(Javed Nama-54) Sohbat Ba Shayar-e-Hindi Bartari Hariصحبت با شاعر ہندی برتری ہری

حُوریاں را در قصُور و در خیام نالۂ من دعوتِ سوزِ تمام !

آں یکے از خیمہ سر بیرون کشید واں دِگَر از غُرفہ رخ بنمود و دید !

ہر دلے را در بہشتِ جاوداں دادم از درد و غمِ آں خاکداں !

زیرِ لب خندید پیرِ پاک زاد گفت “اے جادو گرِ ہندی نژاد !

Roman Urdu)

Hooriyan ra dar qusoor o dar khiyam

Nala-e-man dawat-e-soz-e-tamaam !

Aan yakay az kheima sar beiroon kasheed

Wan degar az ghurfa rukh banmood o deed!

Har dilay ra dar bahisht-e-javedaan

Daadam az dard o gham-e-aan khakdaan !

Zeir-e-lab khandeed peer-e-paak zaad

Guft “Aey jadoo-gar-e-Hindi nizad !

English Translation

“For the beautiful Houris residing within the palaces and pavilions of Paradise, my passionate melody became an invitation to a profound, burning ecstasy!”

“One of them curiously peeked her head out from her pavilion, while another showed her radiant face from the balcony of her palace to observe me!”

“Within this eternal Paradise of absolute bliss, I filled every pure heart with the deep anguish and sorrow of that mortal abode of clay (Earth/India)!”

“The pure-hearted master (Mawlana Rumi) smiled gently under his breath and said: ‘O you magical wizard born of the Indian soil!'”

Urdu

تشریح: علامہ اقبال (زندہ رود) فرماتے ہیں کہ جب انہوں نے افلاکِ جنت میں اپنی وہ درد بھری اور جوش سے لبریز غزل گائی، تو جنت کے عالیشان محلوں (قصور) اور خوبصورت خیموں (خیام) میں رہنے والی حوروں کے دل تڑپ اٹھے۔ میری اس فریاد اور نالے نے ان کے پرسکون ماحول میں ایک عجب سوز اور تڑپ کی کیفیت پیدا کر دی۔ اس کلام کے اثر سے بے قرار ہو کر ایک حور نے اپنے خیمے کے پردے سے سر باہر نکال کر دیکھا، تو دوسری حور نے اپنے محل کی کھڑکی (غرفہ) سے اپنا خوبصورت چہرہ ظاہر کیا تاکہ وہ اس نغمہ گر کو دیکھ سکے۔ اقبال کہتے ہیں کہ جنت تو وہ جگہ ہے جہاں کوئی غم اور دکھ نہیں ہوتا، لیکن میں نے اپنی دردناک شاعری کے ذریعے اس ہمیشہ رہنے والی جنت کے باسیوں کے دلوں کو بھی اس مٹی کی دنیا (خاکداں یعنی زمین اور ہندوستان) کے دکھوں، غلامی اور انسانوں کے مصائب کے درد سے آشنا کر دیا۔ یہ منظر دیکھ کر میرے رہبرِ کامل حضرت مولانا جلال الدین رومی (پیرِ پاک زاد) دل ہی دل میں مسکرائے اور مجھ سے محبت سے کہنے لگے کہ اے ہندوستان کی مٹی سے پیدا ہونے والے جادوگر شاعر (زندہ رود)! تم نے اپنی شاعری کے سحر سے جنت میں بھی ایک ہلچل مچا دی ہے۔

Roman Urdu

Allama Iqbal (Zinda Rud) farmate hain ke jab unhon ne aflak-e-jannat mein apni wa dard-bhari aur josh se labraiz ghazal gayi, to jannat ke aalishan mahlon (qusoor) aur khoobsoorat kheimon (khiyam) mein rehne wali hooron ke dil tarap uthe. Meri is faryad aur nale ne in ke pur-sukoon mahool mein ek ajab soz aur tarap ki kaifiyat paida kar di. Is kalam ke asar se be-qaraar ho kar ek hoor ne apne kheime ke parde se sar bahar nikal kar dekha, to doosri hoor ne apne mahal ki khirki (ghurfa) se apna khoobsoorat chehra zahir kiya takeh wo is naghma-gar ko dekh sake. 

