(Javed Nama-56) Namoodar Mee Shood Rooh-e-Nasir Khusro Alvi نمودار می شود روح ناصر خسر و علوی و 

دست را چوں مرکبِ تیغ و قلم کردی مدار ہیچ غم گر مرکبِ تن لنگ باشد یا عرن !

از سرِ شمشیر و از نوکِ قلم زاید ہنر اے برادر ہنچو نور از نار و نار از نارون !

بے ہنر داں نزدِ بے دیں ہم قلم ہم تیغ را چوں نباشد دیں نباشد کلک و آہن را شمن !

دیں گرامی شد بہ دانا و بہ ناداں خوار گشت پیشِ ناداں دیں چو پیشِ گاو باشد یاسمن !

Roman Urdu)

Dast ra chon markab-e-teigh o qalam kardi madaar

Heich gham gar markab-e-tan lang baashad ya aran !

Az sar-e-shamshir o az nok-e-qalam zaayed hunar

Aey biradar hincho noor az naar o naar az naarwan !

Be-hunar daan nazd-e-be-dein ham qalam ham teigh ra

Chon nabaashad dein nabaashad kilk o aahan ra shaman !

Dein girami shud ba dana o ba nadaan khwaar gasht

Peish-e-nadaan dein cho peish-e-gaav baashad yaasaman !

English Translation

“When you have made your hands the powerful chariot for both the sword and the pen, do not grieve at all if the physical chariot of your body is lame or afflicted with illness!”

“True mastery, creativity, and art are born from the edge of the sword and the tip of the pen; O brother! Just as light emerges from fire, and fire is ignited from the wood of the pomegranate tree (Naarwan)!”

“Know that in the hands of an irreligious person, both the pen and the sword are completely devoid of virtue; when true faith is missing, neither the pen nor the iron (sword) holds any real worth or value!”

“Religion attains its ultimate glory and honor through the wise, whereas it is humiliated and distorted by the ignorant; in the eyes of an ignorant person, faith is as meaningless as offering delicate jasmine flowers to a common ox!”

Urdu

تشریح: ایران کے نامور حکیم ناصر خسرو علوی کی روح دربارِ سلاطین میں حاضر ہو کر علم اور طاقت کے فلسفے پر روشنی ڈالتی ہے۔ وہ فرماتے ہیں کہ اے انسان! جب تو نے اپنے ہاتھوں کو قلم (علم) اور تلوار (قوت) جیسی عظیم سواریوں کا مرکز بنا لیا ہے، تو تجھے اس بات کا کوئی ملال نہیں ہونا چاہیے کہ تیرا مادی اور فانی جسم (مرکبِ تن) کمزور ہے، لنگڑا ہے یا کسی بیماری کا شکار ہے۔ اصل چیز انسان کی باطنی اور فکری طاقت ہوتی ہے۔ یاد رکھو کہ کائنات میں کوئی بھی تخلیقی کمال، انقلاب اور ہنر یا تو تلوار کی دھار سے جنم لیتا ہے یا پھر قلم کی نوک سے۔ اے بھائی! یہ بالکل ایسے ہی ہے جیسے آگ سے روشنی جنم لیتی ہے اور گھنے درخت کی لکڑیوں کو آپس میں رگڑنے سے آگ پیدا ہوتی ہے۔ لیکن یہاں ایک بنیادی شرط ہے؛ اگر کوئی انسان بے دین، بے ضمیر اور اخلاقیات سے عاری ہو، تو اس کے ہاتھ میں موجود قلم اور تلوار دونوں ہی بے ہنر اور تباہ کن بن جاتے ہیں۔ جب انسان کے دل میں سچا دین اور ایمان ہی نہ ہو، تو نہ تو اس کے قلم کی کوئی فکری قیمت (شمن) رہتی ہے اور نہ ہی اس کے لوہے (تلوار) کی کوئی وقعت ہوتی ہے، بلکہ وہ ظلم کا ذریعہ بن جاتے ہیں۔ سچے دین اور حق کو ہمیشہ دانا اور عاقل انسانوں کی وجہ سے عزت اور بلندی حاصل ہوتی ہے، جبکہ جاہل اور نادان لوگ اپنی حماقتوں سے اسے بدنام اور خوار کرتے ہیں۔ ایک نادان کے سامنے دینِ حق کی باتیں کرنا بالکل ایسا ہی ہے جیسے کسی چارہ کھانے والی گائے کے آگے چنبیلی (یاسمن) کے نازک اور خوشبودار پھول رکھ دیے جائیں، جسے وہ پھول کی قدر جانے بغیر چبا ڈالتی ہے۔

Roman Urdu

Iran ke namwar hakeem Nasir Khusraw Alvi ki rooh darbar-e-salateen mein hazir ho kar ilm aur taqat ke falsafe par roshni daalti hai. Wo farmate hain ke aey insan! Jab tu ne apne haathon ko qalam (ilm) aur talwar (quwat) jaisi azeem sawariyon ka markaz bana liya hai, to tujhe is baat ka koi malaal nahi hona chahiye ke tera maadi aur fani jism (markab-e-tan) kamzoor hai, langra hai ya kisi bimari ka shikar hai. Asl cheez insan ki baatni aur fikri taqat hoti hai. Yaad rakho ke kainat mein koi bhi takhleeqi kamal, inqilab aur hunar ya to talwar ki dhaar se janam leta hai ya phir qalam ki nok se. Aey biradar! Ye bilkul aise hi hai jaise aag se roshni janam leiti hai aur ghane darakht ki lakriyon ko aapas mein ragarne se aag paida hoti hai. Lekin yahan ek buniyaadi shart hai; agar koi insan be-dein, be-zhameer aur akhlaqiyat se aari ho, to us ke haath mein maujood qalam aur talwar dono hi be-hunar aur tabah-kun ban jate hain. Jab insan ke dil mein sacha dein aur eimaan hi na ho, to na to us ke qalam ki koi fikri qeemat (shaman) rehti hai aur na hi us ke lohe (talwar) ki koi waq’at hoti hai, balkeh wo zulm ka zariya ban jate hain. Sacche dein aur haq ko hameisha dana aur aaqil insanon ki wajah se izzat aur bulandi hasil hoti hai, jabke jaahil aur nadaan log apni himaqaton se use badnaam aur khwaar karte hain. Ek nadaan ke saamne dein-e-haq ki baatein karna bilkul aisa hai jaise kisi chara khane wali gaav ke aage yaasaman (chambeili) ke naazuk aur khushboodar phool rakh diye jayein, jise wo phool ki qadr jaane bighair chaba daalti hai.

ہنچو کرپاسے کہ از یک نیمہ زو الیاس را کرتہ آید و زد گر نیمہ یہودی را کفن !

ابدالی آں جواں کو سلطنت ہا آفرید کوہ سارِ خویش را در ہم رمید !

آتشے در کوہ سارِ بر فروخت باز آمد بروں یا پاک سوخت ؟

Roman Urdu)

Hincho kirpaasay ke az yek neimay zo

Ilyas ra kurta aayed o zad gar neimay Yahoodi ra kafan !

Abdali: Aan jawaan ko saltanat-ha aafreed

Kohsaar-e-khoish ra dar ham rameed !

Aatishay dar kohsaar-e-bar furookht

Baaz aamed beiroon ya paak sookht ?

English Translation

“Faith is like a single sheet of coarse cotton cloth (Kirpaas); from one half of it, a holy garment is tailored for Prophet Ilyas, while from the other half, a shroud is cut for an infidel!”

Abdali: “What became of that ambitious young Afghan leader (King Amanullah) who built modern kingdoms, but then retreated back into his rugged mountains and vanished?”

“He ignited a fierce fire of modern transformation within his rocky highlands; did he emerge from that fire refined and successful, or was he completely consumed and destroyed by it?”

Urdu

تشریح: ناصر خسرو اپنی بات کا اختتام اس خوبصورت تمثیل سے کرتے ہیں کہ دین اور شریعت کی مثال ایک سادہ کھدر یا موٹے سوتی کپڑے (کرپاس) کی طرح ہے۔ اگر اسے کوئی نیک اور صاحبِ بصیرت انسان استعمال کرے تو اسی کپڑے کے ایک حصے سے حضرت الیاس علیہ السلام کا مقدس اور بابرکت کرتہ تیار ہوتا ہے، اور اگر اسی کو کوئی جاہل یا منکر ہاتھ لگائے تو اسی کپڑے کا دوسرا حصہ ایک کافر یا یہودی کا کفن بن جاتا ہے۔ یعنی دین کا اثر انسان کی اپنی نیت اور فہم پر منحصر ہے۔ یہ کہہ کر ناصر خسرو غائب ہو جاتے ہیں۔

اس کے فوراً بعد، افغانستان کے بانی احمد شاہ ابدالی علامہ اقبال (زندہ رود) کی طرف متوجہ ہوتے ہیں اور افغانستان کے جدید مصلح شاہ امان اللہ خان کا احوال پوچھتے ہیں، جنہوں نے افغانستان کو یورپی طرز پر جدید بنانے کی کوشش کی تھی مگر قبائلی مخالفت کے باعث انہیں تخت چھوڑنا پڑا تھا۔ ابدالی پوچھتے ہیں: اے زندہ رود! اس افغان نوجوان کا کیا ہوا جس نے نئی سلطنتوں کی تعمیر کا عزم کیا تھا اور پھر حالات کی خرابی کے باعث اپنے ہی پہاڑوں اور بیابانوں کی طرف واپس لوٹ گیا؟ اس نے افغانیوں کے پتھریلے پہاڑوں میں جدید اصلاحات اور بیداری کی ایک بہت بڑی آگ سلگائی تھی؛ مجھے یہ بتاؤ کہ کیا وہ اس آزمائش کی آگ سے کامیابی کے ساتھ ایک کندن بن کر باہر نکلا ہے، یا پھر ان داخلی سازشوں اور ہنگاموں کی آگ میں جل کر بالکل خاکستر ہو گیا ہے؟

Roman Urdu

Nasir Khusraw apni baat ka ikhtitam is khoobsoorat tamseel se karte hain ke dein aur shariat ki misal ek sade khaddar ya mote soti kapre (kirpaas) ki tarah hai. Agar ise koi neik aur sahib-e-baseerat insan istemal kare to usi kapre ke ek hisse se Hazrat Ilyas (A.S) ka muqaddas aur babarkat kurta tayyar hota hai, aur agar usi ko koi jaahil ya munkir haath lagaye to usi kapre ka doosra hissa ek kafir ya Yahoodi ka kafan ban jata hai. Yani dein ka asar insan ki apni niyyat aur fahm par munhasir hai. Ye keh kar Nasir Khusraw ghaib ho jate hain.

Is ke foran baad, Afghanistan ke baani Ahmad Shah Abdali Allama Iqbal (Zinda Rud) ki taraf mutawajjah hote hain aur Afghanistan ke jadeed muslah Shah Amanullah Khan ka ahwal puchte hain, jinhon ne Afghanistan ko European tarz par jadeed banane ki koshish ki thi magar qabaili mukhalifat ke baais unhen takht chhorna para tha. Abdali puchte hain: Aey Zinda Rud! Us Afghan naujawan ka kya hua jis ne nayi saltanaton ki tameer ka azm kiya tha aur phir haalaat ki kharabi ke baais apne hi paharon aur biyabanon ki taraf wapas lout gaya? Us ne Afghanon ke pathriley paharon mein jadeed islahaat aur bidaari ki ek bahut badi aag sulgayi thi; mujhe ye batao ke kya wo is aazmaish ki aag se kamyabi ke sath ek kundan ban kar bahar nikla hai, ya phir in dakhli saazishon aur hangamon ki aag mein jal kar bilkul khakastar ho gaya hai?

زنده رود امتاں اندر اخوت گرم خیز او برادر با برادر در ستیز !

از حیات و حیات خاور است طفلکِ دہ سالہ اش لشکر گراست !

بے خبر خود راز خود پرداختہ ممکناتِ خویش را نشناختہ !

بست دار اے دل د غافل زول تن ز تن اندر فراق و دل ز دل !

