
(Javed Nama-48) Faryad Yake Az Zorak Nashinan-e-Qulzam-e-Khooni فریاد یکے از زورق نشینان قلزم خونیں


نے عدم مارا پزیرد، نے وجود — والے از بے مہری بود و نبود
تا گذشتیم از جہان مشرق و غرب — بر در دوزخ شدیم از درد و کرب
یک شرر بر صادق و جعفر نزد — بر سر ما مشت خاکستر نزد
گفت دوزخ “راخس و خاشاک شعله من — زیں دو کافر پاک به
Roman Urdu
Nay adam mara pazeerad, nay wujood — Waalay az be-mehri-e-bood-o-nabood!
Ta guzashteem az jahan-e-mashriq-o-gharb — Bar dar-e-dozakh shudeem az dard-o-karb!
Yak sharar bar Sadiq-o-Jafar nazad — Bar sar-e-ma musht-e-khakistar nazad
Goft dozakh “ra-khas-o-khashak-e-sho’la-e-man — Zeen do kaafir paak bih!”
English Translation
Neither non-existence accepts us, nor does existence; alas for the unkindness of being and non-being! When we departed from the world of East and West, we arrived at the gate of Hell in immense pain and anguish! Yet Hell did not cast even a single spark upon Sadiq and Jafar, nor did it deign to fling a handful of ash upon our heads. Hell proclaimed: “The weeds and straws of my blazing fire are far better; it is holier that my flame remains pure from these two infidels!”
Urdu Translation
ہم غداروں کو نہ تو عدم قبول کرتا ہے اور نہ ہی وجود؛ ہمیں وجود اور عدم کی اس بے مہری پر افسوس ہے۔ جب ہم مشرق و مغرب کی مادی دنیا سے گزر گئے (یعنی ہم مر گئے) اور بڑے دکھ، درد اور کرب کے ساتھ دوزخ کے دروازے پر پہنچے، تو اس دوزخ نے بھی جعفر اور صادق جیسے بڑے غداروں پر ایک چنگاری تک نہ پھینکی اور ہمارے سر پر خاک کی مٹھی ڈالنا بھی پسند نہ کیا۔ دوزخ نے غصے سے کہا کہ تم غداروں سے تو عام خس و خاشاک (کوڑا کرکٹ) کہیں بہتر ہیں؛ میری چنگاریوں کے لیے یہی اچھا ہے کہ وہ ان دو کافروں کے ناپاک وجود سے پاک رہیں۔

آں سوئے نہ آسماں رقیم ما — پیش مرگ ناگہاں رفتیم ما
گفت جاں سرے زاسرار من است — حفظ جاں و ہدم تن کار من است
جاں زشتے گرچہ نززد با دو جو — اے کہ از من ہدم جاں خواہی برو
ایں چنیں کارے نمی آید زمرگ — جاں غداری نیا ساید زمرگ
Roman Urdu
Aan soye nuh aasman rafteem ma — Peesh-e-marg-e-naagahan rafteem ma
Goft “Jaan sirre zi asraar-e-man ast — Hifz-e-jaan va hadm-e-tan kaar-e-man ast
Jaan-e-zishte garche nazad ba do jav — Ae ke az man hadm-e-jaan khwahi biro!
Een chaneen kaare nami aayed zi marg — Jaan-e-ghaddari nayasaayad zi marg!”
English Translation
Beyond the nine heavens we travelled, and we went straight before the presence of Sudden Death! Death spoke: “The soul is a mystery among my profound secrets; my duty is only the protection of the soul and the destruction of the physical body. Although an ugly, treacherous soul is not worth even two grains of barley, O you who demand the ultimate annihilation of your soul from me, begone from here! Such a task cannot be performed by Death; the soul of a traitor can never find peace or rest through death!”
Urdu Translation
ہم غدار اپنی ہستی مٹانے کے لیے آسمانوں کے اس پار گئے اور وہاں اچانک آنے والی موت کے پاس پہنچے۔ تو موت نے ہم سے کہا کہ جان میرے رازوں میں سے ایک راز ہے، جان کی حفاظت کرنا اور صرف جسم (بدن) کو مٹانا میرا کام ہے۔ اگرچہ ایک بدکار اور غدار کی بری جان کی قدر و قیمت دو جو کے برابر بھی نہیں ہے، تاہم اے غدار! تو جو مجھ سے اپنی جان کو ہمیشہ کے لیے ختم کرنے کی خواہش کرتا ہے، تو یہاں سے دور ہو جا! ایسا کام موت کے بس میں نہیں ہے؛ ایک غدار کی جان کبھی بھی موت کے ذریعے آرام اور سکون نہیں پا سکتی۔

اے ہوائے تند ! اے دریائے خوں ! — اے زمیں ! اے آسمان نیلگوں
اے نجوم ! اے ماہتاب ! اے آفتاب ! — اے قلم ! اے لوح محفوظ ! اے کتاب
اے بتان ابیض ! اے لردان غرب ! — اے جہانے در بغل بے حرب وضرب
ایں جہاں بے ابتدا بے انتہاست ! — بندہ غدار امولا کجاست ؟
Roman Urdu
Ae hawaye tund! Ae daryaye khoon! — Ae zameen! Ae aasman-e-neelgoon!
Ae nujoom! Ae maahtab! Ae aaftab! — Ae qalam! Ae lawh-e-mahfooz! Ae kitab!
Ae butaan-e-abyaz! Ae lardan-e-gharb! — Ae jahane dar baghal be harb-o-zarb!
Ee jahan be-ibtida be-intiha-st! — Banda-e-ghaddar ra maula kuja-st?
English Translation
O furious wind! O river of blood! O earth! O azure sky! O stars! O moon! O sun! O supreme Pen! O Guarded Tablet! O holy Book! O white idols! O Lords of the West! O you who have gripped an entire world in your embrace without any warfare! This universe is without beginning and without end, infinitely vast; but where is the lord, master, and protector of a traitorous servant?
Urdu Translation
(وہ غدار روحیں کائنات کے سامنے ماتم کرتے ہوئے پکارتی ہیں:) اے تیز و تند ہوا! اے خون کے سمندر! اے زمین! اے نیلگوں آسمان! اے ستارو! اے چاند اور اے سورج! اے قلم، اے لوحِ محفوظ اور اے کتاب! اے سفید بتو یعنی مغرب کے لارڈز اور امراء! اے وہ مغرب کے جابر حکمرانو کہ تم نے ایک پوری دنیا کو کسی جنگ و جدل کے بغیر (صرف ہماری غداریوں کی بدولت) اپنے قبضے میں کر رکھا ہے! یہ جہان جس کی نہ کوئی ابتدا ہے اور نہ کوئی انتہا، یہ حد درجہ وسیع ہے؛ لیکن اس پوری کائنات میں ہم جیسے غدار بندوں کا آقا، مولا اور سرپرست کہاں ہے جو ہمیں پناہ دے؟

ناگہاں آمد صدائے ہولناک — سینہ صحرا و دریا چاک چاک
ربط اقلیم بدن از ہم گسیخت — کہ پارہ بر کہ پارہ ریخت
کوه پاشد سحاب اندر مروز — انہدام عالم بے بانگ صور
برق و تندر از تب و تاب دروں — آشیان جستند اندر بحر خوں
Roman Urdu
Naagahan aamed sadaye hawlnaak — Seena-e-sahra va darya chaak chaak!
Rabt-e-aqleem-e-badan az ham gaseekht — Kuh-para bar kuh-para reekht
Kuh paashud sahab andar murooz — Inhidam-e-alam be-baang-e-soor!
Barq-o-tundar az tab-o-taab-e-daroon — Aashiyan jasteand andar bahr-e-khoon!
English Translation
Suddenly, a terrifying sound reverberated, and the very bosom of the desert and the ocean was ripped apart! The cohesion of the realm of the body was shattered, and mountain-fragment crashed upon mountain-fragment. Mountains dissolved like clouds in the meadows; it was the utter destruction of a world without the blowing of the Trumpet! Lightnings and thunders, driven by their intense inner agitation, began to seek a refuge within that sea of blood!
Urdu Translation
اچانک ایک ہولناک اور بھیا تک آواز سنائی دی، جس کی دہشت سے صحرا اور سمندر کا سینہ پھٹ کے رہ گیا! اس آواز کی ہیبت سے جسم کی سلطنت کا باہمی ربط ٹوٹ کر رہ گیا (بدن کے جوڑ ڈھیلے پڑ گئے) اور مسلسل چٹان پر چٹان گرنے لگی۔ پہاڑ ہوا میں بادلوں کی طرح اڑنے لگے اور حضرت اسرافیلؑ کے صور کی آواز کے بغیر ہی یہ پورا جہان مسمار اور تہ و بالا ہونے لگا۔ آسمانی بجلی اور بادلوں کی کڑک اپنی اندرونی چمک دمک اور بے قراری کی بنا پر اس خوفناک خون کے سمندر میں اپنے لیے پناہ گاہ اور آشیانہ تلاش کرنے لگی۔

موجہا پر شور و از خود رفتہ تر — غرق خون گردید آں کوہ و کمر
آں چہ بر پیدا و ناپیدا گذشت — خیل انجم دید و بے پروا گذشت !
Roman Urdu
Mawjha pur-shoor-o-az-khud-rafta tar — Gharq-e-khoon gurdeed aan kuh-o-kamar!
Aan che bar paida-o-na-paida guzasht — Khail-e-anjum deed-o-be-parwa guzasht!
English Translation
The waves grew more tumultuous and entirely beside themselves, and those mountains and valleys became utterly submerged in blood! Whatever transpired there upon the manifest and the hidden, the host of stars witnessed it all, and passed by with absolute indifference!
Urdu Translation
خون کے سمندر کی موجیں حد سے زیادہ پرشور اور بے قابو (از خود رفتہ) ہو رہی تھیں اور وہاں کے تمام پہاڑ اور گھاٹیاں خون میں ڈوب گئیں۔ اس وقت وہاں کے ظاہر اور باطن (پیدا و ناپیدا) پر جو خوفناک عذاب اور قیامت گزری، اسے آسمان کے ستاروں کے لشکر نے دیکھا اور وہ بھی ان غداروں کی حالتِ زار پر حد درجہ بے پروا اور لاتعلق ہو کر وہاں سے گزر گئے!
حاصلِ کلام (Conclusion)
جاوید نامہ کے اس حد درجہ عبرت ناک باب میں علامہ اقبال نے وطن اور ملت سے غداری کرنے والوں (خاص طور پر ٹیپو سلطان کے خلاف غداری کرنے والے میر صادق اور سراج الدولہ کے خلاف غداری کرنے والے میر جعفر) کے بھیانک انجام کو ایک تمثیلی انداز میں پیش کیا ہے۔ اقبال کا فلسفہ یہ واضح کرتا ہے کہ غداری ایک ایسا بدترین گناہ ہے جسے کائنات کا کوئی بھی گوشہ قبول کرنے کو تیار نہیں ہوتا۔ یہاں تک کہ دوزخ کی آگ بھی اپنی پاکیزگی برقرار رکھنے کے لیے ان غداروں کو جلانے سے انکار کر دیتی ہے اور موت بھی ان کی روحوں کو فنا کر کے سکون دینے سے عاجز ہے۔
ان غداروں کا مغرب کے حکمرانوں (بتانِ ابیض/لردانِ غرب) کو پکارنا اور کائنات کے مظاہر کے سامنے گریہ کرنا یہ دکھاتا ہے کہ مادی فائدے کے لیے قوم کا سودا کرنے والے آخر کار دنیا اور آخرت دونوں میں بے یار و مددگار رہ جاتے ہیں۔ کائنات کے تمام عناصر، یہاں تک کہ ستارے بھی ان کی اس ابدی ذلت اور تڑپ پر رحم کھانے کے بجائے بے پروائی سے گزر جاتے ہیں۔ یہ نغمہ وطن پرستی، وفاداری اور خودی کی حفاظت کا ایک عظیم اور زبردست سبق ہے۔
Roman Urdu
Javed Nama ke is had darja ibrat-naak baab mein Allama Iqbal ne watan aur millat se ghaddari karne walon (khaas tor par Tipu Sultan ke khilaf ghaddari karne wale Mir Sadiq aur Siraj-ud-Daulah ke khilaf ghaddari karne wale Mir Jafar) ke bhayanak anjaam ko ek tamsili andaz mein pesh kiya hai. Iqbal ka falsafa yeh wazih karta hai ke ghaddari ek aisa bad-tareen gunaah hai jise kainaat ka koi bhi gosha qabool karne ko tayyar nahi hota. Yahan tak ke dozakh ki aag bhi apni pakeezgi barqarar rakhne ke liye in ghaddaron ko jalanay se inkaar kar deti hai aur marg (mawt) bhi in ki roohon ko fana kar ke sukoon dainay se aajiz hai.
In ghaddaron ka maghrib ke hukmaranon (butaan-e-abyaz/lardan-e-gharb) ko pukarna aur kainaat ke mazahir ke saamne girya karna yeh dikhata hai ke madi faiday ke liye qawm ka sauda karne wale aakhir-kar dunya aur aakhirat dono mein be-yaar-o-madadgar reh jate hain. Kainaat ke tamam anasir, yahan tak ke sitare bhi in ki is abdi zillat aur tarap par rahm khane ke bajaye be-parwai se guzar jate hain. Yeh naghma watan-parasti, wafadari aur khudi ki hifazat ka ek azeem aur zabardast sabaq hai.