Iqbal kehte hain ke jannat to wo jagah hai jahan koi gham aur dukh nahi hota, lekin mein ne apni dardnak sha’iri ke zariye is hameisha rehne wali jannat ke basiyon ke dilon ko bhi is mitti ki dunya (khakdaan yani zameen aur Hindustan) ke dukhon, ghulami aur insanon ke masaib ke dard se aashna kar diya. Ye manzar dekh kar mere rehbar-e-kamil Hazrat Mawlana Jalaluddin Rumi (peer-e-paak zaad) dil hi dil mein muskuraye aur mujh se mohabbat se kehne lage ke aey Hindustan ki mitti se paida hone wale jadoo-gar sha’ir (Zinda Rud)! Tum ne apni sha’iri ke sahar se jannat mein bhi ek halchal macha di hai.

آں نوا پردازِ ہندی را نگر شبنم از فیضِ نگاہِ او گہر !

نکتہ آرائے کہ نامش برتری است فطرتِ او چوں سحابِ آذری است !

از چمن جز غنچۂ نورس نچید نغمۂ تو سوئے ما او را کشید !

پادشاہے با نوائے خوب و زفت کار پردازِ فکرِ شگرف !

Roman Urdu)

Aan nawa-pardaz-e-Hindi ra nigar

Shabnam az faiz-e-nigah-e-o gahar !

Nukta-aaraye ke naam-ash Bhartri ast

Fitrat-e-o chon sahab-e-Aazari ast !

Az chaman juz ghuncha-e-nowras nacheed

Naghma-e-tu sooye ma o ra kasheed !

Padshahay ba nawa-e-khoob o zift

Kaar-pardaaz-e-fist-e-fikr-e-shagaraf !

English Translation

“Look over there at that majestic Indian melody-maker; through the divine blessing of his vision, even a drop of morning dew transforms into a precious pearl!”

“He is a profound weaver of subtle truths whose name is Bhartri Hari; his artistic nature is as generous and life-giving as the rain-clouds of Spring!”

“He has never plucked anything from the garden of life except the most fresh and pure blossoming buds; it is your passionate song that has drawn him towards us!”

“He is a true king who possesses a grand, majestic voice; a masterful craftsman who shapes realities through his exquisite and astonishing thoughts!”

Urdu

تشریح: مولانا رومی علامہ اقبال کو ایک طرف اشارہ کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ ذرا اس عظیم ہندی نوا پرداز (شعر کہنے والے) کی طرف دیکھو، یہ وہ بلند پایہ حکیم اور درویش شاعر ہے کہ اس کی عارفانہ نظر کی برکت سے شبنم کا معمولی قطرہ بھی قیمتی موتی بن جاتا ہے۔ یعنی اس کی فکری صحبت سے عام انسان بھی دانشمند بن جاتے ہیں۔ یہ گہرے اور باریک رازوں کو بیان کرنے والا دانا ہے، جس کا نام “بھرتری ہری” ہے۔ اس کی شاعرانہ اور صوفیانہ فطرت بہار کے بادل (سحابِ آذری) کی طرح فیاض ہے جو ہر طرف زندگی بانٹتا ہے۔ اس نے زندگی کے باغ سے ہمیشہ صرف پاکیزہ، تازہ اور نئی کھلی ہوئی کلیاں (عمدہ حقائق) چنی ہیں، یعنی اس کی شاعری اخلاقی و فکری پاکیزگی کا نمونہ ہے۔ اے زندہ رود! تمہاری اس سوز سے بھری ہوئی غزل نے ہی اسے اس قدر مسحور کیا کہ وہ کھینچا چلا ہماری طرف آ گیا ہے۔ وہ حقیقت میں ایک دلوں پر راج کرنے والا بادشاہ ہے جس کا نغمہ نہایت خوبصورت اور مضبوط ہے، اور وہ اپنی انوکھا اور نادر فکر (فکرِ شگرف) کے ذریعے خوبصورت معانی کے نقش تخلیق کرتا ہے۔