Roman Urdu

Zinda Rud: Ummat-an andar ukhuwat garm-khaiz

O biradar ba biradar dar sateiz !

Az hayat o hayat-e-Khawar ast

Tiflak-e-deh sala-ash lashkar-giraast !

Be-khabar khud raaz-e-khud pardaakhta

Mumkinaat-e-khoish ra nashnaakhta !

Bast daar aey dil-e-ghafil za-dil

Tan za tan andar firaaq o dil za dil !

English Translation

Zinda Rud: “While other nations of the world are actively moving forward by strengthening bonds of brotherhood, this brother (the Afghan) is tragically at war with his own brother!”

“Yet, his innate nature embodies the very life-force and core energy of the entire East; even a mere ten-year-old child of this soil possesses the spirit of a fierce warrior!”

“Alas! He remains completely unaware of his own hidden potential and has cast away his true self; he has completely failed to recognize the immense possibilities within him!”

“He has kept his ghafil (heedless) heart detached from the collective heart of the nation; his body is separated from other bodies, and his heart is alienated from other hearts!”

Urdu

تشریح: احمد شاہ ابدالی کے سوال کا جواب دیتے ہوئے زندہ رود (علامہ اقبال) افغان قوم کے مزاج اور ان کی اندرونی خانہ جنگی کا تجزیہ پیش کرتے ہیں۔ اقبال کہتے ہیں کہ جہاں دنیا کی دوسری قومیں آپس میں بھائی چارے اور اتحاد کو فروغ دے کر تیزی سے ترقی کی طرف گامزن ہیں، وہاں افغانوں کی المیہ حالت یہ ہے کہ یہاں سگا بھائی ہی اپنے دوسرے بھائی کے ساتھ لڑائی جھگڑے اور جنگ (ستیز) میں مصروف ہے۔ ان قبائلی جھگڑوں کے باوجود، حقیقت یہ ہے کہ افغان قوم اپنی بہادری اور غیرت کے لحاظ سے پورے مشرق کی زندگی اور روح کا سرچشمہ ہے۔ ان کی شجاعت کا یہ عالم ہے کہ ان کا دس سال کا چھوٹا بچہ بھی لشکروں کو شکست دینے اور فوج کی قیادت کرنے کا جذبہ رکھتا ہے۔ لیکن افسوس کی بات یہ ہے کہ یہ قوم اپنی اس عظیم باطنی طاقت اور پوشیدہ صلاحیتوں (ممکنات) سے بالکل بے خبر ہے، اور انہوں نے آپسی دشمنیوں میں اپنی اصل خودی کو کھو دیا ہے۔ افغانوں نے اپنے غافل دل کو قومی یکجہتی کے مرکز سے دور کر لیا ہے۔ ان کے جسم ایک دوسرے سے الگ ہیں اور ان کے دل آپس میں بٹے ہوئے ہیں، جس کی وجہ سے ان کی طاقت بکھر چکی ہے۔

Roman Urdu

Ahmad Shah Abdali ke sawal ka jawab dete hue Zinda Rud (Allama Iqbal) Afghan qaum ke mizaj aur un ki andarooni khana-jangi ka tazziya pesh karte hain. Iqbal kehte hain ke jahan dunya ki doosri qaumon aapas mein bhai-chare aur ittihaad ko farogh de kar teizi se traqqi ki taraf gamzan hain, wahan Afghanon ki almiah halat ye hai ke yahan saga bhai hi apne doosre bhai ke sath larayi jhagre aur jang (sateiz) mein masroof hai. In qabaili jhagron ke bawajood, haqeeqat ye hai ke Afghan qaum apni bahadri aur ghairat ke lihaz se poore Mashriq ki zindagi aur rooh ka sarchashma hai. Un ki shuja’at ka ye aalam hai ke un ka das saal ka chhota bacha bhi lashkaron ko shikast dene aur fauj ki qiyadat karne ka jazba rakhta hai. Lekin afsoos ki baat ye hai ke ye qaum apni is azeem baatni taqat aur posheeda salahiyaton (mumkinaat) se bilkul be-khabar hai, aur unhon ne aapsi dushmaniyon mein apni asl khudi ko kho diya hai. Afghanon ne apne ghafil dil ko qaumi yakjehti ke markaz se door kar liya hai. Un ke jism ek doosre se alag hain aur un ke dil aapas mein bate hue hain, jis ki wajah se un ki taqat bikhar chuke hai.

مردِ رہرو را بہ منزل راہ نیست از مقاصد جاںِ او آگاہ نیست !

خوش سرود آں شاعرِ افغاں شناس آں کہ بیند ، باز گوید بے ہراس !

آں حکیمِ ملتِ افغانیاں آں طبیبِ علتِ افغانیاں !

اشترے یابد اگر افغان با یراق و ساز و با انبارِ دُر ہمتِ دُونش از آں انبارِ دُر ، می شود خوشنود با زنگِ شُتر !

Roman Urdu (Transliteration)

Mard-e-rahro ra ba manzil raah neist

Az maqaasid jaan-e-o aagah neist !

Khush sarood aan sha’ir-e-Afghan shanaas

Aan ke beenad, baaz goyad be-hiraas !

Aan hakeem-e-millat-e-Afghaniyaan

Aan tabeeb-e-illat-e-Afghaniyaan !

Ushturay yaabad agar Afghan ba yaraaq o saaz o ba anbaar-e-dur

Himmat-e-doon-ash az aan anbaar-e-dur, mi-shavad khushnood ba zang-e-shutar !

English Translation

“A traveler can never find his path to the destination as long as his soul remains completely unaware of his ultimate purpose and lofty goals!”

“How beautifully did that poet who truly understood the Afghan psyche sing; he who sees the absolute reality and speaks it without any fear!”

“He was the true sage of the Afghan nation, and a skilled physician who accurately diagnosed the root disease of the Afghans!”

“He said: ‘If an Afghan is gifted a majestic camel, equipped with finest armor and laden with a massive pile of priceless pearls; his low ambition would ignore the treasure and be completely satisfied with just the mere tinkling sound of the camel’s bell!'”

Urdu

تشریح: اقبال اپنی بات کو جاری رکھتے ہوئے کہتے ہیں کہ جب تک کسی مسافر (مردِ رہرو) کی روح اپنے اعلیٰ ترین مقاصد اور زندگی کے اصل ہدف سے ناواقف ہو، وہ کبھی اپنی منزلِ مقصود تک نہیں پہنچ سکتا۔ افغانوں کا اصل مسئلہ یہی ہے کہ وہ بڑے مقاصد کو بھول چکے ہیں۔ اس موقع پر افغانستان کے مایہ ناز صوفی شاعر حضرت حکیم ثنائی غزنوی (یا افغان شناس حکیم) کا ذکر کرتے ہوئے اقبال کہتے ہیں کہ اس افغان شناس شاعر نے کیا خوبصورت اور سچی بات کہی تھی، وہ جو سچ دیکھتا ہے اور بغیر کسی خوف کے اسے بیان کر دیتا ہے۔ وہ حقیقت میں افغان قوم کا سچا حکیم اور ان کی باطنی بیماریوں (علت) کا مہر طبیب تھا۔ انہوں نے افغان قوم کی نفسیات اور کم ہمتی پر چوٹ کرتے ہوئے ایک تمثیل بیان کی تھی کہ: اگر کسی افغان کو ایک ایسا بہترین اونٹ (اشتر) دے دیا جائے جو جنگی ہتھیاروں (یراق) اور ساز و سامان سے لیس ہو اور اس کی پیٹھ پر قیمتی موتیوں اور ہیروں کا ایک بہت بڑا ڈھیر (انبارِ دُر) لدا ہوا ہو، تو اس افغان کی پست اور چھوٹی ہمت (ہمتِ دون) کا یہ حال ہوگا کہ وہ اس ہیرے موتیوں کے قیمتی خزانے کی طرف دھیان ہی نہیں دے گا، بلکہ وہ اونٹ کے گلے میں بندھی ہوئی گھنٹی کی معمولی ٹن ٹن کی آواز (زنگِ شتر) سن کر ہی خوش ہو جائے گا اور اسی پر قناعت کر لے گا۔ یعنی افغان قوم ظاہری اور سطحی چیزوں پر خوش ہو جاتی ہے اور اس بڑے فکری و سیاسی خزانے کو چھوڑ دیتی ہے جو ان کے سامنے موجود ہے۔

Roman Urdu

Iqbal apni baat ko jari rakhte hue kehte hain ke jab tak kisi musafir (mard-e-rahro) ki rooh apne aala tareen maqaasid aur zindagi ke asl hadaf se nawaqif ho, wo kabhi apni manzil-e-maqsod tak nahi pohanch sakta. Afghanon ka asl masla yehi hai ke wo bade maqaasid ko bhool chuke hain. Is mauqe par Afghanistan ke maya-naz soofi sha’ir Hazrat Hakeem Sanai Ghaznavi (ya Afghan shanaas hakeem) ka zikr karte hue Iqbal kehte hain ke is Afghan shanaas sha’ir ne kya khoobsoorat aur sachi baat kahi thi, wo jo sach dekhta hai aur bighair kisi khauf ke use bayan kar deta hai. Wo haqeeqat mein Afghan qaum ka sacha hakeem aur un ki baatni bimariyon (illat) ka mahir tabeeb tha. Unhon ne Afghan qaum ki nafsiyat aur kam-himti par chot karte hue ek tamseel bayan ki thi ke: Agar kisi Afghan ko ek aisa behtareen oont (ushtar) de diya jaye jo jangi hathiyaron (yaraaq) aur saaz o saamaan se lais ho aur us ki peeth par qeemti motiyon aur heeron ka ek bahut bada dher (anbaar-e-dur) lada hua ho, to us Afghan ki past aur chhoti himmat (himmat-e-doon) ka ye haal hoga ke wo us heere motiyon ke qeemti khazane ki taraf dhyan hi nahi de ga, balkeh wo oont ke gale mein bandhi hui ghanti ki mamooli tin-tin ki aawaz (zang-e-shutar) sun kar hi khush ho jaye ga aur usi par qanaat kar le ga. Yani Afghan qaum zahiri aur sathi cheezon par khush ho jati hai aur us bade fikri wa siyasi khazane ko chhor deti hai jo un ke saamne maujood hai.

در نہادِ ما تب و تاب از دل است خاک را بیداری و خواب از دل است !

تن ز مرگِ دل دگرگوں می شود در مساماتش عرق خوں می شود !

از فسادِ دل بدن ہیچ است ہیچ دیدہ بر دل بند و جز بر دل مپیچ !

آسیا یک پیکرِ آب و گل است ملتِ افغاں در آں پیکر دل است !

Roman Urdu)

Dar nihad-e-ma tab o taab az dil ast

Khak ra bidaari o khwab az dil ast !

Tan za marg-e-dil digargoon mi shavad

Dar masamaat-ash araq khoon mi shavad !

Az fasaad-e-dil badan heich ast heich

Deida bar dil band o juz bar dil mapeich !

Asia yek paikar-e-aab o gil ast

Millat-e-Afghan dar aan paikar dil ast !

English Translation

(Ahmad Shah Abdali said:) “All the dynamic heat and passion within our inner nature is solely due to the heart; even for this earthly body of dust, both its awakening and its slumber are governed by the heart!”

“The physical body undergoes a terrifying decay upon the death of the heart; even its sweat turns into blood through its skin pores!”

“Due to the corruption of the heart, the body becomes absolutely nothing and worthless; therefore, fix your gaze firmly upon the heart and focus on nothing else!”

“The entire continent of Asia is like a massive body made of water and clay; and the Afghan nation is the living, beating heart inside that body!”

