a philosopher, and a cloak-wearing dervish all at once; yet in his execution of deeds, he is as industrious as the most rigorous ascetics. His nature is entirely estranged from the desire of union; his supreme asceticism lies in the deliberate renunciation of the Eternal Beauty! Severing oneself from that Divine Beauty was no easy task, so he initiated this arduous path by refusing to prostrate. Gaze upon his inner experiences, his immense tribulations, and look at his unyielding steadfastness!
Urdu Translation
وہ بیک وقت رند بھی ہے، ملا بھی ہے، فلسفی (حکیم) بھی ہے اور صوفیوں کی طرح خرقہ پوش بھی ہے؛ اور اپنے عمل میں وہ سخت ریاضت کرنے والے زاہدوں کی مانند حد درجہ محنتی ہے۔ اس کی فطرت خدا کے ذوقِ وصال سے بالکل ناآشنا ہے، اور اس کا زُہد و تقویٰ یہ ہے کہ وہ اللہ تعالیٰ کے جمالِ لایزال کو ترک کر کے اس سے دوری اختیار کیے ہوئے ہے۔ اللہ تعالیٰ کے حسن و جمال سے خود کو الگ یا دور رکھنا کوئی آسان کام نہ تھا؛ چنانچہ اس نے یہ کٹھن کام آدم کو سجدہ کرنے سے انکار (ترکِ سجود) کر کے انجام دیا۔ ذرا اس ابلیس کی باطنی واردات پر نظر ڈالو، اس کی مشکلات اور اس کی ثابت قدمی (ثبات) کو دیکھو

غرقِ اندر رزمِ خیر و شر ہنوز صد پیمبر دیدہ کافر ہنوز
جانم اندر تن ز سوز او تپید بر لبش آہے غم آلوے رسید
گفت و چشم نیم و ایمن کشود در عمل جزما کہ برخور دار بود ؟
آنچناں برکار ہا پیچیدہ ام فرصت آدینہ را کم دیدہ ام !
Roman Urdu
Gharq-e-andar razm-e-khair-o-shar hanooz Sad payambar deeda kaafir hanooz!
Jaanam andar tan zi soz-e-oo tapeed Bar labash aahe gham-aaloye raseed
Guft-o-chashm-e-neem-o-aiman kashood Dar amal juzma ke barkhurdar bood?
Aanchanaan barkaar-ha peecheeda am Fursat-e-aadina ra kam deeda am!
English Translation
He remains submerged in the battle of good and evil to this day; he has witnessed a hundred prophets, yet he remains an infidel! A grief-laden sigh escaped his lips, and my soul within my body trembled from its intense burning. Opening his half-closed eyes upon me, he spoke: “In the realm of action, who besides me has been truly productive? I have scarcely seen a Friday’s rest, so deeply and tightly am I entangled in my constant labors!”
Urdu Translation
وہ کائنات کی تخلیق سے لے کر آج تک خیر اور شر کی جنگ (رزمِ خیر و شر) میں غرق ہے۔ اس نے اپنی طویل عمر میں سیکڑوں پیغمبر اپنی آنکھوں سے دیکھے ہیں، مگر وہ اپنی ضد پر ایسا قائم ہے کہ ابھی تک کافر کا کافر ہی ہے۔ اس ابلیس کے ہونٹوں سے ایک حد درجہ غم آلود آہ نکلی، جس کے سوز اور آگ کی وجہ سے میرے جسم کے اندر میری اپنی جان تڑپ اٹھی۔ اس نے اپنی ادھ کھلی (نیم وا) آنکھیں میری طرف اٹھائیں اور مجھ سے مخاطب ہو کر کہنے لگا: “دنیا میں عمل کے میدان میں ہمارے سوا اور کون ہے جس نے حقیقی فائدہ اٹھایا ہو؟ میں اپنے مادی کاموں اور انسانوں کو بہکانے میں اس حد تک مصروف اور الجھا ہوا ہوں کہ مجھے جمعہ کے روز (چھٹی کے دن) بھی ذرا سی فرصت میسر نہیں آتی

نے مرا فرشتہ نے چاکرے — وحی من بے منتِ پیغمبرے
نے حدیث و نے کتاب آوردہ ام — جاںِ شیریں از فقیہاں بردہ ام
رشتہ دیں چوں فقیہاں کسے نہ رشت — کعبہ را کردند آخر خشت خشت
کیشِ ما را ایں چنیں تاسیس نیست — فرقہ اندر مذہبِ ابلیس نیست
Roman Urdu
Nay mara farishta nay chaakare — Vahi-e-man be-minnat-e-payambare!