Roman Urdu

Mawlana Rumi Allama Iqbal ko ek taraf ishaara karte hue farmate hain ke zara is azeem Hindi nawa-pardaz (shair kehne wale) ki taraf dekho, ye wo buland-paya hakeem aur darweish sha’ir hai ke us ki aarifana nazar ki barkat se shabnam ka mamooli qatra bhi qeemti moti ban jata hai. Yani us ki fikri sohbat se aam insan bhi danishmand ban jate hain. Ye gehre aur bareek raazon ko bayan karne wala dana hai, jis ka naam “Bhartri Hari” hai. Us ki sha’irana aur soofiyana fitrat bahar ke badal (sahab-e-Aazari) ki tarah fayyaz hai jo har taraf zindagi baant’ta hai. 

Us ne zindagi ke baagh se hameisha sirf pakeeza, taza aur nayi khili hui kaliyan (umda haqaiq) chuni hain, yani us ki sha’iri akhlaqi wa fikri pakeezgi ka namona hai. Aey Zinda Rud! Tumhari is soz se bhari hui ghazal ne hi use is qadar mashoor kiya ke wo kheincha chala hamari taraf aa gaya hai. Wo haqeeqat mein ek dilon par raaj karne wala badshah hai jis ka naghma nihayat khoobsoorat aur mazboot hai, aur wo apni anokhi aur nadir fikr (fikr-e-shagaraf) ke zariye khoobsoorat ma’ni ke naqsh takhleeq karta hai.

ارجمند و بہ فقر اندر مقامِ او بلند یک جہاں معنی نہاں اندر دو حرف !

کار مایۂ زندگی را محرم است او جم است و شعرِ او جامِ جم است !

شد ہنر برخاستیم ، باز باڈے آراستیم !

اے کہ گفتے نکتہ ہائے دلنواز مشرق از گفتارِ تو دانائے راز !

Roman Urdu)

Arjamand o ba faqr andar maqaam-e-o buland

Yak jahaan ma’ni nihaan andar do harf !

Kaar-maya-e-zindagi ra mahram ast

O Jam ast o she’r-e-o jaam-e-Jam ast !

Shud hunar barkhasteem, baaz baade aarasteem !

Aey ke guftey nukta-haye dilnawaz

Mashriq az guftaar-e-tu dana-e-raaz 

English Translation

“He is highly honourable and occupies an exalted, lofty station within the realm of spiritual detachment (Faqr); an entire universe of profound meaning is hidden within his few words!”

“He is deeply aware of the core capital and hidden mechanics of life’s factory; he himself is like King Jamshid, and his illuminated poetry is the world-revealing Cup (Jam-e-Jam)!”

“Out of deep respect for his artistic mastery and wisdom, we stood up in reverence, and then beautifully arranged a gathering of conversation with him!”

(Zinda Rud spoke:) “O Sage! You who have uttered such heart-pleasing, comforting secrets; through your wise discourses, the entire East has become a knower of hidden mysteries!”

Urdu

تشریح: مولانا رومی بھرتری ہری کی شان بیان کرتے ہوئے مزید فرماتے ہیں کہ وہ جلیل القدر انسان ہے اور فقر و درویشی کی دنیا میں اس کا مرتبہ بہت اونچا ہے۔ اس کا کلام ایسا جامع ہے کہ اس کے چند الفاظ (دو حرف) کے اندر معانی کا ایک پورا جہاں چھپا ہوتا ہے۔ وہ زندگی کے کارخانے اور اس کے اصل مقصد (کار مایہ) سے پوری طرح باخبر اور محرم ہے۔ وہ اپنی ذات میں جمشید بادشاہ کی طرح ہے اور اس کی حکمت سے بھری ہوئی شاعری اس آئینے یا پیالے (جامِ جم) کی طرح ہے جس میں کائنات کے حقائق صاف نظر آتے ہیں۔ اقبال کہتے ہیں کہ جب رومی نے یہ تعارف مکمل کیا تو ہم اس دانا کے ہنر اور کمال کی تعظیم کے لیے کھڑے ہو گئے، اور پھر ہم نے ان کے ساتھ بیٹھ کر ایک خوبصورت علمی گفتگو کا آغاز کیا۔ وہاں علامہ اقبال (زندہ رود) نے گفتگو کا آغاز کرتے ہوئے بھرتری ہری سے کہا کہ اے وہ حکیم شاعر! جس نے دلوں کو لبھانے والے اور محبت سے بھرپور نکتہ ہائے دانی بیان کیے ہیں، تمہاری ان عاقلانہ باتوں کی بدولت ہی تو پورا مشرق کائنات کے باطنی رازوں سے واقف ہوا ہے۔

