
(Javed Nama-44) Falak-e-Zohal فلک زحل


پیرِ رومی آں امامِ راستاں آشنائے ہر مقامِ راستاں
گفت “اے گردوں نوردِ سخت کوش دیدۂ آں عالمِ زنّار پوش ؟
آں چہ بر گردِ کمر پیچیدہ است از دمِ استارہ دزدیدہ است !
از گراں میری خرامِ او سکوں ہر نکو از حکمِ او زشت و زبوں !
Roman Urdu
Peer-e-Rumi aan imam-e-raastaan
Aashnaye har maqaam-e-raastaan
Guft “Aey gardoon-navard-e-sakht-kosh
Deeda-e-aan aalam-e-zunnaar-posh?
Aan che bar gird-e-kamar peicheeda ast
Az dam-e-istara duzdeeda ast !
Az garaan-meeri kharaam-e-o sukoon
Har naku az hukm-e-o zisht o zaboon !
English Translation
Peer Rumi, that leader of the truthful ones and the knower of every spiritual station of reality, said to me: “O hard-working traveler of the skies! Have you observed that world which appears to be wearing a sacred thread (Zunnaar)?” “That bright ring which is wrapped around its waist, has been stolen from the tail of a passing comet!” “Due to its heavy mass, its motion appears almost static and frozen; and by its astrological decree, every good thing turns ugly and wretched!”
Urdu
تشریح: علامہ اقبال (زندہ رود) فرماتے ہیں کہ سچائی کے امام اور کائنات کے ہر باطنی و ظاہری مقام سے گہری واقفیت رکھنے والے میرے رہنما پیر رومی نے میری توجہ ایک خاص طرف مبذول کرواتے ہوئے فرمایا: “اے آسمانوں کی مسافت طے کرنے والے محنتی مسافر! کیا تم نے سامنے موجود اس عجیب اور خوفناک جہان کو دیکھا ہے جو ایسا دکھائی دیتا ہے جیسے اس نے اپنی کمر کے گرد زنار (ہندوؤں کا مذہبی دھاگا یا پٹکا) باندھ رکھا ہو؟” رومی دراصل سیارہ زحل (Saturn) کی طرف اشارہ کر رہے تھے جس کے گرد گیسوں کا ایک چمکدار دائرہ (Ring) ہوتا ہے۔ رومی فرماتے ہیں کہ یہ جو دائرہ اس نے اپنی کمر پر لپیٹا ہوا ہے، یہ اس نے کسی گزرتے ہوئے ستارے کی دم دار روشنی سے چرایا ہے۔ یہ سیارہ اپنی بھاری اور وزنی طبیعت کی وجہ سے اتنی سست رفتاری سے چلتا ہے کہ اس کی چال رکی ہوئی محسوس ہوتی ہے۔ پرانے علمِ نجوم کے مطابق زحل کو ایک منحوس ستارہ مانا جاتا تھا، اسی لیے رومی کہتے ہیں کہ اس کی نحوست کے حکم سے ہر اچھی اور خوبصورت چیز بھی بدصورت، بدترین اور تباہ حال ہو جاتی ہے۔
Roman Urdu
Allama Iqbal (Zinda Rud) farmate hain ke sachai ke imam aur kainat ke har baatni wa zahiri maqaam se gehri waqfiyat rakhne wale mere rehnuma Peer-e-Rumi ne meri tawajjah ek khaas taraf mabzool karwate hue farmaya: “Aey aasmanon ki musafat tay karne wale mehnati musafir! Kya tum ne saamne maujood is ajeeb aur khoufnaak jahan ko dekha hai jo aisa dikhai deta hai jaise us ne apni kamar ke gird zunnaar (hinduon ka mazhabi dhaga ya patka) baandh rakhah ho?”
Rumi darasl sayyara Zuhal (Saturn) ki taraf ishara kar rahe the jis ke gird gason ka ek chamkdar daira (Ring) hota hai. Rumi farmate hain ke ye jo daira us ne apni kamar par lipeita hua hai, ye us ne kisi guzarate hue sitare ki dum-dar roshni se churaya hai. Ye sayyara apni bhaari aur wzni tabiyat ki wajah se itni sust-raftari se chalta hai ke us ki chaal ruki hui mehsoos hoti hai. Purane ilm-e-nujoom ke mutabiq Zuhal ko ek manhoos sitara mana jata tha, isi liye Rumi kehte hain ke us ki nahosat ke hukm se har acchi aur khoobsoorat cheez bhi bad-soorat, bad-tareen aur tabah-haal ho jati hai.

پیکرِ او گرچہ از آب و گل است
بر زمینش پا نہادن مشکل است !
صد ہزار افریشتہ تندر بدست
قہرِ حق را قاسم از روزِ الست !
درّہ ہیم می زند سیارہ را
از مدارش کند سیارہ را !
عالمی مطرود و مردودِ سپہر
صبحِ او مانندِ شام از بخلِ مہر
Roman Urdu)
Paikar-e-o gar-che az aab o gil ast
Bar zameen-ash paa nahadan mushkil ast !
Sad hazar afreishta tundar ba-dast
Qahr-e-Haq ra qasim az roz-e-Alast !
Durra-e-haim mi zanad sayyara ra
Az madar-ash kanded sayyara ra !
Aalami matrood o mardood-e-sipehr
Subah-e-o manand-e-shaam az bukhl-e-mihr !
English Translation
“Although its physical body is made of water and clay, it is extremely dangerous and difficult to set foot upon its territory!” “For there stand hundreds of thousands of fearsome angels, holding thunderbolts in their hands, who have been the distributors of God’s wrath since the Day of Creation!” “They constantly strike this planet with lashes of terror, threatening to tear it completely away from its cosmic orbit!” “It is a cursed world, rejected and banned by the heavens; its morning looks as dark as evening because the sun refuses to share its light with it!”
Urdu
تشریح: پیر رومی زحل کی ہولناکی بیان کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ اگرچہ اس سیارے کا ظاہری وجود بھی مٹی اور پانی کے عناصر سے ہی مل کر بنا ہے، مگر یہ اتنا منحوس اور خطرناک ہے کہ اس کی زمین پر قدم رکھنا بھی ناممکن اور انتہائی مشکل کام ہے۔ اس کی وجہ یہ ہے کہ یہاں اللہ تعالیٰ کے غضب اور قہر کے لاکھوں فرشتے تعینات ہیں جن کے ہاتھوں میں کڑکتی ہوئی بجلیاں اور گرج موجود ہے۔ یہ فرشتے کائنات کے پہلے دن سے ہی خدا کے عذاب کو تقسیم کرنے پر مامور ہیں۔ یہ فرشتے اس سیارے پر خوفناک کوڑے برساتے ہیں جس کی ہیبت سے یہ سیارہ کانپتا ہے اور ایسا لگتا ہے کہ یہ ابھی اپنے مدار سے باہر نکل کر تباہ ہو جائے گا۔ یہ زحل ایک ایسا جہان ہے جسے پورے آسمان نے دھتکار دیا ہے اور یہ مردود ہو چکا ہے۔ یہاں سورج کی روشنی بھی بخل (کنجوسی) کی وجہ سے اتنی کم پہنچتی ہے کہ اس کی صبح بھی اندھیری شام کی طرح تاریک اور خوفناک دکھائی دیتی ہے۔
Roman Urdu
Peer-e-Rumi Zuhal ki houlgari bayan karte hue kehte hain ke agarche is sayyare ka zahiri wajood bhi mitti aur pani ke anasir se hi mil kar bana hai, magar ye itna manhoos aur khoufnaak hai ke is ki zameen par qadam rakhna bhi namumkin aur intahai mushkil kaam hai. Is ki wajah ye hai ke yahan Allah Ta’ala ke ghazab aur qahr ke lakhon farishte ta’enat hain jin ke hathon mein karakti hui bijliyan aur garj maujood hai.