Nay hadeeth-o-nay kitab aavarda am — Jaan-e-sheereen az faqeehan barda am
Rishta-e-deen choon faqeehan kase na risht — Ka’bah ra kardand aakhir khisht khisht!
Keesh-e-ma ra een chaneen tasees neest — Firqa andar mazhab-e-Iblees neest!
English Translation
I have neither an angel to assist me nor any servant, and my revelation requires no obligation from a prophet! I have brought neither a prophetic tradition nor a holy book, yet I have extracted the sweet soul out of the jurists. No one has ever spun the thread of religion in the manner of these jurists; they have ultimately reduced the Kaaba to mere scattered bricks! Our creed is not established upon such foundations; there is absolutely no sectarian division within the religion of Satan!
Urdu Translation
نہ تو میرا کوئی فرشتہ مددگار ہے اور نہ ہی میرا کوئی نوکر چاکر ہے، اور میری وحی (وسوسہ) کسی پیغمبر کی مرہونِ منت نہیں ہے (یعنی اگرچہ مجھ پر کوئی کتاب نازل نہیں ہوتی، لیکن لوگ میرے شیطانی پیغامات کو اتنی اہمیت دیتے ہیں کہ خود بخود اس پر عمل کرتے ہیں)۔ میں دنیا میں نہ تو کوئی حدیث لایا ہوں اور نہ ہی کوئی آسمانی کتاب، مگر میں نے اپنے فریب سے ظاهری فقیہوں کی میٹھی جان نکال لی ہے اور انہیں پیٹ کا غلام بنا کر ان کے اندر سے دین کی اصل روح ختم کر دی ہے۔ دین کا دھاگہ فقیہوں کی طرح کسی نے نہیں کاتا؛ انہوں نے آخر کعبہ کی اینٹ سے اینٹ بجا دی اور فرقہ بندی سے اس کی وحدت کو پارہ پارہ کر دیا۔ ہمارے مذہب کی بنیاد اس قسم کی نہیں ہے؛ ابلیس کے مذہب میں کوئی فرقہ نہیں ہے

در گذشتم از سجود اے بے خبر ساز کردم ارغنونِ خیر و شر
از وجودِ حق مرا منکر مگیر دیدہ بر باطن کشا، ظاہر مگیر
گر بگویم نیست، ایں از ابلیہی است زانکہ بعد از دید نتواں گفت نیست !
من تپیدم در پردہ ‘لا’ گفتہ ام گفتہ من خوشتر از ناگفتہ ام !
Roman Urdu
Dar guzashtam az sujood ay be-khabar Saaz kardam arghanoon-e-khair-o-shar
Az wajood-e-Haq mara munkir mageer Deeda bar baatin kusha, zaahir mageer
Gar bagooyam neest, een az ableehi ast Zaan-ki baad az deed natwaan guft neest!
Man tapeedam dar parda ‘La’ gufta am Gufta-e-man khushtar az na-gufta am!
English Translation
O uninformed one, I bypassed the prostration only to tune the great organ of good and evil! Open your eyes to the inner reality and do not merely grasp the outward; do not mistake me for a denier of God’s existence! If I ever utter “He is not,” it would be out of sheer foolishness, for after beholding Him with one’s own eyes, it is impossible to say “He exists not!” Yes, behind the veil of negation (“No”), I have actually proclaimed affirmation (“Except Him”); my spoken word is far more beautiful than my unspoken thought!
Urdu Translation
اے بے خبر انسان! میں نے آدم کو سجدہ کرنے سے انکار کر کے کائنات میں خیر اور شر کا وہ باجا (ارغنون) ساز کر دیا جس کی باہمی تکرار سے دنیا میں تمام رونق اور زندگی پیدا ہو رہی ہے۔ تو اپنی نظر میرے باطن پر کھول، صرف میرے ظاہری انکار کو بنیاد نہ بنا؛ تو مجھے خدا کے وجود کا منکر مت سمجھ۔ اگر میں اپنی زبان سے یہ کہتا ہوں کہ “خدا نہیں ہے”، تو یہ میری حماقت اور بے توفیقی (ابلی) ہوگی، کیونکہ خدا کی ذات کا بلاواسطہ مشاہدہ کرنے اور اسے دیکھنے کے بعد کوئی یہ نہیں کہہ سکتا کہ وہ نہیں ہے! ہاں! میں نے عقل کے تقاضوں کے تحت “لا” (انکار) کے پردے میں دراصل “الّا” (خدا کے اقرار) ہی کی بات کی ہے؛ میرا یہ کہنا میرے نہ کہنے سے بہتر ہے۔

تا نصیب از دردِ آدم داشتم — شہر یار از بہرِ او نگذاشتم
شعلہ ہا از کشت زارِ من دمید — او ز مجبوری بہ مختاری رسید
زشتی خود را نمودم آشکار — با تو دادم ذوقِ ترک و اختیار
تو نجاتے دہ مرا از نارِ من — وا کن اے آدم گرہ از کارِ من
Roman Urdu
Ta naseeb az dard-e-Aadam daashtam — Shahryaar az bahr-e-oo na-guzashtam!
Sho’la ha az kishtzar-e-man dameed — Oo zi majboori ba mukhtaari raseed!
Zishti-e-khud ra namoodam aashkaar — Ba tu daadam zawq-e-tark-o-ikhtiyar
Tu najatay dih mara az naar-e-man — Va kun ae Aadam girah az kaar-e-man!
English Translation
Because I shared and understood the inner pain of Adam, I did not allow him to face the direct wrath of the Sovereign Lord alone! Flames of rebellion germinated from my harvest-field, and because of this, he rose from passive helplessness to absolute free-will. I made my own ugliness starkly manifest, and in doing so, I gifted you with the profound taste for rejection and choice. Now, grant me deliverance from my own fire; O Adam, untie this intricate knot from my destiny!
Urdu Translation
چونکہ میں آدم کے اندر چھپے ہوئے درد اور اس کی صلاحیتوں سے واقف تھا، اس لیے میں نے آدم کی ترقی کی خاطر خدا کے غضب اور اس کی پاداش کو خود پر لے لیا اور کائنات کے شہنشاہ (خدا) کا غضب آدم کے لیے نہ چھوڑا۔ میری ہی گناہ کی کھیتی (کشتزار) سے انکار اور شر کے شعلے پیدا ہوئے، جس کی وجہ سے آدم فرشتوں جیسی معصومانہ مجبوری کی زندگی سے نکل کر زمین پر مرضی اور اختیار (مختاری) کے اعلیٰ درجے تک پہنچ گیا۔ میں نے اپنی بدی کو واضح طور پر ظاہر کر کے تمہیں اختیار اور ترک کا ذوق دے دیا۔ تو مجھے میری آگ سے رہائی دلا؛ اے آدم تو میری گتھی سلجھا دے اور میری مشکل حل کر دے!

گفتمش “ود بگور ز آئینِ فراق — ابغض الاشیاء عندی الطلاق”
گفت “سازِ زندگی سوزِ فراق — اے خوشا سرمستی روزِ فراق
بر لبم از وصل مے ناید سخن — وصل اگر خواہم نہ او ماند نہ من
حرفِ وصل او را ز خود بیگانہ کرد — تازہ شد اندر دلِ او سوز و درد
Roman Urdu
Sahib-e-parvaz ra fa’idaye neest — Maid agar zeerak shuvad sayyad neest!
Goftam-ash “Vadd bagoor zi aaeen-e-faraaq — Abghaz-ul-ashya ind-Allah-it-talaaq”
Goft “Saaz-e-zindagi soz-e-faraaq — Ae khwosha sarmasti-e-rooz-e-faraaq
Bar lab-am az vasl mee nayad sukhan — Vasl agar khwaham na oo maand na man”
Harf-e-vasl oo ra zi khud baigana kard — Taza shud andar dil-e-oo soz-o-dard!
English Translation
A bird that is a master of high flight encounters no danger from the snare; if the prey becomes wise and clever, the hunter ceases to exist! I said to him: “Bury this custom of separation and return to Him; remember the prophetic word: ‘Of all permitted things, divorce (separation) is the most detestable in the sight of God.'” He replied: “The entire music of my life comes from the burning pain of separation! Oh, how wonderful is the ecstasy of the Day of Separation! No word of union ever crosses my lips, for if I were to desire union, neither He would remain nor I!”
Urdu Translation
بلند پرواز جانے والے پرندے کو زمین کے جال سے کوئی خطرہ نہیں ہوتا؛ اگر شکار ہوشیار ہو جائے تو شکاری کا وجود بھی نہیں رہتا۔ میں (زندہ رود) نے اس سے کہا کہ تو فراق کا یہ دستور چھوڑ دے (یعنی خدا سے معافی مانگ لے) اور اس سلسلے میں اس حدیث کو پیشِ نظر رکھ کہ اللہ تعالیٰ کے نزدیک طلاق (جدائی) سب سے ناپسندیدہ عمل ہے۔ وہ بولا کہ ہجر و فراق کے سوز ہی میں زندگی کا لطف ہے؛ واہ روزِ فراق کی سرمستی کے کیا کہنے! میرے ہونٹوں پر وصل کا لفظ ہی نہیں آتا؛ اگر میں وصل کی خواہش کرتا ہوں تو نہ تو وہ رہے گا اور نہ میں رہوں گا (یعنی خیر اور شر کا تضاد ہی کائنات کے نظام کو چلا رہا ہے)۔

اندکے غلطید اندر دودِ خویش — باز گم گردید اندر دودِ خویش
نالہ زاں دودِ پیچاں شد بلند — اے خنک جانے کہ گردد درد مند
Roman Urdu
Andake ghaltayd andar dood-e-khwesh — Baaz gum gurdeed andar dood-e-khwesh
Nala zaan dood-e-peechand shud buland — Ae khunuk jaane ke gardad dard mand!
English Translation
The mere word of “union” rendered him completely oblivious to himself, and the deep agony and burning pain were revived anew within his heart! He writhed for a brief moment within his own dense smoke, and then vanished once more into his twisting vapors. A lamentation arose from that swirling column of smoke; oh, how blessed is the soul that becomes truly acquainted with pain!
Urdu Translation
وصل کے لفظ نے اسے (ابلیس کو) خود سے بیگانہ کر دیا اور وہ بے خود ہو گیا۔ اور اس کے دل میں سوز و درد از سر نو تازہ ہو گیا اور پرانی یادوں نے اسے بے قرار کر دیا۔ وہ کچھ دیر تک اپنے ہی دھوئیں میں تڑپا اور پھر اپنے اسی دھوئیں میں غائب ہو گیا۔ اس بل کھاتے ہوئے دھوئیں میں سے ایک فریاد اور نالہ بلند ہوا؛ اس جان کے کیا ہی کہنے (کیا خوب ہے وہ جاں) جس کے اندر ایسا تڑپانے والا باطنی درد موجود ہو
حاصلِ کلام (Conclusion)
اس معرکۃ الآرا تمثیلی باب کے ذریعے علامہ اقبال نے ابلیس کی روح اور اس کی باطنی کیفیات کا نہایت گہرا صوفیانہ اور فلسفیانہ تجزیہ کیا ہے۔ ابلیس کو روایتی معنوں میں محض ایک عام گناہ گار مخلوق کے بجائے “خواجہِ اہلِ فراق” (جدائی کا سردار) کے طور پر پیش کیا گیا ہے، جس کا خدا سے ہجر اس کا اپنا دانستہ انتخاب ہے۔ اقبال واضح کرتے ہیں کہ ابلیس کا آدم کو سجدہ نہ کرنا دراصل کائنات میں خیر اور شر کے اس توازن کو قائم کرنے کا سبب بنا، جس کے بغیر انسانی ارادہ، اختیار اور “مختاری” کا ذوق کبھی بیدار نہیں ہو سکتا تھا۔
سب سے بڑھ کر، ابلیس کا انسان سے یہ شکوہ کہ “تم میرے جال میں پھنس کر میرا نامہِ اعمال مزید سیاہ مت کرو” اور اسے “ہمّتِ مردانہ” کے ساتھ جینے کی تلقین کرنا، انسانی خودی کو بیدار کرنے کا ایک اچھوتا انداز ہے۔ اقبال یہ پیغام دیتے ہیں کہ جب انسان اپنی پرواز کو بلند کر لیتا ہے اور شیطان کے مادی فتنوں (نیش و نوش) سے بے نیاز ہو جاتا ہے، تو شکاری اور شکار کا یہ شیطانی نظام خود بخود دم توڑ دیتا ہے۔ آخر میں وصل کا نام سن کر ابلیس کا تڑپنا یہ ثابت کرتا ہے کہ کائنات کی اصل حرکت اور رونق دراصل ہجر کے اسی ابدی سوز اور تڑپ کی مرہونِ منت ہے۔
Roman Urdu
Is ma’raka-tul-aara tamsili baab ke zariye Allama Iqbal ne Iblees ki rooh aur us ki baatini kaifiyat ka nihayat gehra soofiyana aur falsafiyana tajziya kiya hai. Iblees ko rawayati ma’non mein mahz ek aam gunaah-gaar makhlooq ke bajaye “Khwaja-e-Ahl-e-Faraaq” (judai ka sardar) ke tor par pesh kiya gaya hai, jis ka Khuda se hijr us ka apna daanista intikhab hai. Iqbal wazih karte hain ke Iblees ka Aadam ko sajda na karna darasal kainaat mein khair aur shar ke us tawazun ko qaaim karne ka sabab bana, jis ke baghair insani irada, ikhtiyar aur “mukhtaari” ka zawq kabhi bidaar nahi ho sakta tha.
Sab se barh kar, Iblees ka insaan se yeh shikwa ke “tum mere jaal mein phans kar mera nama-e-amaal mazeed siyah mat karo” aur usay “himmat-e-mardana” ke sath jeenay ki talqeen karna, insani khudi ko bidaar karne ka ek achoota andaz hai. Iqbal yeh paigham dete hain ke jab insaan apni parvaz ko buland kar leta hai aur shaitan ke madi fitnon (neesh-o-nosh) se be-niyaz ho jata hai, toh sayyad aur nakhcheer ka yeh shaitani nizam khud-ba-khud dam tor deta hai. Aakhir mein vasl ka naam sun kar Iblees ka tarapna yeh sabit karta hai ke kainaat ki asal harkat aur ronaq darasal hijr ke isi abdi soz aur tarap ki marhoon-e-minnat hai.