Roman Urdu

Mawlana Rumi Bhartri Hari ki shaan bayan karte hue mazeed farmate hain ke wo jaleel-ul-qadr insan hai aur faqr o darweishi ki dunya mein us ka martaba bahut ooncha hai. Us ka kalam aisa jaame’ hai ke us ke chand alfaaz (do harf) ke andar ma’ni ka ek poora jahaan chhupa hota. Wo zindagi ke karkhane aur us ke asl maqsad (kaar maya) se poori tarah ba-khabar aur mahram hai. Wo apni zaat mein Jamshid badshah ki tarah hai aur us ki hikmat se bhari hui sha’iri is aaine ya pyale (Jam-e-Jam) ki tarah hai jis mein kainat ke haqaiq saaf nazar aati hain. 

Iqbal kehte hain ke jab Rumi ne ye ta’aruf mukammal kiya to hum is dana ke hunar aur kamal ki ta’zeem ke liye khare ho gaye, aur phir hum ne in ke sath beth kar ek khoobsoorat ilmi guftagu ka aaghaz kiya. Wahan Allama Iqbal (Zinda Rud) ne guftagu ka aaghaz karte hue Bhartri Hari se kaha ke aey wo hakeem sha’ir! Jis ne dilon ko lubhane wale aur mohabbat se bharpoor nukta-haye daani bayan kiye hain, tumhari in aaqilana baaton ki badolat hi to poora Mashriq kainat ke baatni raazon se waqif hua hai.

شعر را سوز از کجا آید ، بگوے ! 

از خودی یا از خدا آید ، بگوے !

Roman Urdu)

She’r ra soz az kuja aayed, bagooye!

Az khudi ya az Khuda aayed, bagooye 

English Translation

“Please tell me, from where does this burning, transformative fire inside poetry actually come from?”

“Does it emerge from the depths of one’s own awakened Self (Khudi), or does it descend directly from God? Kindly reveal this secret to me!”

Urdu

تشریح: زندہ رود (علامہ اقبال) اب بھرتری ہری کے سامنے شاعری، آرٹ اور تصوف کا سب سے بڑا اور بنیادی فلسفیانہ سوال رکھتے ہوئے پوچھتے ہیں کہ اے دانا رشی! مہربانی کر کے مجھے یہ بتائیے کہ سچی اور انقلابی شاعری کے اندر یہ جو دلوں کو پگھلا دینے والا باطنی سوز، تڑپ اور اثر پیدا ہوتا ہے، اس کا اصل سرچشمہ کیا ہے؟ یہ تپش کہاں سے آتی ہے؟ کیا یہ سوز انسان کی اپنی بیدار خودی، اس کی ذاتی محنت، احساس اور انا کی گہرائیوں سے جنم لیتا ہے، یا پھر یہ براہِ راست اللہ تعالیٰ کی طرف سے ایک غیبی الہام، عطا اور فیضانِ الٰہی کے طور پر شاعر کے دل پر نازل ہوتا ہے؟ آپ چونکہ فقر اور بادشاہت دونوں راستوں کے محرم رہے ہیں، اس لیے مجھے اس باریک بھید کی حقیقت سے آگاہ فرمائیں۔

Roman Urdu

Zinda Rud (Allama Iqbal) ab Bhartri Hari ke saamne sha’iri, art aur tasawwuf ka sab se bara aur buniyaadi falsafiyana sawal rakhte hue puchte hain ke aey dana rishi! Meharbani kar ke mujhe ye batayein ke sachi aur inqilabi sha’iri ke andar ye jo dilon ko pighla dene wala baatni soz, tarap aur asar paida hota hai, is ka asl sarchashma kya hai? Ye tapish kahan se aati hai? Kya ye soz insan ki apni bidaar khudi, us ki zaati mehnat, ehsaas aur ana ki gehrayiyon se janam leta hai, ya phir ye barah-e-rast Allah Ta’ala ki taraf se ek ghaibi ilham, ata aur faizan-e-Ilahi ke tor par sha’ir ke dil par nazil hota hai? Aap kyunke faqr aur badshahi dono raaston ke mahram rahe hain, is liye mujhe is bareek bhed ki haqeeqat se aagah farmayein.