Urdu

تشریح: احمد شاہ ابدالی انسانی نفس اور قومی سیاست کا ایک گہرا موازنہ پیش کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ ہماری انسانی فطرت اور سرشت کے اندر جتنی بھی تڑپ، گرمی اور زندگی کی حرارت ہے، اس کا اصل منبع اور مرکز ہمارا “دل” ہے۔ یہ مٹی کا بنا ہوا انسانی جسم اگر بیدار ہوتا ہے تو دل کی بیداری کی وجہ سے، اور اگر غفلت کی نیند سوتا ہے تو دل کے مردہ ہونے کی وجہ سے۔ جب انسان کا دل اندر سے مر جاتا ہے تو اس کا ظاہری جسم بھی بگڑ جاتا ہے اور اس کی حالت دگرگوں ہو جاتی ہے؛ یہاں تک کہ اس کے مساموں سے پسینے کی جگہ خوف اور ناامیدی کا خون بہنے لگتا ہے۔ دل کے بگاڑ اور خرابی کی وجہ سے انسان کا پورا وجود بیکار اور مٹی کا ڈھیر بن جاتا ہے، اس لیے اپنی اصل توجہ اپنے باطن اور دل کی اصلاح پر رکھو اور دنیا کی ظاہری مادی چیزوں کے چکر میں مت پڑو۔ بالکل یہی مثال اقوامِ عالم کی ہے؛ یہ پورا براعظم ایشیا مٹی اور پانی کا ایک عظیم جسم ہے، اور اس جغرافیائی جسم کے اندر جو ملکِ افغانستان اور افغان قوم ہے، وہ ایک دھڑکتے ہوئے “دل” کی مانند ہے۔ اگر یہ دل متحرک رہے گا تو پورا ایشیا زندہ رہے گا۔

Roman Urdu

Ahmad Shah Abdali insani nafs aur qaumi siyasat ka ek gehra mawazna pesh karte hue farmate hain ke hamari insani fitrat aur sarisht ke andar jitni bhi tarap, garmi aur zindagi ki hararat hai, us ka asl manba aur markaz hamara “dil” hai. Ye mitti ka bana hua insani jism agar bidaar hota hai to dil ki bidaari ki wajah se, aur agar ghaflat ki neend sota hai to dil ke murda hone ki wajah se. Jab insan ka dil andar se mar jata hai to us ka zahiri jism bhi bigar jata hai aur us ki halat digargoon ho jati hai; yahan tak ke us ke masamon se paseene ki jagah khauf aur naamidei ka khoon behne lagta hai. Dil ke bigaar aur kharabi ki wajah se insan ka poora wajood bekaar aur mitti ka dher ban jata hai, is liye apni asl tawajjoh apne baatin aur dil ki islah par rakho aur dunya ki zahiri maadi cheezon ke chakkar mein mat paro. Bilkul yehi misal aqwaam-e-alam ki hai; ye poora barasagheer Asia mitti aur paani ka ek azeem jism hai, aur is jaghrafiyai jism ke andar jo mulk-e-Afghanistan aur Afghan qaum hai, wo ek dharkate hue “dil” ki manind hai. Agar ye dil mutaharrik rahe ga to poora Asia zinda rahe ga.

از فسادِ او فسادِ آسیا از کشادِ او کشادِ آسیا !

تا دل آزاد است تن آزاد است ورنہ کاہے در رہِ باد است تن !

ہمچو تن پابندِ آئین است دل مردہ از کیں زندہ از دیں است دل !

قوتِ دیں از مقامِ وحدت است وحدت از مشہود گردد ملت است !

Roman Urdu)

Az fasaad-e-o fasaad-e-Asia

Az kushaad-e-o kushaad-e-Asia !

Taa dil aazaad ast tan aazaad ast

Warna kaahay dar rah-e-baad ast tan !

Hamcho tan paaband-e-aaeen ast dil

Murda az keen zinda az dein ast dil !

Quwat-e-dein az maqaam-e-wahdat است

Wahdat az mashhood gardad millat ast !

English Translation

“From the internal corruption of this Afghan heart, the entire Asia falls into corruption; and from its liberation and prosperity, the whole of Asia thrives!”

“As long as the heart remains free, the physical body also enjoys freedom; otherwise, without a free heart, the body is nothing but a helpless straw in the path of a violent wind!”

“Just like the body, the heart is also bound by strict spiritual laws; it dies from malice and hatred, and is resurrected to eternal life through true Faith (Dein)!”

“The ultimate power of Faith stems from the station of Oneness (Wahdat); and when this oneness manifests into practical action, it forms a glorious Nation (Millat)!”

Urdu

تشریح: افغانستان کی جیو پولیٹیکل اور روحانی اہمیت پر زور دیتے ہوئے ابدالی کہتے ہیں کہ چونکہ افغان قوم ایشیا کا دل ہے، اس لیے اگر اس ملک کے اندر خرابی، جنگ اور بگاڑ (فساد) پیدا ہوگا تو اس کے اثر سے پورا ایشیا بدامنی کا شکار ہو جائے گا۔ اور اگر اس دل کو سکون، آزادی اور ترقی (کشاد) نصیب ہوگی تو اس کی برکت سے پورے ایشیا میں خوشحالی آئے گی۔ یاد رکھو! جب تک انسان کا باطن اور اس کا دل غیر اللہ کی غلامی سے آزاد رہتا ہے، تب تک اس کا مادی جسم بھی دنیا میں آزاد اور سر اٹھا کر جیتا ہے۔ لیکن اگر انسان کا دل ہی غلام ہو جائے، تو اس کے جسم کی حیثیت ہوا کے راستے میں اڑنے والے ایک معمولی تنکے (کاہ) کی سی رہ جاتی ہے جسے حالات کی آندھی جدھر چاہے اڑا کر لے جائے۔ جیسے جسم کچھ قوانین کا پابند ہوتا ہے، بالکل اسی طرح دل بھی کچھ باطنی اصولوں کا پابند ہے۔ دل انسانوں سے بغض، کینہ اور نفرت رکھنے سے اندر سے مر جاتا ہے، جبکہ سچے دینِ اسلام کے اصولوں پر چلنے سے دل کو نئی زندگی ملتی ہے۔ اور دین کی اصل طاقت توحید اور آپسی یکجہتی (مقامِ وحدت) سے آتی ہے۔ جب یہی توحید اور فکری یکجہتی مسلمانوں کے عملی کردار میں ظاہر (مشہود) ہو جائے، تو وہ ایک ناقابلِ شکست ملت بن جاتی ہے۔

Roman Urdu

Afghanistan ki geo-political aur roohani azmat par zor dete hue Abdali kehte hain ke chunke Afghan qaum Asia ka dil hai, is liye agar is mulk ke andar kharabi, jang aur bigaar (fasaad) paida hoga to us ke asar se poora Asia bad-amni ka shikar ho jaye ga. Aur agar is dil ko sukoon, aazadi aur traqqi (kushaad) naseeb hogi to us ki barkat se poore Asia mein khushhali aaye gi. Yaad rakho! Jab tak insan ka baatin aur us ka dil ghair-Allah ki ghulami se aazaad rehta hai, tab tak us ka maadi jism bhi dunya mein aazaad aur sar utha kar jeeta hai. Lekin agar insan ka dil hi ghulam ho jaye, to us ke jism ki haisiyat hawa ke raaste mein urne wale ek mamooli tinke (kaah) ki si reh jati hai jise haalaat ki aandhi jidhar chahe ura kar le jaye. Jaise jism kuch qawaneen ka paaband hota hai, bilkul usi tarah dil bhi kuch baatni usoolon ka paaband hai. Dil insanon se bughz, keina aur nafrat rakhne se andar se mar jata hai, jabke sacche dein-e-Islam ke usoolon par chalne se dil ko nayi zindagi milti hai. Aur dein ki asl taqat tauheed aur aapsi yakjehti (maqaam-e-wahdat) se aati hai. Jab yehi tauheed aur fikri yakjehti musalmanon ke amli kirdar mein zahir (mashhood) ho jaye, to wo ek na-qabil-e-shikast millat ban jati hai.

شرق را از خود برد تقلیدِ غرب باید ایں اقوام را تنقیدِ غرب !

قوتِ مغرب نہ از چنگ و رباب نے ز رقصِ دخترانِ بے حجاب !

نے ز سحرِ ساحرانِ لالہ رو ست نے ز عریاں ساق و نے از قطعِ موست !

محکمٰی او را نہ از لا دینی است نے فروغش از خطِ لاطینی است !

Roman Urdu)

Sharq ra az khud burd taqleed-e-Gharb

Baayad een aqwaam ra tanqeed-e-Gharb !

Quwat-e-Gharb na az chang o rabaab

Nay za raqs-e-dukhtaran-e-be-hijaab !

Nay za sihr-e-saahiran-e-lala-roost

Nay za uryaan saaq o nay az qat-e-moost !

Muhkami o ra na az la-deini ast

Nay faroogh-ash az khatt-e-Laateeni ast !

English Translation

“The blind imitation of the West has made the East completely forget its own identity; whereas these Eastern nations ought to have critically analyzed the West!”

“The immense power of the West does not originate from the music of lutes and harps, nor does it come from the shameless dancing of unveiled girls!”

“It does not stem from the charms of tulip-faced beauties, nor does it lie in baring one’s legs or cutting one’s hair short in Western styles!”

“Its political stability and strength are not due to secularism and irreligion, nor does its immense progress depend on adopting the Latin script!”

Urdu

تشریح: علامہ اقبال مشرق کے لوگوں کی ذہنی غلامی پر چوٹ کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ مغرب کی اندھی اور بنا سوچے سمجھے کی جانے والی پیروی (تقلید) نے مشرق کے لوگوں کو اتنا مسخ کر دیا ہے کہ وہ اپنی شاندار تاریخ، روایات اور خودی کو ہی بھول چکے ہیں۔ حالانکہ مشرقی اقوام کا کام یہ تھا کہ وہ مغرب کی اچھائیوں اور برائیوں کا عقل کی کسوٹی پر گہرا موازنہ اور تنقید (تنقیدِ غرب) کرتیں، اور صرف اچھے پہلوؤں کو اپناتیں۔ یورپ کی کائناتی اور سیاسی طاقت کا سبب گانے بجانے، موسیقی کے آلات (چنگ و رباب) یا وہاں کی بے پردہ اور بے حیا لڑکیوں کے رقص میں ہرگز نہیں ہے۔ مغرب کی یہ ترقی نہ تو وہاں کی سرخ و سفید خوبصورت دوشیزاؤں (ساحرانِ لالہ رو) کے ظاہری جادو کی وجہ سے ہے، اور نہ ہی جسم کو عریاں کرنے یا انگریزی طرز پر بال کٹوانے (قطعِ مو) سے حاصل ہوئی ہے۔ حد تو یہ ہے کہ یورپ کا یہ استحکام اور دبدبہ ان کی لا دینی (سیکولرازم) اور خدا سے دوری کی وجہ سے بھی نہیں ہے، اور نہ ہی ان کی یہ مادی ترقی لاطینی رسمِ الخط کو اپنا لینے سے پیدا ہوئی ہے۔ یہ سب محض ظاہری اور سطحی دھوکے ہیں جنہیں مشرقی لوگ ترقی کا راز سمجھ بیٹھے ہیں۔

Roman Urdu

Allama Iqbal Mashriq ke logon ki zehni ghulami par chot karte hue farmate hain ke Maghrib ki andhi aur bina soche samjhe ki jaane wali pairwi (taqleed) ne Mashriq ke logon ko itna maskh kar diya hai ke wo apni shandaar tareekh, riwayaat aur khudi ko hi bhool chuke hain. Halankeh mashriqi aqwaam ka kaam ye tha ke wo Maghrib ki acchaiyon aur buraiyon ka aql ki kasoti par gehra mawazna aur tanqeed (tanqeed-e-Gharb) kartein, aur sirf acche pehluon ko apnatein. Europe ki kainati aur siyasi taqat ka sabab gane bajane, moosqi ke aalaat (chang o rabaab) ya wahan ki be-parda aur be-haya ladkiyon ke raqs mein hargiz nahi hai. Maghrib ki ye traqqi na to wahan ki surkh wa safeid khoobsoorat doshizayon (saahiran-e-lala-roost) ke zahiri jadoo ki wajah se hai, aur na hi jism ko uryaan karne ya Angrezi tarz par baal katwane (qat-e-moo) se hasil hui hai. Hadd to ye hai ke Europe ka ye istihkaam aur dabdaba un ki la-deini (secularism) aur Khuda se doori ki wajah se bhi nahi hai, aur na hi un ki ye maadi traqqi Laateeni rasm-e-khatt ko apna leine se paida hui hai. Ye sab mahz zahiri aur sathi dhoke hain jinhen mashriqi log traqqi ka raaz samajh bethe hain.