Ye farishte kainat ke pehle din se hi Khuda ke azab ko taqseem karne par ma’moor hain. Ye farishte is sayyare par khoufnaak kore barsate hain jis ki haibat se ye sayyara kaanpta hai aur aisa lagta hai ke ye abhi apne madar se bahar nikal kar tabah ho jaye ga. Ye Zuhal ek aisa jahan hai jise poore aasman ne dhatkar diya hai aur ye mardood ho chuka hai. Yahan sooraj ki roshni bhi bukhl (kanjoosi) ki wajah se itni kam pohanchti hai ke is ki subah bhi andheri shaam ki tarah tareek aur khoufnaak dikhai deti hai.

منزلِ ارواحِ نا قبول و نا امید
نے بہ دوزخ منزلش یوم النشور
دوزخ از احراقِ شاں آمد نفور !
اندرونِ او دو طاغوتِ کہن
روحِ قومے کشتہ از بہرِ دو تن !
جعفر از بنگال و صادق از دکن
Roman Urdu)
Manzil-e-arwaah-e-na-qabool o na-umeed
Nay ba dozakh manzil-ash yaum-an-nushoor
Dozakh az ihraaq-e-shaan aamad nafoor !
Andaroon-e-o do taghoot-e-kuhan
Rooh-e-qaumay kushta az bahr-e-do tan !
Jafar az Bengal o Sadiq az Deccan
English Translation
“This is the final dwelling place of those rejected, hopeless spirits, who will find no regular shelter even in Hell on the Day of Resurrection!” “Even the fire of Hell recoiled in absolute disgust and refused to burn their filthy souls!” “Deep inside this planet live two ancient, monstrous devils (Taghoot), who slaughtered the collective spirit and freedom of an entire nation just for their personal gains!” “They are Mir Jafar from Bengal and Mir Sadiq from the Deccan!”
Urdu
تشریح: رومی اقبال کو بتاتے ہیں کہ یہ سیارہ زحل اصل میں کائنات کی ان رذیل روحوں کا ٹھکانہ ہے جو خدا کی رحمت سے بالکل مایوس اور مردود ہو چکی ہیں۔ قیامت کے دن بھی ان کا ٹھکانہ عام دوزخ میں نہیں ہوگا، کیونکہ دوزخ کی اپنی آگ نے بھی ان غداروں کو جلانے سے نفرت اور کراہت کا اظہار کیا ہے اور کہا ہے کہ ان کا ناپاک وجود میری آگ کو بھی گندا کر دے گا۔ اس سیارے کے اندر دو پرانے بت، سرکش جابر اور شیطان (طاغوت) قید ہیں۔ یہ وہ دو بدبخت انسان ہیں جن کے ذاتی مفاد، لالچ اور غداری کی وجہ سے ایک پوری عظیم قوم (ہندوستان کے کروڑوں انسانوں) کی روح اور آزادی کا قتل ہو گیا۔ ان میں سے ایک بنگال کا میر جعفر ہے (جس نے سراج الدولہ سے غداری کی) اور دوسرا دکن کا میر صادق ہے (جس نے سلطان ٹیپو شہید کے ساتھ غداری کی)۔ ان دو اشخاص نے پورے برصغیر کو غلامی کے اندھیرے میں دھکیل دیا۔
Roman Urdu
Rumi Iqbal ko batate hain ke ye sayyara Zuhal asl mein kainat ki in razeel roohon ka thikana hai jo Khuda ki rahmat se bilkul mayoos aur mardood ho chuki hain. Qayamat ke din bhi in ka thikana aam dozakh mein nahi hoga, kyunke dozakh ki apni aag ne bhi in ghaddaron ko jalane se nafrat aur karahat ka izhar kiya hai aur kaha hai ke in ka naapak wajood meri aag ko bhi ganda kar de ga.
Is sayyare ke andar do purane but, sarkash jabir aur shaitan (taghoot) qaid hain. Ye wo do bad-bakht insan hain jin ke zaati mufaad, lalach aur ghaddari ki wajah se ek poori azeem qaum (Hindustan ke karoron insanon) ki rooh aur aazadi ka qatl ho gaya. In mein se ek Bengal ka Mir Jafar hai (jis ne Siraj-ud-Daulah se ghaddari ki) aur doosra Deccan ka Mir Sadiq hai (jis ne Sultan Tipu Shaheed ke sath ghaddari ki). In do ashkhass ne poore bar-e-sagheer ko ghulami ke andhere mein dhakeil diya.

ننگِ آدم ، ننگِ دیں ، ننگِ وطن !
نا مراد و نا امید و بے نوا
ملّتے از کارِ شاں اندر فساد !
بندِ ملّت کشاد ہر ملک و دیں
ہر ملک و دینش از مقامِ خود فتاد !
می ندانی خطۂ ہندوستاں ؟
Roman Urdu
Nang-e-Aadam, nang-e-dein, nang-e-watan !
Na-murad o na-umeed o be-nawa
Millatay az kaar-e-shaan andar fasaad !
Band-e-millat kushaad har mulk o dein
Har mulk o deen-ash az maqaam-e-khud fitaad !
Mi nadani khitta-e-Hindustan?
English Translation
“They are a disgrace to humanity, a disgrace to religion, and a disgrace to their motherland!” “They remain forever hopeless, unsuccessful, and completely destitute; an entire nation fell into ruin and chaos because of their treacherous actions!” “They broke the protective bonds of the nation, and due to them, every state and religious institution fell from its high status of dignity!” “Do you not know the sacred territory of Hindustan (India)?”
Urdu
تشریح: علامہ اقبال ان دونوں غداروں پر لعنت بھیجتے ہوئے فرماتے ہیں کہ میر جعفر اور میر صادق انسان کہلانے کے لائق نہیں ہیں، یہ انسانیت کے ماتھے پر کلنک ہیں، اپنے دین کے لیے شرمندگی کا باعث ہیں اور اپنے وطن کے لیے سراسر ننگ (بے عزتی) ہیں۔ یہ ہمیشہ کے لیے نامراد، مایوس اور بے سہارا ہو چکے ہیں، کیونکہ ان کے برے کاموں اور ضمیر فروشی کی وجہ سے پوری ملتِ اسلامیہ اور ملک فتنہ و فساد اور تباہی کا شکار ہو گیا۔ انہوں نے قوم کی یکجہتی اور اتحاد کے شیرازے کو بکھیر کر رکھ دیا، جس کا نتیجہ یہ نکلا کہ مسلمانوں کی حکومتیں، ان کا وقار اور ان کا دین اپنے بلند مقام سے نیچے گر گیا اور وہ غیروں کے محتاج ہو گئے۔ رومی اقبال سے پوچھتے ہیں کہ کیا تم ہندوستان کے اس عظیم خطے کو نہیں جانتے جس کا انہوں نے یہ حال کیا؟
Roman Urdu
Allama Iqbal in donon ghaddaron par la’nat bhejte hue farmate hain ke Mir Jafar aur Mir Sadiq insan kehlane ke laiqa nahi hain, ye insaniat ke maathe par kalank hain, apne dein ke liye sharmindagi ka ba’is hain aur apne watan ke liye sarasar nang (be-izzati) hain. Ye hameisha ke liye na-murad, mayoos aur be-sahara ho chuke hain, kyunke in ke bure kaamon aur zameer-firooshi ki wajah se poori millat-e-Islamia aur mulk fitna-o-fasad aur tabahi ka shikar ho gaya. Inhon ne qaum ki yakjehti aur ittihad ke sheeraze ko bikher kar rakh diya, jis ka natija ye nikla ke musalmanon ki hukoomatein, un ka waqaar aur un ka dein apne buland maqaam se neeche gir gaya aur wo ghairon ke muhtaj ho gaye. Rumi Iqbal se puchte hain ke kya tum Hindustan ke is azeem khitte ko nahi jaante jis ka inhon ne ye haal kiya?

آں عزیزِ خاطرِ صاحب دلاں
جلوہ ہوایش گیتی فروز
در میانِ خاک و خوں غلطد ہنوز !
تخمِ غلامی را کہ کشت ؟
ایں ہمہ کردارِ آں ارواحِ زشت !
در فضائے نیلگوں یک دم بایست
تا مکافاتِ عمل بینی کہ چیست !
Roman Urdu)
Aan aziez-e-khatir-e-sahib-dilaan
Jilwa hawahu-ash geeti-fayroz
Dar miyan-e-khak o khoon ghaltad hanooz !
Tukhm-e-ghulami ra ke kusht?
Een hama kirdar-e-aan arwaah-e-zisht !
Dar fazaye neilgoon yak dam bayast
Ta mukafaat-e-amal beeni ke cheist !
English Translation
“That land which was once the beloved of all enlightened and spiritual hearts; whose breathtaking beauty and climate used to illuminate the entire world,” “Is even today rolling and writhing in the dust and blood of subjugation!” “Who,o after al,l sowed the toxic seed of slavery in that fertile soil? It was entirely the doing of these ugly, treacherous souls!” “Therefore, stand still for a moment in this blue space of Saturn, so that you may witness with your own eyes what the law of Karmic Retribution (divine punishment) truly is!”
Urdu
تشریح: پیر رومی ہندوستان کا نوحہ بیان کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ وہ پاک سرزمین جو کبھی عارفوں، اللہ والوں اور صاحبِ دل لوگوں کا محبوب وطن تھی؛ جس کی عظمت، تہذیب اور موسموں کے جلوے پوری دنیا کو روشن کرتے تھے، آج ان غداروں کی وجہ سے ذلت، مٹی اور خون کے اندر تڑپ رہی ہے اور اپنی آزادی کھو چکی ہے۔ اس پاک مٹی کے اندر غلامی کا یہ زہریلا بیج کس نے بویا تھا؟ یہ سب انہی بدصورت، بدفطرت اور کمینی روحوں (میر جعفر اور میر صادق) کی غداری کا نتیجہ تھا جنہوں نے چند پیسوں اور جاگیروں کی خاطر انگریزوں کا ساتھ دیا۔ رومی ابلیس کے نالے کے بعد زحل پر کھڑے ہو کر اقبال سے کہتے ہیں کہ اب تم اس نیلگوں (نیلے) آسمان کی فضا میں ایک لمحے کے لیے رک جاؤ اور اپنی آنکھوں سے دیکھو کہ اللہ تعالیٰ کا قانونِ مکافاتِ عمل (بدلے کا قانون) کیا ہوتا ہے اور ان غداروں کو یہاں کیسی دردناک سزا مل رہی ہے!
Roman Urdu
Peer-e-Rumi Hindustan ka noha bayan karte hue kehte hain ke wo pak sarzameen jo kabhi aarifon, Allah walon aur sahib-e-dil logon ka mehboob watan thi; jis ki azmat, tehzeeb aur mausamon ke jilwe poori dunya ko roshan karte the, aaj in ghaddaron ki wajah se zillat, mitti aur khoon ke andar tarap rahi hai aur apni aazadi kho chuki hai. Is pak mitti ke andar ghulami ka ye zahrila beej kis ne boya tha? Ye sab inhi bad-soorat, bad-fitrat aur kameeni roohon (Mir Jafar aur Mir Sadiq) ki ghaddari ka natija tha jinhor ne chand paison aur jageeron ki khatir Angrezon ka sath diya. Rumi Iblees ke naale ke baad Zuhal par khare ho kar Iqbal se kehte hain ke ab tu is neilgoon (neile) aasman ki faza mein ek lamhe ke liye ruk jao aur apni aankhon se dekho ke Allah Ta’ala ka qanoon-e-mukafaat-e-amal (badle ka qanoon) kya hota hai aur in ghaddaron ko yahan kaisi dardnaak saza mil rahi hai!