پردۂ او از بَم و زیرِ نواست کس نداند در جہاں شاعر کجاست !

آں دلِ گرمے کہ دارد در کنار پیشِ یزداں جسم نمی گیرد قرار !

جاںِ ما را لذّت اندر جستجوست شعر را سوز از مقامِ آرزوست !

اے تو از تاکِ سخن مستِ مدام گر ترا آید بدست ایں مقام !

Roman Urdu)

Pardah-e-o az bam o zeir-e-nawaast

Kas nadand dar jahan sha’ir kujaast !

Aan dil-e-garmay ke daarad dar kinar

Peish-e-Yazdaan jism nahi geerad qaraar !

Jaan-e-ma ra lazzat andar justajoost

She’r ra soz az maqaam-e-aarzoost !

Aey tu az taak-e-sukhan mast-e-mudaam

Gar tura aayed ba-dast een maqaam !

English Translation

“The true essence of a poet is completely veiled behind the high and low notes of his melody; no one in this physical world truly knows where the poet actually resides!”

“That burning, passionate heart which he carries inside his chest is so restless that it finds no comfort or stillness even in the supreme presence of God!”

“The ultimate ecstasy and pleasure of our soul lies in the endless quest and search; and the burning fire (soz) of poetry originates precisely from the high station of Desire (Aarzoo)!”

“O Zinda Rud, you who are perpetually intoxicated by the wine of poetic expression; if you truly manage to conquer this sublime station of Desire…”

Urdu

تشریح: زندہ رود کے سوال کا جواب دیتے ہوئے حکیم بھرتری ہری فرماتے ہیں کہ دنیا کے لوگ سمجھتے ہیں کہ شاعر صرف ایک گوشت پوست کا انسان ہے، لیکن حقیقت یہ ہے کہ کوئی نہیں جانتا کہ سچے شاعر کا اصل مقام کہاں ہے۔ وہ تو اپنے نغموں کے اونچے اور نیچھے سروں (بم و زیر) کے پردے میں چھپا ہوا ایک راز ہے۔ سچا شاعر وہ ہے جس کے پہلو میں ایک تڑپتا ہوا اور زندہ دل موجود ہوتا ہے، اور اس کا یہ دل اتنا بے قرار ہوتا ہے کہ جب وہ خدا کے حضور بھی پہنچ جائے، تب بھی اسے وہاں سکون اور ٹھہراؤ نصیب نہیں ہوتا، بلکہ وہ وہاں بھی ایک نئی تڑپ کا تقاضا کرتا ہے۔ بھرتری ہری کہتے ہیں کہ ہماری روح کا اصل لطف اور مزہ تو ہمیشہ کچھ نیا ڈھونڈنے اور تلاش (جستجو) کرنے میں ہے، اور جہاں تک شاعری میں اثر اور سوز کی بات ہے، تو یہ سوز کسی بیرونی چیز سے نہیں بلکہ انسان کے اندر موجود “آرزو اور تڑپ” کے مقام سے پیدا ہوتا ہے۔ جب انسان کے اندر کوئی عظیم مقصد پانے کی سچی تڑپ پیدا ہوتی ہے، تو اس کا کلام دلوں کو پگھلا دیتا ہے۔ اے زندہ رود! تم جو ہمیشہ شاعری کی انگوری شراب (تاکِ سخن) کے نشے میں مست رہتے ہو، اگر تمہیں آرزو کا یہ اعلیٰ مرتبہ اور راز حاصل ہو جائے تو تم کائنات کو بدل سکتے ہو۔