قوتِ افرنگ از علم و فن است از ہمیں آتش چراغش روشن است !

حکمت از قطع و بریدِ جامہ نیست مانعِ علم و ہنر عمامہ نیست !

علم و فن را اے جواںِ شوخ و شنگ مغزی باید نہ ملبوسِ فرنگ !

اندریں رہ جز نگہ مطلوب نیست ایں کلاہ یا آں کلاہ مطلوب نیست !

Roman Urdu)

Quwat-e-Afrang az ilm o fan ast

Az hamein aatish chiragh-ash roshan ast !

Hikmat az qat o breid-e-jaama neist

Maane-e-ilm o hunar amama neist !

Ilm o fan ra aey jawaan-e-shokh o shang

Maghzay baayad na malboos-e-Farang !

Andareen rah juz nigah matloob neist

Een kulah ya aan kulah matloob neist !

English Translation

“The genuine might of the West comes entirely from its mastery over knowledge, science, and technology (Ilm o Fan); it is solely from this divine fire that their lamp is lit so brightly!”

“Wisdom and intellectual genius have absolutely nothing to do with the specific cutting and styling of your clothes; and a traditional turban (Amama) is never a barrier in the pursuit of science and arts!”

“To acquire knowledge and scientific expertise, O flashy and energetic young man; what you truly need is a sharp, thinking brain—not the fashionable attire of Europe!”

“In this path of scientific discovery, nothing is required except a deep, searching vision; wearing this specific hat or that traditional cap matters not at all!”

Urdu

تشریح: علامہ اقبال یہاں وہ کائناتی سچ کھول کر بیان کرتے ہیں جسے عام طور پر امت مسلمہ کا نوجوان نظر انداز کر دیتا ہے۔ اقبال فرماتے ہیں کہ اہل یورپ اور فرنگیوں کی اصل قوت کا راز صرف اور صرف ان کا “علم و فن، تحقیق اور سائنس” کی دنیا پر غلبہ پانا ہے۔ ان کی کامیابی کا چراغ اسی علم کی روشنی اور تپش (آتش) سے روشن ہے، جو انہوں نے کبھی مسلمانوں ہی سے سیکھا تھا۔ یاد رکھو! عقل، دانشمندی اور سائنس کا تعلق کپڑوں کی کاٹ چھانٹ، کوٹ پتلون پہننے یا فیشن کرنے سے بالکل نہیں ہے، اور سر پر اسلامی پگڑی یا عمامہ باندھنا علم و ہنر سیکھنے کی راہ میں کبھی رکاوٹ (مانع) نہیں بنتا۔ اے جدید دور کے چٹکیلے اور چست نوجوان (جواںِ شوخ و شنگ)! اگر تو واقعی علم و فن اور دنیا کی امامت حاصل کرنا چاہتا ہے، تو تجھے اپنے اندر ایک بیدار، سوچنے والا اور تخلیق کرنے والا “مغز اور ذہن” پیدا کرنا ہوگا، انگریزوں کا لباس یا کوٹ پتلون (ملبوسِ فرنگ) پہننے سے کوئی پائلٹ یا سائنسدان نہیں بن جاتا۔ کائنات کو تسخیر کرنے کے اس راستے میں صرف ایک چیز مطلوب ہے اور وہ ہے گہری، کھوجنے والی اور ریسرچ کرنے والی “نگاہ اور تڑپ”۔ اس کے لیے انگریزی ہیٹ (ٹوپی) پہننا یا نہ پہننا کوئی معنی نہیں رکھتا۔ اصل چیز لباس نہیں، بلکہ سوچ کی بلندی ہے۔

Roman Urdu

Allama Iqbal yahan wo kainati sach khol kar bayan karte hain jise aam tor par ummat-e-Muslimah ka naujawan nazar-andaz kar deta hai. Iqbal farmate hain ke ahl-e-Europe aur Farangiyon ki asl quwat ka raaz sirf aur sirf in ka “ilm o fan, tahqeeq aur science” ki dunya par ghalba pana hai. Un ki kamyabi ka chiragh usi ilm ki roshni aur tapish (aatish) se roshan hai, jo unhon ne kabhi musalmanon hi se seekha tha. Yaad rakho! Aql, danishmandi aur science ka ta’alluq kapron ki qat o breid, coat-patloon pehne ya fashion karne se bilkul nahi hai, aur sar par Islami pagri ya amama baandhna ilm o hunar seekhne ki raah mein kabhi rukawat (maane) nahi banta. Aey jadeed dor ke chatkeile aur chust naujawan (jawaan-e-shokh o shang)! Agar tu waqai ilm o fan aur dunya ki imamat hasil karna chahta hai, to tujhe apne andar ek bidaar, soche ne wala aur takhleeq karne wala “maghz aur zeihn” paida karna hoga, Angrezon ka libas ya coat-patloon (malboos-e-Farang) pehne se koi pilot ya scientist nahi ban jata. Kainat ko taskheer karne ke is raaste mein sirf ek cheez matloob hai aur wo hai gehri, khoojne wali aur research karne wali “nigah aur tarap”. Is ke liye Angrezi hat (toopi) pehna ya na pehna koi maani nahi rakhta. Asl cheez libas nahi, balkeh soch ki bulandi hai.

فکرِ چالاکے اگر داری بس است طبعِ دراکے اگر داری بس است !

گر کسے شہا خَورَد دُودِ ملکتی معنی کس چراغ گیرد از علم و فن و حکمت سراغ !

حدِ او را نہ بست بے جہاد ہیچ نئے ناید بدست !

ترک از خود رفتہ و مستِ فرنگ زہرِ نوشیں خوردہ از دستِ فرنگ !

Roman Urdu 

Fikr-e-chaalaakay agar daari bas ast

Tab-e-darraakay agar daari bas ast !

Gar kase shaha khorad dood-e-malkatay

Ma’ni-e-kas chiragh geerad az ilm o fan o hikmat suraagh !

Hadd-e-o ra na bast be-jihaad

Heich shay naayed ba-dast !

Turk az khud rafta o mast-e-Farang

Zahr-e-noshein khorda az dast-e-Farang !

English Translation

“If you possess an agile, active, and creative intellect, that is completely sufficient; if you have a sharp, penetrating mind, that is all you need to conquer the world!”

“O King! If a nation endures the hardships and smoky struggles of intellectual labor; only then does it find the luminous lamp of science, art, and absolute wisdom!”

“The boundaries of human achievement cannot be expanded without continuous, relentless struggle (Jihad); absolutely nothing can be achieved in this world without hard work!”

“Look at the modern Turk, who has completely lost his true identity and is totally intoxicated by the West; he has greedily drunk a sweet, lethal poison from the hands of Europe!”

Urdu

تشریح: اقبال فرماتے ہیں کہ ترقی پانے کے لیے بیرونی سہاروں کی ضرورت نہیں، اگر اللہ نے تمہیں ایک متحرک، چست اور تخلیقی سوچ (فکرِ چالاک) دی ہے تو یہ دنیا کو مسخر کرنے کے لیے کافی ہے، اور اگر تمہاری طبیعت تیز فہم اور سچائی کو جلد پرکھنے والی (طبعِ دراک) ہے تو تمہیں کسی فرنگی لباس کی حاجت نہیں۔ شاہِ افغانستان احمد شاہ ابدالی کو مخاطب کرتے ہوئے اقبال کہتے ہیں کہ اے بادشاہ! جب کوئی قوم علم و حکمت کی راہ میں آنے والی مشکلات کا سامنا کرتی ہے اور اس راستے کی بھٹی کا دھواں (دُودِ ملکتی) برداشت کرتی ہے، تو اسی محنت کے نتیجے میں اسے علم، ہنر اور حکمت کا وہ روشن چراغ نصیب ہوتا ہے جو صدیوں تک اس کا نام روشن رکھتا ہے۔ کائنات کا قانون یہ ہے کہ بغیر پیہم جدوجہد، محنت اور جہادِ مسلسل کے انسانی ترقی اور عظمت کی حدیں کبھی وسیع نہیں ہو سکتیں؛ اس مادی دنیا میں بغیر خون پسینہ بہائے کوئی بھی قیمتی چیز ہاتھ نہیں آتی۔ لیکن افسوس کہ اجدادِ اسلام کا وارث “ترک” (اہلِ ترکی) اجتہاد کرنے کے بجائے اپنی اصل حقیقت سے دور ہو چکا ہے اور مغرب کی ظاہری چمک دمک کے نشے میں مست ہے۔ اس نے ترقی کے نام پر فرنگیوں کے ہاتھ سے ایک ایسا میٹھا اور لذیذ زہر (زہرِ نوشیں) پی لیا ہے جو بظاہر خوبصورت دکھائی دیتا ہے مگر اندر سے غیرت اور خودی کو مار دیتا ہے۔

Roman Urdu

Iqbal farmate hain ke traqqi pane ke liye bairooni saharon ki zaroorat nahi, agar Allah ne tumhen ek mutaharrik, chust aur takhleeqi soch (fikr-e-chaalaak) di hai to ye dunya ko musakkhar karne ke liye kafi hai, aur agar tumhari tabiyat teiz-fahm aur sachayi ko jald parakhne wali (tab-e-darraak) hai to tumhen kisi Farangi libas ki haajat nahi. Shah-e-Afghanistan Ahmad Shah Abdali ko mukhatab karte hue Iqbal kehte hain ke aey badshah! Jab koi qaum ilm wa hikmat ki raah mein aane wali mushkilaat ka saamna karti hai aur is raaste ki bhatti ka dhuaan (dood-e-malkatay) bardasht karti hai, to usi mehnat ke natije mein use ilm, hunar aur hikmat ka wo roshan chiragh naseeb hota hai jo sadiyon tak us ka naam roshan rakhta hai. Kainat ka qanoon ye hai ke bighair paiham jadoojahd, mehnat aur jihad-e-musalsal ke insani traqqi aur azmat ki hadein kabhi widescreen nahi ho saktin; is maadi dunya mein bighair khoon paseena bahaye koi bhi qeemti cheez haath nahi aati. Lekin afsoos ke ajdaad-e-Islam ka waris “Turk” (ahl-e-Turki) ijtihad karne ke bajaye apni asl haqeeqat se door ho chuka hai aur Maghrib ki zahiri chamak damak ke nashe mein mast hai. Us ne traqqi ke naam par Farangiyon ke haath se ek aisa meitha aur lazeez zahar (zahar-e-noshein) pee liya hai jo bizaahir khoobsoorat dikhai deta hai magar andar se ghairat aur khudi ko maar deta hai.

زانکہ تریاقِ عراق از دست داد من چہ گویم جز خدایش یار باد !

بندۂ فرنگ از ذوقِ نمود می برد از غربیاں رقص و سرود !

نقدِ جاںِ خویش در بازد بہ لہو علمِ دشوار است می سازد بہ لہو !

از تن آسانی بگیرد سہل را فطرتِ او در پذیرد کَیل را !

سہل را جستن دریں دیرِ کہن ایں دلیل آں کہ جاں رفت از بدن !

Roman Urdu)

Zanke taryaaq-e-Iraq az dast daad

Man che goyam juz Khuda-yash yaar baad !

Banda-e-Farang az zouq-e-namood

Mi barad az gharbiyan raqs o serood !

Naqd-e-jaan-e-khoish dar baazad ba laho

Ilm dushwar ast mi saazad ba laho !

Az tan-asani bageerad sahl ra

Fitrat-e-o dar pazeerad kail ra !

Sahl ra jastan dareen deir-e-kohan

Een daleel aan ke jaan raft az badan !

English Translation

“Since he has carelessly lost the powerful antidote of his own cultural heritage (Taryaaq-e-Iraq); what else can I say except: May God be his only protector and helper!”

“The mental slave of the West, driven purely by the shallow desire for outward display and exhibitionism; only copies the singing and dancing from the Westerners!”

“He gambles away the priceless treasure of his precious life in mere amusement and trivial plays; because acquiring true science is difficult, he contents himself with worthless entertainment!”

“Out of sheer physical laziness and love for comfort, he chooses the path of ease; his degraded nature greedily accepts lazy shortcuts and superficial measures!”

“To constantly search for the easy way out in this ancient, competitive world; is the ultimate proof that the living soul has departed from the body of a nation!”

Urdu

تشریح: اقبال مشرق اور ترکی کی فکری پسپائی پر تاسف کا اظہار کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ چونکہ ان مشرقی لوگوں نے اپنے ہی گھر کا وہ زہر مار اثر نسخہ اور تریاق (تریاقِ عراق یعنی اپنی اسلامی تہذیب اور قرآن کا علم) اپنے ہاتھوں سے گنوا دیا ہے، اس لیے اب ان کی حالت پر سوائے دعا کے اور کیا کہا جا سکتا ہے، اللہ ہی اب ان کا حامی و ناصر ہو اور انہیں عقل دے۔ حالت یہ ہو چکی ہے کہ مغرب کا یہ ذہنی غلام (بندۂ فرنگ) صرف اپنی ظاہری نمائش اور فیشن کے شوق (ذوقِ نمود) کی خاطر یورپی لوگوں سے صرف ان کا گانا بجانا، عریانی اور ناچ گانا (رقص و سرود) تو فوراً سیکھ لیتا ہے، مگر ان کی سائنسی محنت نہیں اپناتا۔ وہ اپنی قیمتی زندگی کا سرمایہ اور نقدِ جاں محض کھیل کود، عیاشی اور فضول کاموں (لہو و لعب) میں ہار دیتا ہے؛ کیونکہ سچا علم اور ریسرچ حاصل کرنا ایک مشکل اور راتوں کو جاگنے والا کام ہے، اس لیے وہ علم کی سختی برداشت کرنے کے بجائے سستے کھیل تماشوں پر راضی ہو جاتا ہے۔ اپنی سستی، کاہلی اور آرام طلبی (تن آسانی) کی وجہ سے وہ ہمیشہ شارٹ کٹ اور آسان راستے تلاش کرتا ہے، اور اس کی مسخ شدہ فطرت صرف مادی اور ظاہری ناپ تول (کَیل) یعنی تیار اور پکی پکائی چیزوں کو قبول کرنے کی عادی ہو جاتی ہے۔ یاد رکھو! اس پرانے اور جفا کش کارخانۂ قدرت (دیرِ کہن) میں ہمیشہ آسان اور سستے راستوں کی تلاش میں رہنا اور محنت سے جی چرانا، اس بات کی حتمی اور سب سے بڑی دلیل ہے کہ اس قوم کے جسم سے غیرت، بیداری اور زندگی کی سچی روح رخصت ہو چکی ہے اور وہ ایک زندہ لاش بن چکی ہے۔

Roman Urdu

Iqbal Mashriq aur Turki ki fikri paspayi par taasuf ka izhar karte hue kehte hain ke chunke in mashriqi logon ne apne hi ghar ka wo zahar-maar asar nuskha aur taryaaq (taryaaq-e-Iraq yani apni Islami tehzeeb aur Quran ka ilm) apne haathon se ginwa diya hai, is liye ab in ki halat par siwaye dua ke aur kya kaha ja sakta hai, Allah hi ab in ka haami wa naasir ho aur unhen aql de. Halat ye ho chuke hai ke Maghrib ka ye zehni ghulam (banda-e-Farang) sirf apni zahiri numaish aur fashion ke shooq (zouq-e-namood) ki khatir European logon se sirf un ka gana bajana, uryaani aur naach gana (raqs o serood) to foran seekh leta hai, magar un ki scientific mehnat nahi apnata. Wo apni qeemti zindagi ka sarmaya aur naqd-e-jaan mahz khel kood, ayashi aur fazool kaamon (laho wa lab) mein haar deta hai; kyunke sacha ilm aur research hasil karna ek mushkil aur raaton ko jaagne wala kaam hai, is liye wo ilm ki sakhti bardasht karne ke bajaye saste khel tamashon par raazi ho jata hai. Apni sasti, kahli aur aaraam-talbi (tan-asani) ki wajah se wo hameisha short-cut aur aasan raaste talash karta hai, aur us ki maskh shuda fitrat sirf maadi aur zahiri naap-tol (kail) yani tayyar aur paki pakayi cheezon ko qabool karne ki aadi ho jati hai. Yaad rakho! Is purane aur jafa-kush karkhana-e-qudrat (deir-e-kohan) mein hameisha aasan aur saste raaston ki talash mein rehta aur mehnat se jee churana, is baat ki hatmi aur sab se badi daleel hai ke us qaum ke jism se ghairat, bidaari aur zindagi ki sachi rooh rukhsat ho chuke hai aur wo ek zinda laash ban chuke hai.

می شناسی چیست تہذیبِ فرنگ در جہانِ او دو صد فردوسِ رنگ !

جلوۂ پایش خانمانہا سوختہ شاخ و برگ و آشیانہا سوختہ !

ظاہرش تابندہ گیرندہ ایست دل ضعیف است و نگہ را بندہ ایست !

چشم بیند ، دل بلغزد اندروں پیشِ ایں بت خانہ افتد سرنگوں !

Roman Urdu)

Mi shanasi چیست tehzeeb-e-Farang

Dar jahan-e-o do sad ferdous-e-rang !

Jilwa-e-payash khanaman-ha sokhta

Shakh o barg o aashiyan-ha sokhta !

Zahir-ash tabinda-e-gireinda-e-ast

Dil zaeef ast o nigah ra banda-e-ast !

Chashm beenad, dil bilaghzad andaroon

Peish-e-een but-khana uftad sar-negoon !

English Translation

(Zinda Rud said:) “Do you really know what the essence of Western civilization is? Inside its world, there are hundreds of colorful, artificial paradises!”

“Yet, the destructive flash of its advancing footsteps has incinerated countless households; it has burned away the branches, leaves, and nests of human life!”

“Its outward appearance is blindingly radiant and highly captivating; however, it leaves the human heart weak and makes the intellect a slave to mere sight!”

“The physical eye gazes at its glitter, and instantly the heart trembles inside the breast; it falls down prostrate and defeated before this grand idol-house!”

Urdu

تشریح: علامہ اقبال (زندہ رود) احمد شاہ ابدالی کے سامنے مغربی تہذیب کا اصل چہرہ بے نقاب کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ کیا تم جانتے ہو کہ اس فرنگی تہذیب کی اصل حقیقت کیا ہے؟ اس نے دنیا کو دھوکا دینے کے لیے اپنے مادی ماحول میں رنگوں کی سینکڑوں مصنوعی جنتیں سجا رکھی ہیں۔ لیکن اس چمک دمک کا باطنی المیہ یہ ہے کہ اس تہذیب کے ظاہری جلووں کی آگ نے انسانیت کے ہزاروں ہنستے بستے خاندان (خانمانہا) جلا کر خاکستر کر دیے۔ اس مادی ترقی کی اندھی دوڑ نے انسانی سکون کے باغ کی شاخوں، پتوں اور گھونسلوں کو جلا ڈالا ہے۔ اس مغرب کا ظاہر تو بہت چمکدار اور اپنی طرف کھینچنے والا ہے، مگر اس کا باطن اتنا زہر آلود ہے کہ جو بھی اسے دیکھتا ہے، اس کا دل اندر سے کمزور ہو جاتا ہے اور اس کی عقل ظاہری مناظر کی غلام بن کر رہ جاتی ہے۔ جب انسان کی آنکھ ان فرنگی جلووں کو دیکھتی ہے تو اس کا دل ایمان کی حرارت سے محروم ہو کر سینے میں کانپنے (بلغزد) لگتا ہے، اور وہ غیرتِ خودی کو بھلا کر مغرب کے اس زرق برق بت خانے کے سامنے سجدہ ریز اور سرنگوں ہو جاتا ہے۔

Roman Urdu

Allama Iqbal (Zinda Rud) Ahmad Shah Abdali ke saamne maghribi tehzeeb ka asl chehra be-naqab karte hue farmate hain ke kya tum jaante ho ke is Farangi tehzeeb ki asl haqeeqat kya hai? Us ne dunya ko dhoka dene ke liye apne maadi mahool mein rangon ki sainkron masnooi jannatein saja rakhi hain. Lekin is chamak damak ka baatni almiah ye hai ke is tehzeeb ke zahiri jilwon ki aag ne insaniyat ke hazaron hanste baste khaandan (khanaman-ha) jala kar khakastar kar diye. Is maadi traqqi ki andhi dour ne insani sukoon ke baagh ki shakhon, paton aur ghonslon ko jala dala hai. Is Maghrib ka zahir to bahut chamakdar aur apni taraf kheinchne wala hai, magar us ka baatin itna zahar-aalood hai ke jo bhi ise dekhta hai, us ka dil andar se kamzoor ho jata hai aur us ki aql zahiri manazir ki ghulam ban kar reh jati hai. Jab insan ki aankh in Farangi jilwon ko dekhti hai to us ka dil eimaan ki hararat se mahroom ho kar seene mein kaanpne (bilaghzad) lagta hai, aur wo ghairat-e-khudi ko bhula kar Maghrib ke is zarq barq but-khane ke saamne sajda-reez aur sar-negoon ho jata hai.

کس نداند شرق را تقدیر چیست ! دل بہ ظاہر بستہ را تدبیر چیست ؟

ابدالی آنچه بر تقدیرِ شرق قادر است عزم و حزمِ پہلوی و نادر است !

عقدۂ ایران کشاد آں پہلوی آں وارثِ تختِ قباد !

Roman Urdu)

Kas nadand Sharq ra taqdeer چیست !

Dil ba zahir basta ra tadbeer چیست ؟

Abdali: Aancheh bar taqdeer-e-Sharq qadir ast

Azm o hazm-e-Pahlavi o Nadir ast !

Uqdah-e-Iran kushaad aan Pahlavi

Aan waaris-e-takht-e-Qubaad !

English Translation

“No one truly knows what the ultimate destiny of the East will be! What salvation can there be for a nation whose heart is entangled only in outward appearances?”

Abdali: “That divine force which has the power to reshape the destiny of the East is the firm resolve and political foresight of Pahlavi and Nadir!”

“It was Pahlavi who untied the complex, tangled knots of Iran’s decline; he who is the rightful heir to the ancient imperial throne of King Qubaad!”

Urdu

تشریح: زندہ رود درد بھرے انداز میں ایک سوال اٹھاتے ہیں کہ اس گمراہ کن صورتحال میں کوئی نہیں جانتا کہ مشرق کی تقدیر اب کس کروٹ بیٹھے گی۔ جو مشرقی قومیں مغرب کے ظاہری نقش و نگار پر اپنا دل ہار بیٹھی ہیں، اب ان کے بچاؤ کی کیا تدبیر ہو سکتی ہے؟

اس مایوسی کے جواب میں احمد شاہ ابدالی امید کا چراغ روشن کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ مشرق کی سوئی ہوئی تقدیر کو بدلنے اور اسے دوبارہ بیدار کرنے کی اگر کسی میں صلاحیت ہے، تو وہ ایران کے شاہ رضا شاہ پہلوی اور افغانستان کے بادشاہ محمد نادر شاہ کا پختہ ارادہ (عزم) اور ان کی تدبر و دوراندیشی (حزم) ہے۔ ابدالی کہتے ہیں کہ رضا شاہ پہلوی نے اپنی غیرت اور محنت سے جدید ایران کی مشکلات کی گرہ (عقدہ) کو کھول دیا ہے اور اسے ترقی کی راہ پر ڈالا ہے۔ وہ ایران کے قدیم عظیم بادشاہ “قباد” کے تخت کا سچا وارث ثابت ہوا ہے جس نے اپنے ملک کو بیرونی تسلط سے نکالنے کی بھرپور کوشش کی۔

Roman Urdu

Zinda Rud dard bhare andaaz mein ek sawal uthate hain ke is gumrah-kun soorat-e-hal mein koi nahi jaanta ke Mashriq ki taqdeer ab kis karwat bethe gi. Jo mashriqi qaumon Maghrib ke zahiri naqsh o nigar par apna dil haar bethi hain, ab un ke bachao ki kya tadbeer ho sakti hai?

Is mayoosi ke jawab mein Ahmad Shah Abdali umeid ka chiragh roshan karte hue farmate hain ke Mashriq ki sooi hui taqdeer ko badalne aur use dobara bidaar karne ki agar kisi mein salahiyat hai, to wo Iran ke Shah Reza Shah Pahlavi aur Afghanistan ke badshah Muhammad Nadir Shah ka pukhta irada (azm) aur un ki tadabbur wa door-andeshi (hazm) hai. Abdali kehte hain ke Reza Shah Pahlavi ne apni ghairat aur mehnat se jadeed Iran ki mushkilaat ki girah (uqdah) ko khol diya hai aur use traqqi ki raah par dala hai. Wo Iran ke qadeem azeem badshah “Qubaad” ke takht ka sacha waaris sabit hua hai jis ne apne mulk ko bairooni tasallut se nikalne ki bharpoor koshish ki.

نادر آں سرمایۂ عزمِ نظام غَمِ دیں و وطن زار و زبوں !

لشکرش از کوہسار آمد بروں ہم سپاہی ، ہم سپہ گر ، ہم امیر !

با عدو فولاد و با یاراں حریر ! من فدائے آں کہ خود را دیدہ است

عصرِ حاضر را نکو سنجیدہ است ! غربیاں را شیوہ ہائے ساحری است تکیہ جز بر خویش کردن کافری است !

Roman Urdu)

Nadir aan sarmaya-e-azm-e-nizaam

Gham-e-dein o watan zaar o zaboon !

Lashkar-ash az kohsaar aamed beiroon

Ham sipahi, ham sipah-gar, ham ameer !

Ba adu folaad o ba yaaraan hareer !

Man fidaye aan ke khud ra deida ast

Asr-e-hazir ra nako sanjida ast !

Gharbiyan ra shewa-ha-ye saahiri ast

Takya juz bar khoish kardan kafari ast !

English Translation

“Nadir Shah is the ultimate embodiment of administrative resolve; he who kept himself restless and consumed by the profound sorrow for his Faith and homeland!”

“His brave army marched out from the rugged mountains; he is simultaneously a dedicated soldier, a master strategist, and a majestic ruler!”

“He is like absolute steel against the enemy, yet as soft as pure silk among his friends and allies!”

“I am completely devoted to that visionary leader who has discovered his own inner potential and has perfectly evaluated the spirit of the modern age!”

“The methods of the Western nations are nothing but deceptive sorcery; to rely on anyone except your own inner strength is an act of spiritual infidelity (Kafari)!”

Urdu

تشریح: احمد شاہ ابدالی افغانستان کے غازی بادشاہ محمد نادر شاہ کو خراجِ تحسین پیش کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ نادر شاہ افغان قوم کے نظام کو درست کرنے کا ایک پختہ عزم ہے۔ وہ اپنے سچے دین اور اپنے پیارے وطن افغانستان کی حالت کو سنوارنے کے غم میں ہر وقت تڑپتا رہتا تھا۔ جب افغانستان داخلی انتشار کا شکار تھا، تو نادر شاہ کا لشکر پہاڑوں سے نکل کر امن قائم کرنے آیا۔ اس کی سب سے بڑی صفت یہ ہے کہ وہ بیک وقت ایک عام عاجز سپاہی بھی ہے، جنگی چالوں کا ماہر (سپہ گر) بھی ہے اور قوم کا امیر و حکمران بھی ہے۔ وہ حق و باطل کے معرکے میں دشمن (عدو) کے لیے فولاد کی طرح سخت اور ناقابلِ تسخیر ہے، جبکہ اپنے پیاروں اور دوستوں کے حلقے میں ریشم (حریر) کی طرح نرم اور شفیق ہے۔ ابدالی فرماتے ہیں کہ میں ایسے خوددار انسان پر قربان جاؤں جس نے اپنی باطنی صلاحیتوں کو پہچان لیا ہے اور موجودہ دور کے تقاضوں کو اچھی طرح جانچ پرکھ لیا ہے۔ یاد رکھو! انگریزوں اور یورپی لوگوں کے سیاسی طریقے اور فلسفے محض جادوگری اور فریب (ساحری) ہیں۔ اس مادی دنیا میں اپنی قوتِ خودی کے بجائے غیروں کے سہاروں پر بھروسا کرنا اور ان پر تکیہ کرنا ایک کافرانہ عمل ہے، مومن ہمیشہ اپنی طاقت پر بھروسا کرتا ہے۔

Roman Urdu

Ahmad Shah Abdali Afghanistan ke ghazi badshah Muhammad Nadir Shah ko khiraj-e-tahseen pesh karte hue kehte hain ke Nadir Shah Afghan qaum ke nizaam ko durast karne ka ek pukhta azm hai. Wo apne sacche dein aur apne pyare watan Afghanistan ki halat ko sanwarne ke gham mein har waqt tarapta rehta tha. Jab Afghanistan dakhli intishar ka shikar tha, to Nadir Shah ka lashkar paharon se nikal kar amn qaim karne aaya. Is ki sab se badi sifat ye hai ke wo biek waqt ek aam aajiz sipahi bhi hai, jangi chaalon ka mahir (sipah-gar) bhi hai aur qaum ka ameer wa hukmran bhi hai. Wo haq wa baatil ke ma’rake mein dushman (adu) ke liye folaad ki tarah sakht aur na-qabil-e-taskheer hai, jabke apne pyaron aur doston ke halqe mein resham (hareer) ki tarah narm aur shafeeq hai. Abdali farmate hain ke mein aise khuddar insan par qurban jaon jis ne apni baatni salahiyaton ko pehchan liya hai aur maujooda dor ke taqazon ko acchi tarah jaanch parakh liya hai. Yaad rakho! Angrezon aur European logon ke siyasi tareeqe aur falsafe mahz jadoogari aur fareib (saahiri) hain. Is maadi dunya mein apni quwat-e-khudi ke bajaye ghairon ke saharon par bharosa karna aur un par takya karna ek kafirana amal hai, momin hameisha apni taqat par bharosa karta hai.

سلطان شہید بازگو از ہند و از ہندوستاں آں کہ با کاہش نیر زد بوستاں !

آں کہ اندر مسجدش ہنگامہ مُرد آں کہ اندر دَیرِ او آتش فُسرد !

آں کہ دل از بہرِ او خوں کردہ ایم آں کہ یادش را بہ جاں پروردہ ایم !

از غمِ ما کُن غمِ او را قیاس آہ ازاں معشوقِ عاشق ناشناس !

Roman Urdu)

Sultan Shaheed: Baaz-go az Hind o az Hindustan

Aan ke ba kaah-ash nay-arzad bostan !

Aan ke andar masjid-ash hangama murd

Aan ke andar deir-e-o aatish fusurd !

Aan ke dil az bahr-e-o khoon karda-eim

Aan ke yaad-sh ra ba jaan parwarda-eim !

Az gham-e-ma kun gham-e-o ra qiyaas

Aah azan maashooq-e-aashiq nashanaas !

English Translation

Sultan Shaheed: “Speak to me again of India and its current state; that glorious subcontinent whose single blade of straw is worth more than an entire foreign garden!”

“That land where the passionate, faithful commotion inside its mosques has died down; and where the sacred fires inside its temples have grown cold!”

“That beloved India for whose freedom we spilled our own heart’s blood; and whose sacred memory we have nurtured within our very souls!”

“Judge the depth of India’s current sorrow by measuring it against the agony of our own restless spirits; alas, what a tragedy that our beloved nation fails to recognize its true lovers!”

Roman Urdu

تشریح: اس فکری گفتگو کے دوران برصغیر کی آزادی کے عظیم مجاہد اور شیرِ میسور سلطان ٹیپو شہید کی روح تڑپ کر سامنے آتی ہے۔ وہ اپنے وطن کی محبت میں بے قرار ہو کر زندہ رود (اقبال) سے پوچھتے ہیں: اے مشرق کے شاعر! مجھے میرے وطن ہند اور ہندوستان کے حالات بتاؤ۔ وہ ہندوستان جو اتنا عظیم اور زرخیز ملک ہے کہ دنیا کا بڑے سے بڑا باغ بھی اس کے ایک ادنیٰ تنکے (کاہ) کی قیمت کے برابر نہیں ہے۔ مجھے بتاؤ کہ کیا اب بھی وہاں غلامی کا اندھیرا ہے؟ کیونکہ ایک وقت وہ تھا جب اس ملک کی مسجدوں میں حق کی آواز کا مومنانہ ہنگامہ ختم ہو چکا تھا اور ہندوؤں کے مندروں (دیر) کی آگ بھی بجھ چکی تھی، یعنی پوری قوم ذہنی طور پر مر چکی تھی۔ یہ وہ پیارا وطن ہندوستان ہے جس کی آزادی کی خاطر ہم نے اپنا خون بہایا اور اپنے دلوں کو زخمی کیا، اور ہم نے اپنی روحوں کے اندر ہمیشہ اس کی یاد کو پالا ہے۔ اے زندہ رود! تم ہماری روحوں کے اس اضطراب اور غم سے ہندوستان کی زبوں حالی کا اندازہ لگا سکتے ہو۔ افسوس ہے اس معشوق (ہندوستان) پر جو اپنے سچے عاشقوں اور مخلص شہیدوں کی قربانیوں کو نہیں پہچانتا اور غیروں کی غلامی میں پڑا ہوا ہے۔

Roman Urdu

Is fikri guftago ke doran barasagheer ki aazadi ke azeem mujahid aur Sheir-e-Mysore Sultan Tipu Shaheed ki rooh tarap kar saamne aati hai. Wo apne watan ki mohabbat mein be-qarar ho kar Zinda Rud (Iqbal) se puchte hain: Aey Mashriq ke sha’ir! Mujhe mere watan Hind aur Hindustan ke haalaat batao. Wo Hindustan jo itna azeem aur zarkheiz mulk hai ke dunya ka bade se bada baagh bhi us ke ek adna tinke (kaah) ki qeemat ke barabar nahi hai. Mujhe batao ke kya ab bhi wahan ghulami ka andheira hai? Kyunke ek waqt wo tha jab is mulk ki masjidon mein haq ki aawaz ka mominana hangama khatam ho chuka tha aur Hinduon ke mandron (deir) ki aag bhi bujh chuke thi, yani poora mulk zehni tor par mar chuka tha. Ye wo pyare watan Hindustan hai jis ki aazadi ki khatir hum ne apna khoon bahaya aur apne dilon ko zakhmi kiya, aur hum ne apni roohon ke andar hameisha us ki yaad ko pala hai. Aey Zinda Rud! Tum hamari roohon ke is iztiraab aur gham se Hindustan ki zaboon-hali ka andaaza laga sakte ho. Afsoos hai is maashooq (Hindustan) par jo apne sacche aashiqon aur mukhlis shaheedon ki qurbaniyon ko nahi pehchanta aur ghairon ki ghulami mein para hua hai.

زنده رود ہندیاں منکر ز قانونِ فرنگ در نگیرد سحر و افسونِ فرنگ !

روح را بارِ گراں آئینِ غیر گرچہ آید ز آسمان آئینِ غیر !

Roman Urdu)

Zinda Rud: Hindiyan munkir za qanoon-e-Farang

Dar nagireid sihr o afsoon-e-Farang !

Rooh ra baar-e-giraan aaeen-e-ghair

Gar-cheh aayed za aasmaan aaeen-e-ghair !

English Translation

Zinda Rud: “The people of India have now completely rebelled against and rejected the colonial laws of the British; the deceptive magic and spells of the West no longer work on them!”

“To a nation’s sovereign soul, any law imposed by foreigners is an incredibly heavy and suffocating burden; even if that foreign law were to descend directly from the heavens!”

Urdu

تشریح: سلطان ٹیپو شہید کے اس درد بھرے سوال کا جواب دیتے ہوئے علامہ اقبال (زندہ رود) انہیں ہندوستان کی بیداری کی خوشخبری سناتے ہیں۔ اقبال کہتے ہیں کہ اے سلطانِ عالی مقام! اب مایوسی کا دور ختم ہو رہا ہے۔ ہندوستان کے رہنے والے اب انگریزوں اور فرنگیوں کے بنائے ہوئے ظالمانہ قوانین کو ماننے سے صاف انکار کر چکے ہیں (منکر ہو گئے ہیں)۔ اب مغربی تہذیب کا جھوٹا سحر، جادو اور ان کے سیاسی ہتھکنڈے (افسون) ہندوستانیوں پر اثر نہیں کر رہے، اور وہ آزادی کے لیے کھڑے ہو چکے ہیں۔ یاد رکھیے کہ کسی بھی غیر قوم کا بنایا ہوا قانون (آئینِ غیر) انسان کی آزاد روح کے لیے ہمیشہ ایک بہت بڑا اور ناقابلِ برداشت بوجھ (بارِ گراں) ہوتا ہے جو اس کی ترقی کو روک دیتا ہے۔ غیروں کا قانون اور ان کی تہذیب کبھی کسی قوم کو راس نہیں آ سکتی، چاہے وہ قانون کتنا ہی خوبصورت کیوں نہ ہو اور چاہے وہ بظاہر آسمان سے ہی کیوں نہ اترا ہو! جب تک قوم کا اپنا قانون اور اپنی آزادی نہ ہو، وہ کبھی زندہ نہیں ہو سکتی۔ اب اہل ہند اس بوجھ کو اتار پھینکنے کے لیے تیار ہیں۔

Roman Urdu

Sultan Tipu Shaheed ke is dard bhare sawal ka jawab dete hue Allama Iqbal (Zinda Rud) unhen Hindustan ki bidaari ki khush-khabri sunate hain. Iqbal kehte hain ke aey Sultan-e-Aali Maqaam! Ab mayoosi ka dor khatam ho raha hai. Hindustan ke rehne wale ab Angrezon aur Farangiyon ke banaye hue zalimana qawaneen ko maanne se saaf inkar kar chuke hain (munkir ho gaye hain). Ab maghribi tehzeeb ka jhoota sihr, jadoo aur un ke siyasi hathkande (afsoon) Hindustaniyon par asar nahi kar rahe, aur wo aazadi ke liye khare ho chuke hain. Yaad rakhiye ke kisi bhi ghair qaum ka banaya hua qanoon (aaeen-e-ghair) insan ki aazaad rooh ke liye hameisha ek bahut bada aur na-qabil-e-bardasht bojh (baar-e-giraan) hota hai jo us ki traqqi ko rok deta hai. Ghairon ka qanoon aur un ki tehzeeb kabhi kisi qaum ko raas nahi aa sakti, chahe wo qanoon kitna hi khoobsoorat kyun na ho aur chahe wo bizaahir aasmaan se hi kyun na utra ho! Jab tak qaum ka apna qanoon aur apni aazadi na ho, wo kabhi zinda nahi ho sakti. Ab ahl-e-Hind is bojh ko utar pheinkne ke liye tayyar hain.

ہندیاں منکر ز قانونِ فرنگ در نگیرد سحر و افسونِ فرنگ !

روح را بارِ گراں آئینِ غیر گرچہ آید ز آسمان آئینِ غیر !

سلطان شہید چوں بروید آدم از مشتِ گلے با دلے یا آرزوئے درد دلے !

لذتِ عصیاں چشیدن کارِ اوست غیرِ خود چیزی ندیدن کارِ اوست !

Roman Urdu)

Hindiyan munkir za qanoon-e-Farang

Dar nagireid sihr o afsoon-e-Farang !

Rooh ra baar-e-giraan aaeen-e-ghair

Gar-cheh aayed za aasmaan aaeen-e-ghair !

Sultan Shaheed: Chon baroyed aadam az musht-e-giley

Ba dalay ya aarzu-ye-dar dalay !

Lazzat-e-isyaan chasheedan kaar-e-o-st

Ghair-e-khud cheezay nadeedan kaar-e-o-st !

English Translation

(Zinda Rud said:) “The people of India have now completely rejected the laws of the British; the deceptive magic and charms of the West no longer affect them!”

“To a nation’s soul, any law imposed by foreigners is a heavy, suffocating burden; even if that foreign law were to descend directly from the heavens!”

Sultan Shaheed: “When a human being emerges and is created from a mere handful of clay, he is blessed with a living heart or a deep yearning within that heart!”

“To taste the thrilling experience of rebellion (or non-conformity) is his innate nature; and to look at nothing in the universe except his own unique identity is his true purpose!”

Urdu

تشریح: علامہ اقبال (زندہ رود) ٹیپو شہید کو برصغیر کی بیداری کی خوشخبری دیتے ہوئے کہتے ہیں کہ ہندوستان کے غیور عوام اب انگریزوں کے غلامانہ قوانین کو ماننے سے صاف انکار کر چکے ہیں۔ اب مغرب کا جادو اور ان کے مادی فریب ہندوستانیوں پر اثر نہیں کر رہے۔ یاد رکھیے کہ غیروں کا بنایا ہوا قانون انسانی روح کے لیے ہمیشہ ایک ناقابلِ برداشت بوجھ ہوتا ہے، چاہے وہ قانون کتنا ہی مثالی ہو اور آسمان سے ہی کیوں نہ اترا ہو!

یہ سن کر سلطان ٹیپو شہید انسانی فطرت اور خودی کا ایک گہرا فلسفہ بیان کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ جب انسان مٹی کے ایک ادنیٰ ڈھیر (مشتِ گل) سے پیدا ہوتا ہے، تو خدا اسے ایک دھڑکتا ہوا دل دیتا ہے جس کے اندر تڑپ اور انوکھی آرزوئیں ہوتی ہیں۔ اس مٹی کے انسان کا اصل کام یہ ہے کہ وہ تقلید کی لکیر چھوڑ کر اپنے مصلحت پسند نفس کے خلاف “عصیاں” (نافرمانی و سرکشی) کی لذت چکھے اور کائنات کی ظاہری چیزوں کے آگے سر جھکانے کے بجائے صرف اپنے باطن اور اپنی خودی (غیر خود چیزی ندیدن) پر نظر رکھے۔

Roman Urdu

Allama Iqbal (Zinda Rud) Tipu Shaheed ko barasagheer ki bidaari ki khush-khabri dete hue kehte hain ke Hindustan ke ghaiyoor awaam ab Angrezon ke ghulamana qawaneen ko maanne se saaf inkar kar chuke hain. Ab Maghrib ka jadoo aur un ke maadi fareib Hindustaniyon par asar nahi kar rahe. Yaad rakhiye ke ghairon ka banaya hua qanoon insani rooh ke liye hameisha ek na-qabil-e-bardasht bojh hota hai, chahe wo qanoon kitna hi misali ho aur aasmaan se hi kyun na utra ho!

Ye sun kar Sultan Tipu Shaheed insani fitrat aur khudi ka ek gehra falsafa bayan karte hue farmate hain ke jab insan mitti ke ek adna dher (musht-e-gil) se paida hota hai, to Khuda use ek dharkata hua dil deta hai jis ke andar tarap aur anokhi aarzuayein hoti hain. Is mitti ke insan ka asl kaam ye hai ke wo taqleed ki lakeer chhor kar apne maslahat-pasand nafs ke khilaf “isyaan” (nafarmani wa sarkashi) ki lazzat chakhe aur kainat ki zahiri cheezon ke aage sar jhukane ke bajaye sirf apne baatin aur apni khudi (ghair-e-khud cheezay nadeedan) par nazar rakhe.

زانکہ بے عصیاں خودی ناید بدست تا خودی ناید بدست آید شکست !

زائرِ شہر و دیارم بودہ ای چشمِ خود را بر مزارم سودہ ای !

اے شناسائے حدودِ کائنات در دکن دیدی ز آثارِ حیات ؟

زنده رود تخمِ اشکے در دکن ریختم لالہ ہا روید ز خاکِ آں چمن !

Roman Urdu)

Zanke be-isyaan khudi naayed ba-dast

Taa khudi naayed ba-dast aayed shikast !

Za’ir-e-shahr o diyar-am boda-ay

Chashm-e-khud ra bar mazar-am soda-ay !

Aey shanasaye hudood-e-kainat

Dar Dakan deidi za aasaar-e-hayat ?

Zinda Rud: Tukhm-e-ashkay dar Dakan reikhtam

Lala-ha royad za khak-e-aan chaman !

English Translation

“Because without the courage to resist and rebel against false constructs, the true Self (Khudi) can never be achieved; and as long as the Self is not realized, utter defeat is inevitable!”

“You have been a sacred pilgrim to my city and my territory; you have respectfully rubbed your eyes against the dust of my final resting place!”

“O you who deeply understands the mysterious boundaries of the universe! Did you witness any signs of true life remaining within my beloved Dakan?”

Zinda Rud: “I have sown the precious seeds of my burning tears into the soil of Dakan; and now, fiery red tulips are blossoming from the dust of that garden!”

Urdu

تشریح: سلطان شہید فرماتے ہیں کہ جب تک انسان باطل نظاموں اور حالات کے جبر کے خلاف ٹکرانے کا حوصلہ (عصیاں) پیدا نہیں کرتا، تب تک اس کی خودی بیدار نہیں ہوتی۔ اور جب تک خودی بیدار ہو کر ہاتھ میں نہ آئے، انسان کو زندگی کے ہر میدان میں ذلت اور شکست کا سامنا کرنا پڑتا ہے۔ اس فکری نکتے کے بعد سلطان علامہ اقبال کو مخاطب کر کے جذباتی انداز میں کہتے ہیں کہ اے زندہ رود! تم تو میرے شہر (میسور، سری رنگا پٹم) اور میری بستی کے زائر رہ چکے ہو، اور تم نے عقیدت کے مارے اپنی آنکھیں میرے مزار کی مٹی پر ملی ہیں۔ اے کائنات کے اسرار اور حدود کو پہچاننے والے دانا شاعر! سچ بتاؤ، جب تم دکن گئے تھے تو کیا تمہیں وہاں میری قربانیوں کے بعد زندگی کے کوئی آثار، کوئی بیداری اور غیرت کی چمک دکھائی دی؟

اس کے جواب میں زندہ رود (اقبال) نہایت عقیدت اور عاجزی سے کہتے ہیں کہ اے سلطانِ عالی مقام! میں جب دکن گیا تھا تو وہاں کی زبوں حالی پر میرا دل تڑپ اٹھا تھا اور میں نے آپ کے حضور عقیدت اور دکھ کے آنسو بہائے تھے۔ میں نے دکن کی مٹی میں اپنے ان اشکوں کے بیج بو دیے تھے، اور اب ان اشکوں کی برکت سے اس چمن کی مٹی سے بیداری اور انقلاب کے سرخ لالہ کے پھول اگ رہے ہیں۔

Roman Urdu

Sultan Shaheed farmate hain ke jab tak insan baatil nizaamon aur haalaat ke jabr ke khilaf takrane ka housla (isyaan) paida nahi karta, tab tak us ki khudi bidaar nahi hoti. Aur jab tak khudi bidaar ho kar haath mein na aaye, insan ko zindagi ke har maidan mein zillat aur shikast ka saamna karna पड़ता hai. Is fikri nukte ke baad Sultan Allama Iqbal ko mukhatab kar ke jazbati andaaz mein kehte hain ke aey Zinda Rud! Tum to mere shahr (Mysore, Seringapatam) aur meri basti ke za’ir reh chuke ho, aur tum ne aqeedat ke mare apni aankhein mere mazar ki mitti par mili hain. Aey kainat ke asrar aur hudood ko pehchanne wale dana sha’ir! Sach batao, jab tum Dakan gaye the to kya tumhen wahan meri qurbaniyon ke baad zindagi ke koi aasaar, koi bidaari aur ghairat ki chamak dikhai di?

Is ke jawab mein Zinda Rud (Iqbal) nihayat aqeedat aur aajzi se kehte hain ke aey Sultan-e-Aali Maqaam! Mein jab Dakan gaya tha to wahan ki zaboon-hali par mera dil tarap utha tha aur mein ne aap ke huzoor aqeedat aur dukh ke aansoo bahaye the. Mein ne Dakan ki mitti mein apne un ashkon ke beej bo diye the, aur ab un ashkon ki barkat se is chaman ki mitti se bidaari aur inqilab ke surkh lala ke phool ug rahe hain.

رودِ کاویری مدام اندر سفر دیدم ام در جاںِ او شورے دگر !

سلطان شہید اے ترا دادند حرفِ دل فروز از تپِ اشکِ تو می سوزم ہنوز !

کاو کاوِ ناخنِ مردانِ راز جوئے خوں بکشاد از رگہائے ساز !

آں نوا کز جاںِ تو آید بروں می دہد ہر سینہ را سوزِ دروں !

Roman Urdu)

Rood-e-Kaveri madam andar safar

Deidam-am dar jaan-e-o shoray digar !

Sultan Shaheed: Aey tura daadand harf-e-dil-furooz

Az tap-e-ashk-e-tu mi-soozam hanooz !

Kaav-kaav-e-naakhun-e-mardan-e-raaz

Jooye khoon bikshaad az rag-ha-ye-saaz !

Aan nawa kaz jaan-e-tu aayed beiroon

Mi dehad har seina ra soz-e-daroon !

English Translation

“The historic River Kaveri is continuously flowing on its journey; and I clearly witnessed a brand new, revolutionary tumult inside its soul!”

Sultan Shaheed: “O you who has been gifted with words that illuminate the human heart! I am still burning and inspired by the intense heat of your tears!”

“The relentless scratching of the nails of those who know the divine Secrets; has unleashed a flowing river of blood from the veins of the musical instrument!”

“That majestic melody which emerges from the depths of your pure soul; bestows a burning, passionate inner fire to every human breast!”

Urdu

تشریح: اقبال اپنی بات مکمل کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ دکن کا مشہور دریا “دریائے کاویری” جو ہمیشہ اپنی منزل کی طرف رواں دواں رہتا ہے، جب میں اس کے پاس سے گزرا تو میں نے محسوس کیا کہ اس کے پانی کی موجوں میں اب وہ پرانا سکون نہیں ہے، بلکہ اس کی روح کے اندر حریت اور انقلاب کا ایک نیا اور تڑپا دینے والا شور (شورے دگر) پیدا ہو چکا ہے، گویا وہ آپ کی یاد میں بے قرار ہے۔

یہ سن کر سلطان ٹیپو شہید خوشی اور درد کے ملے جلے جذبات کے ساتھ فرماتے ہیں کہ اے وہ عظیم شاعر! جسے اللہ نے دلوں کو روشن کر دینے والا کلام (حرفِ دل فروز) عطا کیا ہے۔ تمہارے ان درد بھرے آنسوؤں کی تپش اور گرمی اتنی شدید ہے کہ میں آج بھی اس کی حرارت کو اپنے اندر محسوس کر رہا ہوں اور اس میں جل رہا ہوں۔ جب تم جیسے رازوں کو جاننے والے مردِ حق (مردانِ راز) اپنے ناخنوں سے شاعری کے ساز کے تاروں کو چھیڑتے اور کھرچتے ہیں، تو اس ساز کی رگوں سے الفاظ کی جگہ سچے خون کی ندیاں بہنے لگتی ہیں، یعنی تمہاری شاعری محض الفاظ کا مجموعہ نہیں بلکہ خونِ جگر کی تاثیر ہے۔ جو لکھی ہوئی صدا اور آواز تمہاری روح کی گہرائیوں سے نکلتی ہے، وہ دنیا کے جس سینے سے بھی ٹکراتی ہے، اسے ایک ابدی باطنی سوز اور تڑپ (سوزِ دروں) عطا کر دیتی ہے۔

Roman Urdu

Iqbal apni baat mukammal karte hue kehte hain ke Dakan ka mashhoor darya “Darya-e-Kaveri” jo hameisha apni manzil ki taraf rawan dawan rehta hai, jab mein us ke paas se guzra to mein ne mahsoos kiya ke us ke paani ki maujon mein ab wo purana sukoon nahi hai, balkeh us ki rooh ke andar hurriyat aur inqilab ka ek naya aur tarpa dene wala shor (shoray digar) paida ho chuka hai, goya wo aap ki yaad mein be-qarar hai.

Ye sun kar Sultan Tipu Shaheed khushi aur dard ke mile jile jazbaat ke sath farmate hain ke aey wo azeem sha’ir! Jise Allah ne dilon ko roshan kar dene wala kalam (harf-e-dil furooz) ata kiya hai. Tumhare in dard bhare ashkon ki tapish aur garmi itni shadeed hai ke mein aaj bhi us ki hararat ko apne andar mahsoos kar raha hon aur us mein jal raha hon. Jab tum jaise raazon ko jaanne wale mard-e-haq (mardan-e-raaz) apne naakhunon se shayari ke saaz ke taaron ko cheerdte aur khurchate hain, to us saaz ki ragon se alfaaz ki jagah sacche khoon ki nadiyan behne lagti hain, yani tumhari shayari mahz alfaaz ka majmooa nahi balkeh khoon-e-jigar ki taseer hai. Jo likhi hui sada aur aawaz tumhari rooh ki gehraiyon se nikalti hai, wo dunya ke jis seine se bhi takrati hai, use ek abdi baatni soz aur tarap (soz-e-daroon) ata kar deti hai.

گرچہ بودم در حضورِ مولائے کُل طے نمی گردد سُبل بے آں حُضور !

ہے ! آنجا جراتِ گفتار نیست روح را کارے بجز دیدار نیست !

سوختم از گرمیِ اشعارِ تو زباںم رفت از افکارِ تو !

گفت ایں بیتے کہ برخواندی ز کیست ؟ اندر او ہنگامہ ہائے زندگی است !

با ہماں سوزے کہ در سازد بہ جاں یک دو حرف از ما بہ کاویری رساں !

در جہانِ تو زندہ رود و او زندہ رود خوشترک آید سرود اندر سرود !

Roman Urdu)

Gar-cheh boodam dar huzoor-e-Maula-ye-Kull

Tay na-mi gardad subul be-aan huzoor !

Hay ! aanja jur’at-e-guftaar neist

Rooh ra kaaray ba-juz deedaar neist !

Sookhtam az garmi-e-ash’aar-e-tu

Zabaanam raft az afkaar-e-tu !

Guft een beit-e-ke bar-khwandi za keist ?

Andar o hangama-ha-ye-zindagi-st !

Ba hamaan sozay ke dar saazad ba jaan

Yek do harf az ma ba Kaveri rasaan !

Dar jahan-e-tu Zinda Rud o o Zinda Rud

Khushtarak aayed serood andar serood !

English Translation

“Although I have been blessed to be in the sublime presence of the Lord of All; for without that Divine Presence, no spiritual paths can ever be completed!”

“Alas! In that Majestic Court, there is absolutely no audacity for speech; the soul has no task there except to be drowned in the Divine Vision!”

“Yet, I was completely set ablaze by the absolute fire of your poetic verses; and your deep thoughts took away my power of speech!”

“Tell me, who wrote this magnificent verse that you just recited? Inside its words lie the thunderous commotions of true Life!”

“With that very same soul-stirring passion that harmonizes within the spirit; please deliver a word or two of my message to the River Kaveri!”

“In your world, you are named ‘Zinda Rud’ (The Living River) and Kaveri is also a living river; how beautiful it will be when a supreme melody blends into another melody!”

Urdu

تشریح: سلطان ٹیپو شہید بارگاہِ الٰہی کے دبدبے اور اپنے احوال کا ذکر کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ اگرچہ مجھے کائنات کے اصل مالک، اللہ تعالیٰ (مولائے کل) کی حضورِ پاک میں حاضری کا شرف حاصل ہے، اور سچ یہ ہے کہ اس حضور کے بغیر معرفت کے راستے (سبل) کبھی طے ہی نہیں ہو سکتے۔ مگر ہائے افسوس! اس ہیبت ناک اور مقدس بارگاہ میں کسی کو زبان کھولنے یا بات کرنے کی جرات (جراتِ گفتار) نہیں ہوتی؛ وہاں تو انسانی روح کا کام صرف اور صرف جمالِ الٰہی کا دیدار کرنا اور اس میں گم ہو جانا ہے۔ لیکن اے اقبال! جب میں نے تمہارے تڑپتے ہوئے اشعار اور بلند افکار سنے، تو میں ان کی گرمی سے تڑپ اٹھا اور میری زبان پر تمہاری سوچ کا اثر طاری ہو گیا۔ تم نے ابھی جو شعر پڑھا تھا، وہ کس کا ہے؟ اس کے اندر تو زندگی کا ایک عظیم اور تڑپا دینے والا ہنگامہ چھپا ہوا ہے۔

آخر میں سلطان ٹیپو شہید علامہ اقبال سے ایک محبت بھری التجا کرتے ہیں کہ اے زندہ رود! جس تڑپ اور باطنی سوز سے تمہاری اپنی جان روشن ہے، اسی سوز کے ساتھ میرا ایک چھوٹا سا پیغام (ایک دو حرف) دکن کے دریائے کاویری (اور وہاں کے رہنے والوں) تک پہنچا دو۔ تمہاری دنیا میں تمہارا لقب بھی “زندہ رود” (زندہ ندی) ہے اور وہ کاویری بھی ایک زندہ ندی ہے؛ جب تم جیسا ایک زندہ دریا دوسرے زندہ دریا سے کلام کرے گا، تو اس سرود کے اندر دوسرے سرود کا ملنا کتنا خوبصورت اور اثر انگیز ہوگا! (اس کے بعد اگلی ابیات میں سلطان اپنا وہ تاریخی پیغام کاویری کو سناتے ہیں جو علامہ اقبال نے آگے پہنچایا)۔

Roman Urdu

Sultan Tipu Shaheed bargah-e-Ilahi ke dabdabe aur apne ahwal ka zikr karte hue farmate hain ke agarcheh mujhe kainat ke asl maalik, Allah Ta’ala (Maula-ye-Kull) ki huzoor-e-paak mein hazri ka sharaf hasil hai, aur sach ye hai ke is huzoor ke bighair ma’rifat ke raaste (subul) kabhi tay hi nahi ho sakte. Magar haye afsoos! Us haibat-nak aur muqaddas bargah mein kisi ko zabaan kholne ya baat karne ki jur’at (jur’at-e-guftaar) nahi hoti; wahan to insani rooh ka kaam sirf aur sirf jamāl-e-Ilahi ka deedaar karna aur us mein gum ho jana hai. Lekin aey Iqbal! Jab mein ne tumhare tarapate hue ash’aar aur buland afkaar sune, to mein un ki garmi se tarap utha aur meri zabaan par tumhari soch ka asar tari ho gaya. Tum ne abhi jo she’r parha tha, wo kis ka hai? Is ke andar to zindagi ka ek azeem aur tarpa dene wala hangama chupa hua hai.

Aakhir mein Sultan Tipu Shaheed Allama Iqbal se ek mohabbat bhari iltija karte hain ke aey Zinda Rud! Jis tarap aur baatni soz se tumhari apni jaan roshan hai, usi soz ke sath mera ek chhota sa paighaam (ek do harf) Dakan ke Darya-e-Kaveri (aur wahan ke rehne walon) tak pohancha do. Tumhari dunya mein tumhara laqab bhi “Zinda Rud” (zinda nadi) hai aur wo Kaveri bhi ek zinda nadi hai; jab tum jaisa ek zinda darya doosre zinda darya se kalam kare ga, to is serood ke andar doosre serood ka milna kitna khoobsoorat aur asar-angeiz hoga! (Is ke baad agli abyat mein Sultan apna wo tareekhi paighaam Kaveri ko sunate hain jo Allama Iqbal ne aage pohanchaya).

Share your love

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *