
(Javed Nama-45) Qulzam-e-Khooni (Khoon Ka Samundar) قلزم خونیں


آں چہ دیدم می نگنجد در بیاں
تن ز سہمش بے خبر گردد ز جاں !
من چہ دیدم؟ قلزمے دیدم ز خوں !
قلزمے ، طوفاں بروں ، طوفاں دروں !
در ہوا ماراں چو در قلزم نہنگ
کفچہ شب گوں بال و پر سیماب رنگ !
موجہا درندہ مانندِ پلنگ !
از سہمش مردہ بر ساحل نہنگ !
Roman Urdu)
Aan che deedam mi nagunjad dar bayan
Tan za sahm-ash be-khabar gardad za jaan !
Man che deedam? qulzameye deedam za khoon !
Qulzameye, toofan baroon, toofan daroon!
Dar hawa maaraan cho dar qulzam nahang
Kafcha shab-goon baal o par seemab rang !
Mouj-ha darinda manand-e-palang !
Az sahm-ash murda bar sahil nahang !
English Translation
What I witnessed there cannot be contained in human speech; the body, out of absolute terror, becomes completely separated from the soul! What did I see? I saw an immense, boundless ocean made entirely of blood! An ocean that was experiencing tempests outside and deep storms within! In its air flew serpents like crocodiles swim in the sea; their hoods were dark as midnight, and their wings shone like quicksilver! Its waves were roaring and tearing everything apart like ferocious leopards, and out of its sheer horror, even the sea-monsters lay dead upon the shore!
Urdu
تشریح: علامہ اقبال فلکِ زحل پر غداروں کے لیے تیار کیے گئے عذاب کا آنکھوں دیکھا حال بیان کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ میں نے وہاں جو ہولناک منظر دیکھا، وہ الفاظ میں بیان کرنا ممکن ہی نہیں ہے۔ وہ منظر اتنا بھیانک تھا کہ اس کا خوف اور ہیبت انسان کے جسم کو اس کی روح سے بے خبر کر دے، یعنی انسان صدمے سے مر جائے۔ میں نے دیکھا کہ وہاں مٹی یا پانی کا کوئی دریا نہیں تھا، بلکہ چاروں طرف خون کا ایک بہت بڑا سمندر (قلزم) تھا جس کے باہر بھی طوفان مچ رہا تھا اور اس کے اندر گہرائی میں بھی شدید موجیں اٹھ رہی تھیں۔ اس سمندر کی فضا میں ایسے خوفناک سانپ اڑ رہے تھے جیسے سمندروں میں بڑے بڑے مگرمچھ تیرتے ہیں۔ ان سانپوں کے پھن رات کی طرح بالکل سیاہ تھے، جبکہ ان کے پر پارے (سیماب) کی طرح چمک رہے تھے۔ اس خون کے سمندر کی موجیں کسی چیتے کی طرح چیر پھاڑ کرنے والی اور خونخوار دکھائی دیتی تھیں، اور اس ماحول کا خوف اس قدر شدید تھا کہ سمندری مگرمچھ اور بلائیں بھی ڈر کے مارے ساحل پر مردہ پڑی تھیں۔
Roman Urdu
Allama Iqbal falak-e-Zuhal par ghaddaron ke liye tayyar kiye gaye azab ka aankhon dekha haal bayan karte hue kehte hain ke mein ne wahan jo houlnaak manzar dekha, wo alfaaz mein bayan karna mumkin hi nahi hai. Wo manzar itna bhayanak tha ke us ka khouf aur haibat insan ke jism ko us ki rooh se be-khabar kar de, yani insan sadme se mar jaye. Mein ne dekha ke wahan mitti ya pani ka koi darya nahi tha, balkeh charon taraf khoon ka ek bahut bara samundar (qulzam) tha jis ke bahar bhi toofan mach raha tha aur us ke andar gehrai mein bhi shadeed moujein uth rahi thein. Is samundar ki faza mein aise khoufnaak saanp aur rahe the jaise samundaron mein bare bare magarmach teirte hain. In saanpon ke phan raat ki tarah bilkul siyah the, jabkeh in ke par paare (seemab) ki tarah chamak rahe the. Is khoon ke samundar ki moujein kisi cheete ki tarah cheer-phaar karne wali aur khoon-khwar dikhai deti thein, aur is mahool ka khouf is qadar shadeed tha ke samundari magarmach aur balayein bhi dar ke maare sahil par murda pari thein.

بحر ساحل را اماں یک دم نداد
ہر زماں کہ پارہ در خوں فتاد !
موجِ خوں با موجِ خوں اندر ستیز
در میانش زورقے در افت و خیز !
اندراں زورق دو مردِ زرد روئے
زرد رو ، عریاں بدن ، آشفتہ موئے !
Roman Urdu)
Bahr sahil ra amaan yak dam nadaad
Har zamaan kuh-parah dar khoon fitaad !
Mouj-e-khoon ba mouj-e-khoon andar satiz
Dar miyan-ash zauraqay dar uft o kheiz !
Andaraan zauraq do mard-e-zard rooye
Zard roo, uryaan badan, aashifta mooye !
English Translation
That ocean did not grant safety or peace to its shore, even for a single moment; and every instant, giant mountain-rocks were crumbling down into the blood! Waves of blood were constantly waging war against other waves of blood, and in the midst of this chaos, a tiny boat was violently tossing up and down! Inside that helpless, unstable boat sat two men with pale, yellow faces; their faces were ghastly, their bodies completely naked, and their hair utterly dishevelled!
Urdu
تشریح: اقبال فرماتے ہیں کہ اس خون کے سمندر کی لہریں اتنی سرکش تھیں کہ وہ اپنے ہی ساحل کو ایک سیکنڈ کے لیے بھی سکون اور امان نہیں دے رہی تھیں، بلکہ ہر لمحے خوفناک طوفان کی وجہ سے پہاڑوں کی بڑی بڑی چٹانیں اور ٹکڑے ٹوٹ ٹوٹ کر اس خون کے اندر گر رہے تھے۔ وہاں کا منظر یہ تھا کہ خون کی ایک لہر دوسری لہر سے ٹکرا رہی تھی اور ان کے درمیان ایک شدید جنگ جاری تھی۔ اس بھیانک اور متلاطم سمندر کے عین وسط میں ایک بہت چھوٹی سی کشتی (زورق) موجود تھی جو طوفان کے تھپیڑوں کی وجہ سے کبھی اوپر اٹھتی تھی اور کبھی نیچے گرتی تھی، یعنی ہر وقت ڈوبنے کے قریب تھی۔ اقبال کہتے ہیں کہ جب میں نے غور سے دیکھا تو اس خستہ حال کشتی کے اندر دو مرد سوار تھے جن کے چہرے خوف اور ذلت کی وجہ سے بالکل زرد (پیلے) پڑ چکے تھے۔ ان کے جسموں پر کوئی لباس نہیں تھا، وہ بالکل برہنہ تھے اور ان کے سر کے بال بری طرح بکھرے ہوئے اور آشفتا تھے، جو ان کی انتہائی عبرت ناک اور دردناک حالت کو ظاہر کر رہا تھا۔ یہ دونوں مرد کوئی اور نہیں بلکہ میر جعفر اور میر صادق تھے جو اپنے وطن سے غداری کے بدلے اس ابدی عذاب کی کشتی میں قید تھے۔
Roman Urdu
Iqbal farmate hain ke is khoon ke samundar ki lehrein itni sarkash thein ke wo apne hi sahil ko ek second ke liye bhi sukoon aur aman nahi de rahi thein, balkeh har lamhe khoufnaak toofan ki wajah se paharon ki bari bari chatanein aur tukre toot toot kar is khoon ke andar gir rahe the. Wahan ka manzar ye tha ke khoon ki ek lahar doosri lahar se takra rahi thi aur in ke darmiyan ek shadeed jang jari thi.
Is bhayanak aur mutalatim samundar ke aein wast mein ek bahut chhoti si kashti (zauraq) maujood thi jo toofan ke thapeiron ki wajah se kabhi oopar uthti thi aur kabhi neeche girti thi, yani har waqt doobne ke qareeb thi. Iqbal kehte hain ke jab mein ne ghor se dekha to is khasta-haal kashti ke andar do mard sawar the jin ke chehre khouf aur zillat ki wajah se bilkul zard (peile) par chuke the. Un ke jismon par koi libas nahi tha, wo bilkul barahna the aur un ke sar ke baal buri tarah bikhre hue aur aashifta the, jo in ki intahai ibrat-naak aur dardnaak halat ko zahir kar raha tha. Ye donon mard koi aur nahi balkeh Mir Jafar aur Mir Sadiq the jo apne watan se ghaddari ke badle is abdi azab ki kashti mein qaid the.