Roman Urdu

Zinda Rud ke sawal ka jawab dete hue hakeem Bhartri Hari farmate hain ke dunya ke log samajhte hain ke sha’ir sirf ek gosht poost ka insan hai, lekin haqeeqat ye hai ke koi nahi jaanta ke sacche sha’ir ka asl maqaam kahan hai. Wo to apne naghmon ke oonche aur neeche suron (bam o zeir) ke parde mein chhupa hua ek raaz hai. Saccha sha’ir wo hai jis ke pehloo mein ek tarapta hua aur zinda dil maujood hota hai, aur us ka ye dil itna be-qaraar hota hai ke jab wo Khuda ke huzoor bhi pohanch jaye, tab bhi use wahan sukoon aur thehrao naseeb nahi hota, balkeh wo wahan bhi ek nayi tarap ka taqaza karta hai. Bhartri Hari kehte hain ke hamari rooh ka asl lutf aur maza to hameisha kuch naya dhoondne aur talash (justajoo) karne mein hai, aur jahan tak sha’iri mein asar aur soz ki baat hai, to ye soz kisi bairooni cheez se nahi balkeh insan ke andar maujood “Aarzoo aur tarap” ke maqaam se paida hota hai. Jab insan ke andar koi azeem maqsad pane ki sachi tarap paida hoti hai, to us ka kalam dilon ko pighla deta hai. Aey Zinda Rud! Tum jo hameisha sha’iri ki angoori sharab (taak-e-sukhan) ke nashe mein mast rehte ho, agar tumhen aarzoo ka ye aala martaba aur raaz hasil ho jaye to tum kainat ko badal sakte ho.

با دو بیتِ در جہاںِ سنگ و خشت می تواں بردن دل از حُورِ بہشت !

زنده رود ہندیاں را دیدہ ام در پیچ و تاب سرِّ حق وقت است گوئی بے حجاب !

برتری ہری ایں خدایاںِ تنک مایہ ز سنگ و از خشت ! برترے ہست کہ دُور است ز دیروز و گذشت !

Roman Urdu)

Ba do beit-e-dar jahan-e-sang o khisht

Mi tawaan burdan dil az hoor-e-bahisht !

Zinda Rud: Hindiyan ra deidah am dar peich o taab

Sirr-e-Haq waqt ast goyi be-hijaab !

Bhartri Hari: Een khudayan-e-tanak maya za sang o az khisht!

Bartaray hast ke door ast za deirooz o guzasht !

English Translation

“Through just two powerful verses sung in this material world of stone and clay, one can completely win over and capture the hearts of the heavenly Houris!”

Zinda Rud: “I have seen the people of India constantly writhing in agony and confusion; it is high time that you reveal the ultimate truth of existence to them without any veil!”

Bhartri Hari: “These fake, powerless gods of theirs are made of nothing but mere stones and bricks! But the Supreme Reality is far exalted; One who is entirely beyond the limits of time, past, and tomorrow!”

Urdu

تشریح: بھرتری ہری اپنی بات مکمل کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ آرزو اور تڑپ سے بھرے ہوئے صرف دو شعر بھی اگر اس اینٹ اور پتھر کی مادی دنیا (جہانِ سنگ و خشت) میں کہے جائیں، تو ان کے اندر اتنی الٰہی طاقت ہوتی ہے کہ وہ جنت کی حوروں کے دلوں کو بھی موہ سکتے ہیں اور انہیں بے قرار کر سکتے ہیں۔

یہ سن کر علامہ اقبال (زندہ رود) برصغیر کے حالات کی طرف اشارہ کرتے ہوئے تڑپ کر کہتے ہیں کہ اے حکیمِ مشرق! میں نے ہندوستان کے لوگوں کو ہمیشہ غلامی، وہموں اور پریشانیوں کے پیچ و تاب میں جکڑا ہوا دیکھا ہے، اس لیے اب یہ بہترین وقت ہے کہ آپ اللہ تعالیٰ اور کائنات کا وہ سچا راز (سرِّ حق) ان کے سامنے بالکل صاف اور بے حجاب کر کے بیان فرما دیں جو ان کی زندگی بدل دے۔ بھرتری ہری ان کی درخواست قبول کرتے ہوئے پہلا سچ بیان کرتے ہیں کہ ان غافل لوگوں نے جن مادی چیزوں، بادشاہوں، بتوں اور دنیاوی سہاروں کو اپنا معبود بنا رکھا ہے، یہ تو انتہائی کم مایہ، سستے اور مٹی پتھر سے بنے ہوئے جھوٹے خدا ہیں جن کی اپنی کوئی حیثیت نہیں ہے۔ اصل حقیقت اور سچی ذات (خدا) تو وہ بلند و برتر ہے جو زمان و مکان کی قید سے آزاد ہے، اور جسے کل، آج یا آنے والے کل (دیروز و گذشت) کے ترازو میں نہیں تولا جا سکتا۔

Roman Urdu

Bhartri Hari apni baat mukammal karte hue kehte hain ke aarzoo aur tarap se bhare hue sirf do she’r bhi agar is eint aur patthar ki maadi dunya (jahan-e-sang o khisht) mein kahein jayein, to in ke andar itni Ilahi taqat hoti hai ke wo jannat ki hooron ke dilon ko bhi moh sakte hain aur unhen be-qaraar kar sakte hain.

Ye sun kar Allama Iqbal (Zinda Rud) barasagheer ki halat ki taraf ishaara karte hue tarap kar kehte hain ke aey hakeem-e-Mashriq! Mein ne Hindustan ke logon ko hameisha ghulami, wahmon aur pareshaniyon ke peich o taab mein jakra hua dekha hai, is liye ab ye behtareen waqt hai ke aap Allah Ta’ala aur kainat ka wo sacha raaz (sirr-e-Haq) in ke saamne bilkul saaf aur be-hijaab kar ke bayan farma dein jo in ki zindagi badal de. Bhartri Hari in ki darkhwast qabool karte hue pehla sach bayan karte hain ke in ghafil logon ne jin maadi cheezon, badshahon, buton aur dunyawei saharon ko apna mabood bana rakha hai, ye to intahai tanak-maya (kam-haisiyat), saste aur mitti patthar se bane hue jhoote khuda hain jin ki apni koi haisiyat nahi hai. Asl haqeeqat aur sachi zaat (Khuda) to wo buland o bartar hai jo zaman o makan ki qaid se aazad hai, aur jise kal, aaj ya aane wale kal (deirooz o guzasht) ke tarazoo mein nahi tola ja sakta.

سجدۂ بے ذوقِ عمل خشک و بہ جا نرسد زندگانی ہمہ کردار چہ زیبا و چہ زشت !

فاش گویم بہ تو حرفے کہ نداند ہمہ کس اے خوش آں بندہ کہ بر لوحِ دلِ او را بنوشت !

ایں جہانے کہ تو بینی اثرِ یزداں نیست بہ نشانی تست و ہم آں رِشتہ کہ بر دوک بنِشت !

پیشِ آئینِ مکافاتِ عمل سجدہ گزار زاں کہ خیزد ز عمل دوزخ و اعراف و بہشت !

Roman Urdu)

Sajda-e-be-zouq-e-amal khushk o ba ja na-rasad

Zindagani hama kirdar che zeba o che zisht !

Fash goyam ba tu harfay ke nadand hama kas

Aey khush aan banda ke bar lauh-e-dil o ra banoosht !

Een jahane ke tu beeni asar-e-Yazdaan neist

Ba nishani-e-tust o ham aan rishta ke bar dook binisht !

Peish-e-aaeen-e-mukafaat-e-amal sajda guzaar

Zan-ke kheizad za amal dozakh o a’raaf o bahisht !

English Translation

“A prostration (sajda) that is completely devoid of the passion for practical action is dry, dead, and reaches nowhere; for life is entirely made of deeds, whether they are beautiful or ugly!”

“Let me tell you openly a profound secret that common people do not know; how blessed is that servant of God who carves this truth upon the tablet of his heart!”

“This world which you see around you is not some rigid, unchangeable blueprint of God; it is nothing but your own reflection and the thread that you yourself have spun upon the spindle of destiny!”

“Therefore, bow down only before the great Law of Retribution (Karma/Action); for it is from your own actions that Hell, Purgatory, and Heaven are created!”

Urdu

تشریح: بھرتری ہری اب برصغیر کے لوگوں کے جمود کو توڑتے ہوئے زندگی کا سب سے بڑا سچ بیان کرتے ہیں کہ جو سجدے اور عبادتیں عملی جدوجہد اور جوش سے خالی ہوں، وہ محض خشک رسمیں ہیں جن کا کوئی فائدہ نہیں ہوتا اور نہ ہی وہ خدا کی بارگاہ میں قبول ہوتی ہیں۔ یاد رکھو! زندگی کا دوسرا نام “کردار اور عمل” ہے، چاہے وہ عمل اچھا (زیبا) ہو یا برا (زشت)۔ انسان جیسا کرے گا، ویسا بھرے گا۔ میں تمہیں کھول کر ایک ایسی بات بتاتا ہوں جسے دنیا کے عام غافل انسان نہیں جانتے، اور خوش قسمت ہے وہ بندہ جو میری اس بات کو اپنے دل کی تختی پر ہمیشہ کے لیے لکھ لے۔ وہ راز یہ ہے کہ یہ دنیا جسے تم اپنے چاروں طرف دیکھتے ہو اور یہ سمجھتے ہو کہ یہ خدا کی طرف سے لکھی ہوئی کوئی ایسی اٹل تقدیر ہے جسے بدلا نہیں جا سکتا، تو یہ تمہاری بھول ہے۔ یہ دنیا تو دراصل تمہارے اپنے اعمال کا نتیجہ ہے؛ یہ بالکل ایسے ہی ہے جیسے چرخے کے تکلے (دوک) پر انسان خود اپنے ہاتھوں سے سوت کاٹ کر دھاگا بناتا ہے۔ تم جیسا دھاگا کاتو گے، ویسی ہی تمہاری تقدیر بنے گی۔ اس لیے کسی فرضی تقدیر کا رونا رونے کے بجائے خدا کے بنائے ہوئے “قانونِ مکافاتِ عمل” کو تسلیم کرو اور عملِ صالح کرو، کیونکہ انسان کے اپنے اعمال ہی وہ طاقت ہیں جن سے اس کے لیے دوزخ، اعراف یا جنت کے درجات تخلیق ہوتے ہیں۔ انسان خود ہی اپنی تقدیر کا معمار ہے۔

Roman Urdu

Bhartri Hari ab barasagheer ke logon ke jamood ko torte hue zindagi ka sab se bara sach bayan karte hain ke jo sajde aur ibadatein amli jadoojahd aur josh se khali hon, wo mahz khushk rasein hain jin ka koi faida nahi hota aur na hi wo Khuda ki bargaah mein qabool hoti hain. Yaad rakho! Zindagi ka doosra naam “Kirdar aur Amal” hai, chahe wo amal accha (zeba) ho ya bura (zisht). Insan jaisa kare ga, waisa bhare ga. Mein tumhen khol kar ek aisi baat batata hoon jise dunya ke aam ghafil insan nahi jaante, aur khush-qismat hai wo banda jo meri is baat ko apne dil ki takhti par hameisha ke liye likh le. Wo raaz ye hai ke ye dunya jise tum apne charon taraf dekhte ho aur ye samajhte ho ke ye Khuda ki taraf se likhi hui koi aisi attal taqdeer hai jise badla nahi ja sakta, to ye tumhari bhool hai. Ye dunya to darasl tumhare apne a’maal ka natija hai; ye bilkul aise hi hai jaise charkhe ke takle (dook) par insan khud apne haathon se soot kaat kar dhaga banata hai. Tum jaisa dhaga kaato ge, waisi hi tumhari taqdeer bane gi. Is liye kisi farzi taqdeer ka rona rone ke bajaye Khuda ke banaye hue “Qanoon-e-Mukafaat-e-Amal” ko tasleem karo aur amal-e-saaleh karo, kyunke insan ke apne a’maal hi wo taqat hain jin se us ke liye dozakh, a’raaf ya jannat ke darjaat takhleeq hote hain. Insan khud hi apni taqdeer ka me’maar hai.

Share your love

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *