(Javed Nama-53) Dar Hazoor-e-Shah-e-Hamdan در حضور شاه همدان

از تو خواہم سرِ یزداں را کلید طاعت از ما جست و شیطاں آفرید !

زشت و ناخوش را چناں آراستن ! در عمل از ما نکوئی خواستن !

از تو پرسم ایں فسوں سازی کہ چہ ؟ با قمارِ بد نشیں بازی کہ چہ ؟

خود بگو می زیبدش کاری کہ کرد ؟ مشتِ خاک و ایں سپہرِ گردگرد !

Roman Urdu)

Az tu khwaham sirr-e-Yazdan ra kaleed

Ta’at az ma jast o Shaitan aafreed !

Zisht o na-khosh ra chanaan aaraastan !

Dar amal az ma nakooyi khwaastan!

Az tu parsam een fasoon-saazi ke che?

Ba qimaar-e-bad-nisheen baazi ke che?

Khud bago mi zeibad-ash kaari ke kard?

Musht-e-khak o een sipehr-e-gird-gird !

English Translation

“I seek from you the key to the divine secret; God demanded total obedience from us, yet He went ahead and created Satan!”

“To beautifully adorn and decorate that which is ugly and evil; and then to expect nothing but goodness from our actions!”

“I ask you, what is the meaning of this magical sorcery? Why are we forced to play this cosmic game of chance with an evil companion?”

“Tell me yourself, does this action truly befit Him? Pitting a mere handful of dust (man) against this fast-revolving sky!”

Urdu

تشریح: علامہ اقبال (زندہ رود) کائنات کے ایک بہت بڑے باطنی بھید کو کھولنے کے لیے شاہِ ہمدان کے سامنے اپنا سوال رکھتے ہوئے کہتے ہیں کہ اے دانائے راز! میں آپ سے پروردگار کے ایک گہرے راز کی چابی مانگتا ہوں۔ وہ الجھن یہ ہے کہ اللہ تعالیٰ نے ہم انسانوں سے تو اپنی کامل فرماں برداری اور اطاعت چاہی، مگر دوسری طرف ہمارے ہی راستے میں بہکانے کے لیے شیطان کو پیدا کر دیا۔ خدا نے گناہ، برائی اور بدصورتی کو دنیا میں اتنا دلفریب اور خوبصورت بنا کر سجا دیا ہے کہ انسان اس کی طرف کھینچا چلا جاتا ہے، اور پھر اس سخت ماحول میں ہم سے یہ امید رکھی جاتی ہے کہ ہم ہر عمل میں صرف نیکی اختیار کریں۔ میں آپ سے پوچھتا ہوں کہ کائنات میں یہ جادوگری اور تماشہ کس لیے ہے؟ ایک ایسے برے اور مکار کھلاڑی (شیطان) کے ساتھ ہمیں زندگی کے جوئے کی بازی میں جھونک دینے کا کیا مقصد ہے؟ آپ خود ہی انصاف سے فرمائیں کہ کیا خدا کی شان کو یہ بات زیب دیتی ہے کہ ایک طرف تو مٹی کی ایک کمزور مٹھی یعنی انسان ہو، اور دوسری طرف یہ گردش کرنے والا طاقتور آسمان اور شیطانی وسوسے ہوں، اور ان دونوں کا مقابلہ کرا دیا جائے؟

Roman Urdu

Allama Iqbal (Zinda Rud) kainat ke ek bahut bare baatni bhed ko kholne ke liye Shah-e-Hamdan ke saamne apna sawal rakhte hue kehte hain ke aey dana-e-raz! Mein aap se Parwardigar ke ek gehre raaz ki chabi mangta hoon. Wo uljhan ye hai ke Allah Ta’ala ne hum insanon se to apni kaamil farmaan-bardari aur ita’at chahi, magar doosri taraf hamare hi raste mein behkaane ke liye Shaitan ko paida kar diya. Khuda ne gunah, barai aur bad-soorati ko dunya mein itna dalfareeb aur khoobsoorat bana kar saja diya hai ke insan us ki taraf kheencha chala jata hai, aur phir is sakht mahool mein hum se ye umeed rakhi jati hai ke hum har amal mein sirf neki ikhtiyar karein. Mein aap se puchte hoon ke kainat mein ye jadoogari aur tamasha kis liye hai? Ek aise bure aur makkar khiladi (Shaitan) ke sath hamen zindagi ke jue ki bazi mein jhonk dene ka kya maqsad hai? Aap khud hi insaf se farmayein ke kya Khuda ki shaan ko ye baat zeib deti hai ke ek taraf to mitti ki ek kamzoor muthi yani insan ho, aur doosri taraf ye gardish karne wala taqatwar aasman aur shaitani waswase hon, aur in donon ka muqabla kara diya jaye?

کار با افکارِ ما آزارِ ما دست با دنداں گزیدں کارِ ما !

بندہ کہ خویشتں دارد خبر آفریند منفعت را از ضرر !

بزم با دیو است آدم را وبال رزم با دیو است آدم را جمال !

خویش را بر اہرمن باید زدن تو ہمہ تیغ ، آں ہمہ سنگِ فسن !

Roman Urdu)

Kaar ba afkaar-e-ma aazaar-e-ma

Dast ba dandan gazeedan kaar-e-ma !

Banda ke kheishtan dard khabar

Aafreenad manfa’at ra az zarar !

Bazm ba deev ast Aadam ra wabaal

Razm ba deev ast Aadam ra jamaal !

Kheish ra bar Aharman bayad zadan

Tu hama teigh, aan hama sang-e-fasan !

English Translation

“Our own actions and thoughts have become a source of torment for us; biting our hands with our teeth in utter frustration is all we do!”

(Shah-e-Hamdan replied:) “A servant who is fully aware of his own self and potential, creates profit and victory out of loss and injury!”

“To feast or sit in friendship with the Devil (Satan) is a total curse and ruin for man; but to wage war against the Devil is the true glory and beauty of man!”

“Therefore, you must strike your soul against Satan; you are entirely a sharp sword, and he is nothing but the whetstone (the stone that sharpens the sword)!”

Urdu

تشریح: اقبال اپنا شکوہ مکمل کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ ہمارے اعمال اور ہماری الجھی ہوئی سوچیں خود ہمارے لیے عذابِ جان بن چکی ہیں، اور ہم اپنی اس بے بسی پر حیرت اور افسوس سے اپنے ہی ہاتھوں کو دانتوں سے کاٹ رہے ہیں۔

زندہ رود کا یہ شکوہ سن کر شاہِ ہمدان ایک عظیم صوفیانہ اور انقلابی جواب دیتے ہوئے فرماتے ہیں کہ اے مسافر! جو انسان اپنے نفس، اپنی طاقت اور اپنی خودی سے سچے معنوں میں واقف ہو جاتا ہے، وہ تو نقصان اور مصیبت کے اندر سے بھی اپنے لیے فائدہ اور کامیابی کا راستہ نکال لیتا ہے۔ یاد رکھو، شیطان کے ساتھ بزم آرائی کرنا، یعنی اس کے وسوسوں کے سامنے گھٹنے ٹیک کر دوستی کرنا تو انسان کے لیے سراسر تباہی اور عذاب ہے، لیکن اسی شیطان کے خلاف جنگ کا میدان سجانا اور اس کے سامنے ڈٹ جانا ہی انسان کا اصل حسن، وقار اور کمالِ جمال ہے۔ تمہیں تو خود کو اس شیطان (اہرمن) کے مہرے کے خلاف ایک حریف بنا کر ٹکرانا چاہیے۔ حقیقت یہ ہے کہ تو سراپا ایک فولادی تلوار ہے اور شیطان تیرے لیے محض وہ سان کا پتھر (سنگِ فسن) ہے جس پر رگڑ کھا کر تلوار اور زیادہ تیز ہوتی ہے۔ اگر دنیا میں شیطان اور گناہ کی ترغیب نہ ہو، تو انسان کا ایمان کبھی مضبوط ہو ہی نہیں سکتا۔

Roman Urdu

Iqbal apna shikwa mukammal karte hue kehte hain ke hamare aamal aur meri uljhi hui sochein khud hamare liye azab-e-jaan ban chuki hain, aur hum apni is be-bassi par hairat aur afsoos se apne hi hathon ko danton se kaat rahe hain.

Zinda Rud ka ye shikwa sun kar Shah-e-Hamdan ek azeem soofiyana aur inqilabi jawab dete hue farmate hain ke aey musafir! Jo insan apne nafs, apni taqat aur apni khudi se sacche maano mein waqif ho jata hai, wo to nuqsaan aur museebat ke andar se bhi apne liye faida aur kamyabi ka rasta nikal leta hai. Yaad rakho, Shaitan ke sath bazm-araai karna, yani us ke waswason ke saamne ghutne tek kar dosti karna to insan ke liye sarasar tabahi aur azab hai, lekin isi Shaitan ke khilaf jang ka maidan sajana aur us ke saamne dat jana hi insan ka asl husn, waqaar aur kamal-e-jamal hai. Tumhen to khud ko is Shaitan (Aharman) ke mohray ke khilaf ek hareef bana kar takrana chahiye. Haqeeqat ye hai ke tu sarapa ek fooladi talwar hai aur Shaitan tere liye mahz wo saan ka patthar (sang-e-fasan) hai jis par ragar kha kar talwar aur zyada teiz hoti hai. Agar dunya mein Shaitan aur gunah ki targeeb na ho, to insan ka imaan kabhi mazboot ho hi nahi sakta.

تیز تر شو تا فتد ضربِ تو سخت ورنہ باشی در دو گیتی تیرہ بخت !

زیرِ گردوں آدم آدم را خورد ملّتے بر ملّتے دیگر چرد !

جاں ز اہلِ خطّہ سوزد چوں سپند خیزد از دل نالہ ہائے دردمند !

زیرک و درّاک و خوش گِل ملّتے است در جہاں تر دستیِ او آیتے است !

Roman Urdu 

Teiz-tar sho ta fitad zarb-e-tu sakht

Warna bashi dar do geeti teera-bakht 

Zeir-e-gardoon Aadam Aadam ra khurad

Millatay bar millat-e-deigar charad !

Jaan za ahl-e-khitta sozad chon sipand

Kheizad az dil nala-haye dardmand !

Zeirak o darraak o khush-gil millatay ast

Dar jahan tar-dasti-e-o aayatay ast 

English Translation

“Become sharper and more powerful so that your blow may fall hard upon the enemy; otherwise, you will remain wretched and dark-fated in both thrlds!”

(Zinda Rud spoke:) “Under this revolving sky, man is ruthlessly devouring his fellow man, and one entire nation is grazing upon (exploiting) another nation!”

“My very soul burns like wild rue seeds (Sipand) upon seeing the plight of the people of Kashmir; and agonising cries of pain rise from the depths of my heart!”

“They are a nation highly intelligent, deeply perceptive, and exceptionally beautiful in features; and in the entire world, their artistic craftsmanship is a living miracle!”

Urdu

تشریح: شاهِ ہمدان اپنی بات کا اختتام کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ اے انسان! تو اس شیطان کے مقابلے میں خود کو اتنا تیز اور پختہ کر لے تاکہ جب تو باطل پر وار کرے تو تیری ضرب کاری ثابت ہو، ورنہ اگر تو سست رہا تو اس دنیا میں بھی ذلیل ہوگا اور آخرت میں بھی تیرا مقدر سیاہ بخت (بدنصیبی) رہے گا۔

اس کے بعد علامہ اقبال (زندہ رود) کائنات کی مادی حالت، بالخصوص اپنے آبائی وطن کشمیر کا ذکر کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ اس آسمان کے نیچے دنیا کا حال یہ ہو چکا ہے کہ طاقتور انسان کمزور انسان کو کچا چبا رہا ہے، اور ایک ظالم قوم دوسری کمزور قوم کا اس طرح استحصال کر رہی ہے جیسے جانور چراہ گاہ کو چرتے ہیں۔ خطۂ کشمیر کے مظلوم مسلمانوں کے حالات دیکھ کر میری جان دکھ اور افسوس سے اس طرح جل رہی ہے جیسے آگ پر حرمل (سپند) کے دانے تڑپتے اور چیختے ہیں، اور میرے دل سے ان کے لیے درد بھرے نالے اٹھ رہے ہیں۔ حالانکہ یہ کشمیری قوم اپنی صلاحیتوں کے اعتبار سے اتنی ذہین، باریک بین، گہری سوجھ بوجھ والی اور شکل و صورت کے لحاظ سے انتہائی حسین و جمیل قوم ہے کہ پوری دنیا میں ان کے ہاتھ کا ہنر، ان کی شالیں اور ان کی دستکاری ایک روشن نشانی اور معجزہ مانی جاتی ہے۔

Roman Urdu

Shah-e-Hamdan apni baat ka ikhtitam karte hue farmate hain ke aey insan! Tu is Shaitan ke muqable mein khud ko itna teiz aur pukhta kar le takeh jab tu baatil par waar kare to tiiri zarb kaari sabit ho, warna agar tu sust raha to is dunya mein bhi zaleel hoga aur aakhirat mein bhi tera muqaddar siyah-bakht (bad-naseebi) rahe ga.

Is ke baad Allama Iqbal (Zinda Rud) kainat ki maadi halat, bil-khusoos apne aabai watan Kashmir ka zikr karte hue kehte hain ke is aasman ke neeche dunya ka haal ye ho chuka hai ke taqatwar insan kamzoor insan ko kacha chaba raha hai, aur ek zalim qaum doosri kamzoor qaum ka is tarah istihsaal kar rahi hai jaise janwar charah-gah ko charte hain. 

Khitta-e-Kashmir ke mazloom musalmanon ke haalaat dekh kar meri jaan dukh aur afsoos se is tarah jal rahi hai jaise aag par harmal (sipand) ke dane tarapte aur cheekhte hain, aur mere dil se in ke liye dard bhare naale uth rahe hain. Halankeh ye Kashmiri qaum apni salahiyaton ke i’tibar se itni zaheen, bareek-been, gehri soojh-boojh wali aur shakal-o-soorat ke lihaz se intahai haseen o jameel qaum hai ke poori dunya mein in ke hath ka hunar, in ki shalein aur in ki dastkari ek roshan nishani aur maujiza mani jati hai.

شاعرش غلتندہ اندر خونِ اوست در نےِ من نالہ از مضمونِ اوست !

از خودی تابے نصیب افتادہ است در دیارِ خود غریب افتادہ است !

دست مزدِ او بہ دستِ دیگران ماہیِ رودش بہ شصتِ دیگران !

بہ کاروانہا سوئے منزل گام گام کارِ او ناخوب و بے اندام و خام !

Roman Urdu)

Sha’ir-ash ghaltanda andar khoon-e-oost

Dar nay-e-man nala az mazmoon-e-oost !

Az khudi taa be-naseeb uftada ast

Dar diyar-e-khud ghareeb uftada ast !

Dast-muzd-e-o ba dast-e-deigaran

Mahi-e-rood-ash ba shast-e-deigaran !

Beh karwan-ha soye manzil gaam-gaam

Kaar-e-o na-khoob o be-andam o khaam !

English Translation

“The cup of its artisan and poet is rolling in its own life-blood; and the lament flowing from my flute is inspired entirely by their tragic story!”

“Ever since this nation has fallen deprived of its selfhood, it has become a wretched stranger inside its very own homeland!”

“The hard-earned wages of its labour pass directly into the hands of foreign exploiters; and the fish of its own rivers are caught in the hooks of others!”

“While the caravans of other nations are marching step-by-step toward the heights of progress, this nation’s work remains broken, unshaped, and raw!”

Urdu

تشریح: اقبال کشمیر کا دکھ بیان کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ اس قوم کا ہر فنکار، شاعر اور ہنرمند اجرت نہ ملنے اور غلامی کی وجہ سے اپنے ہی خون میں لت پت پڑا ہوا ہے، اور آج میری بانسری (شاعری) سے جو ماتمی راگ نکل رہا ہے، اس کا پورا موضوع اور درد اسی کشمیری قوم کی تباہی کا افسانہ ہے۔ جب سے یہ بدقسمت قوم اپنی غیرت، پہچان اور خودی کی دولت سے محروم ہوئی ہے، اس کا یہ حال ہو گیا ہے کہ یہ اپنے ہی خوبصورت وطن، اپنی ہی زمین پر بالکل اجنبی، بیکس اور غریب بن کر رہ گئی ہے۔ ان کے ماتھے کے پسینے کی کمائی اور ہاتھ کی محنت کا پورا فائدہ دوسرے ظالم مڈل مین اور حکمران اٹھا رہے ہیں، اور ان کے اپنے دریاؤں کی مچھلیاں بھی غیروں کے شکار کے کانٹے (شصت) میں پھنسی ہوئی ہیں۔ دنیا کی دوسری تمام قوموں کے قافلے ترقی اور آزادی کی منزل کی طرف قدم بہ قدم تیزی سے آگے بڑھ رہے ہیں، مگر اس غلام قوم کا ہر کام غلامی کے اثر کی وجہ سے بگڑا ہوا، بے ڈھنگا، بدصورت اور کچا نظر آتا ہے کیونکہ ان کا عزم مر چکا ہے۔

Roman Urdu

Iqbal Kashmir ka dukh bayan karte hue farmate hain ke is qaum ka har fankar, sha’ir aur hunarmand ujrat na milne aur ghulami ki wajah se apne hi khoon mein lat-pat para hua hai, aur aaj meri baansri (sha’iri) se jo maatmi raag nikal raha hai, us ka poora mauzoo aur dard isi Kashmiri qaum ki tabahi ka afsana hai. Jab se ye bad-qismat qaum apni ghairat, pehchan aur khudi ki daulat se mahroom hui hai, us ka ye haal ho gaya hai ke ye apne hi khoobsoorat watan, apni hi zameen par bilkul ajnabi, bekas aur ghareeb ban kar reh gayi hai. 

In ke maathe ke paseene ki kamai aur hath ki mehnat ka poora faida doosre zalim middle-men aur hukmran utha rahe hain, aur in ke apne daryaon ki machliyan bhi ghairon ke shikar ke kaante (shast) mein phansi hui hain. Dunya ki doosri tamam qaumon ke qafile traqqi aur aazadi ki manzil ki taraf qadam ba qadam teizi se aage barh rahe hain, magar is ghulam qaum ka har kaam ghulami ke asar ki wajah se bigra hua, be-dhanga, bad-soorat aur kacha nazar aata hai kyunke in ka azm mar chuka hai.

از غلامی جذبہ ہائے او بمرد آتشے اندر رگِ تاکش فسرد !

تا نہ پنداری کہ بود است ایں چنیں جبہہ را ہموارہ سود است ایں چنیں !

در زمانے صف شکن ہم بودہ است ! چیرہ و جانباز و پردم بودہ است !

کوہ ہائے جنگ سیّار او نگر آتشیں چنارِ او نگر !

Roman Urdu)

Az ghulami jazba-haye o bameerd

Aatishay andar rag-e-taak-ash fasurd !

Ta na pindari ke bood ast een chaneen

Jabhah ra hamwara sood ast een chaneen !

Dar zamaneye saf-shikan ham booda ast!

Cheera o jaan-baaz o pur-dam booda ast !

Koh-haye jang-sayyaar-e-o nigar

Aatishheen chinar-e-o nigar 

English Translation

“Because of prolonged slavery, all its high emotions and noble aspirations have died; and the fiery wine inside the veins of its grapevine has frozen cold!”

“But do not ever think that this nation has always been as miserable as it is today, or that its forehead was always rubbed in dust before tyrants!”

“There was a glorious time when this very nation produced fierce, line-breaking warriors! They were dominant, deeply courageous, and full of vital spirit!”

“Just look at its mighty, warrior-like moving mountains; and observe the flaming, fiery beauty of its majestic Chinar trees!”

Urdu

تشریح: اقبال کہتے ہیں کہ طویل عرصے کی غلامی کا سب سے بڑا نقصان یہ ہوا ہے کہ اس قوم کے اندر سے آزادی کے بلند جذبے اور غیرت بالکل مر چکی ہے، اور ان کی انگور کی بیلوں کی رگوں میں جو جوش کی آگ اور زندگی کی شراب موجود تھی، وہ اب بالکل جم کر ٹھنڈی (افسردہ) ہو چکی ہے۔ لیکن اے سننے والے! تو ان کی موجودہ حالت دیکھ کر کہیں یہ غلط فہمی نہ پال لینا کہ یہ کشمیری قوم ہمیشہ سے ہی ایسی بزدل اور پسی ہوئی رہی ہے، اور اس نے ہمیشہ ظالموں کے سامنے اسی طرح اپنی پیشانی کو رگڑا ہے۔ تاریخ گواہ ہے کہ ایک وہ دور بھی تھا جب یہ لوگ میدانِ جنگ میں دشمنوں کی صفیں الٹ دینے والے (صف شکن) بہادر تھے؛ یہ زبردست، غالب، اپنی جان کی بازی لگا دینے والے اور بلند حوصلہ لوگ تھے۔ اگر تمہیں ان کی ماضی کی غیرت اور عظمت کی گواہی چاہیے، تو ذرا ان کے پہاڑوں کو دیکھو جو جنگی ہتھیاروں کی طرح مضبوط کھڑے ہیں، اور ان کے چنار کے درختوں کو دیکھو جو خریف کے موسم میں سرخ ہو کر ایسے لگتے ہیں جیسے ان کے اندر سے غیرت کی آگ کے شعلے نکل رہے ہوں!

Roman Urdu

Iqbal kehte hain ke taveel arse ki ghulami ka sab se bara nuqsaan ye hua hai ke is qaum ke andar se aazadi ke buland jazbe aur ghairat bilkul mar chuki hai, aur in ki angoor ki belon ki ragon mein jo josh ki aag aur zindagi ki sharab maujood thi, wo ab bilkul jam kar thandhi (afsurda) ho chuki hai. Lekin aey sunne wale! Tu in ki maujooda halat dekh kar kahin ye ghalat-fehmi na paal lena ke ye Kashmiri qaum hameisha se hi aisi buzdil aur pasi hui rahi hai, aur us ne hameisha zalimon ke saamne isi tarah apni peshani ko ragda hai. 

Tareekh gawah hai ke ek wo dor bhi tha jab ye log maidan-e-jang mein dushmanon ki shafein ult dene wale (saf-shikan) bahadur the; ye zabardast, ghalib, apni jaan ki bazi laga dene wale aur buland-hosla log the. Agar tumhen in ki maazi ki ghairat aur azmat ki gawahi chahiye, to zara in ke paharon ko dekho jo jangi hathiyaron ki tarah mazboot khare hain, aur in ke chinar ke darakhton ko dekho jo khareef ke mausam mein surkh ho kar aise lagte hain jaise in ke andar se ghairat ki aag ke shole nikal rahe hon!

در بہاراں لعل می ریزد ز سنگ خیزد از خاکش یکے طوفانِ رنگ !

لکہ ہائے ابر در کوہ و دمن پنبتہ پراں از کمانِ پنبتہ زن !

کوہ و دریا و غروبِ آفتاب من خدا را دیدم آنجا بے حجاب !

عمرہا گل رخت بربست و کشاد خاکِ ما دیگر شہاب الدین نزاد !

Roman Urdu)

Dar baharaan la’l mi reezad za sang

Kheizad az khak-ash yakay toofan-e-rang !

Lakka-haye abr dar koh o daman

Pumba parran az kaman-e-pumba-zan !

Koh o darya o ghuroob-e-aaftaab

Man Khuda ra deedam aanga be-hijaab !

Umr-ha gul rakht bar-bast o kushaad

Khak-e-ma deigar Shahab-ud-Dein nazaad !

English Translation

“In tpring, precious rubies seem to pour out from its bare stones; and from its fertile soil erupts a magnificent tempest of vibrant colors!”

“The scattered patches of clouds floating across its mountains and valleys look like soft cotton carded and flying from a cotton-dresser’s bow!”

“The majestic mountains, the flowing rivers, and the breathtaking sunset—I swear I witnessed the beauty of God manifested there without any veil!”

“For ages, the flowers of Spring packed and unpacked their bags across this land; yet the tragic truth is that our soil never gave birth to another great leader like King Shahab-ud-Din!”

Urdu

تشریح: اقبال کشمیر کے لازوال اور سحر انگیز حسنِ فطرت کی تصویر کشی کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ جب یہاں بہار کا موسم آتا ہے تو ایسا لگتا ہے جیسے یہاں کے پتھروں سے بھی قیمتی لعل ابھر رہے ہوں، اور یہاں کی مٹی سے رنگ برنگے پھولوں کا ایک پورا طوفان امڈ پڑتا ہے۔ کشمیر کے پہاڑوں اور وادیوں (دمن) میں تیرتے ہوئے بادلوں کے ٹکڑے ایسے خوبصورت معلوم ہوتے ہیں جیسے کوئی دھنیا (روئی دھننے والا) اپنی کمان سے روئی کے گالوں کو ہوا میں اڑا رہا ہو۔ یہاں کے اونچے پہاڑ، بہتے ہوئے صاف دریا اور شام کے وقت سورج ڈوبنے کا وہ حسین منظر ایسا جادوئی اثر رکھتا ہے کہ میں نے وہاں قدرت کے اس حسن میں خدا کے جلوے کو بالکل بے حجاب (سامنے) دیکھا ہے۔

لیکن اس تمام قدرتی حسن کا المیہ یہ ہے کہ زمانوں سے یہاں بہاریں آتی اور جاتی رہیں، لاکھوں پھول کھلے اور مرجھائے، مگر افسوس کہ کشمیر کی اس بانجھ ہو جانے والی مٹی نے دوبارہ سلطان شہاب الدین غوری (یا کشمیر کے عظیم عادل حکمران شہاب الدین) جیسا کوئی غیرت مند، بہادر اور عادل رہنما پیدا نہیں کیا جو اس قوم کو غلامی کی زنجیروں سے نجات دلاتا۔ حسن تو باقی ہے، مگر قوم کو غیرت دینے والے غیرت مند لیڈر ختم ہو چکے ہیں۔

Roman Urdu

Iqbal Kashmir ke lazawal aur sahar-angeiz husn-e-fitrat ki tasweer-kashi karte hue kehte hain ke jab yahan bahar ka mausam aata hai to aisa lagta hai jaise yahan ke pattharons se bhi qeemti la’l ubhar rahe hon, aur yahan ki mitti se rang-birange phoolon ka ek poora toofan umad parta hai. Kashmir ke paharon aur wadiyon (daman) mein teirte hue badalon ke tukre aise khoobsoorat maloom hote hain jaise koi dhunya (rooi dhunne wala) apni kaman se rooi ke galon ko hawa mein uda raha ho. Yahan ke oonche pahar, behte hue saaf darya aur shaam ke waqt sooraj doobne ka wo haseen manzar aisa jadooi asar rakhta hai ke mein ne wahan qudrat ke is husn mein Khuda ke jilwe ko bilkul be-hijaab (saamne) dekha hai.

Lekin is tamam qudrati husn ka almiya ye hai ke zamano se yahan baharein aati aur jati rahein, lakhon phool khile aur murjhaye, magar afsoos ke Kashmir ki is baanjh ho jaane wali mitti ne dobara Sultan Shahab-ud-Din jaisa koi ghairat-mand, bahadur aur aadil rehnuma paida nahi kiya jo is qaum ko ghulami ki zanjeeron se najat dilata. Husn to baqi hai, magar qaum ko ghairat dene wale ghairat-mand leader khatam ho chuke hain.

نالۂ پُر سوزِ آں مرغِ کُہَن داد جانم را تب و تابِ دِگَر !

تا یکے دیوانہ دیدم در خروش آں کہ بُرد از من متاعِ صبر و ہوش !

بگذر از ما و نالۂ مستانہ مجوئے بگذر از شاخِ گل کہ طلسمے است رنگ و بُوئے !

گفتے کہ شبنم از ورقِ لالہ می چکد غافل دلے است ایں کہ بگرید کنارِ جُوئے !

Roman Urdu)

Nala-e-pur-soz-e-aan murgh-e-kuhan

Daad jaanam ra tab o taab-e-degar !

Ta yakay deevana deedam dar khuroosh

Aan ke burd az man mataa-e-sabr o hoosh!

Bugzar az ma o nala-e-mastana majooye

Bugzar az shakh-e-gul ke tilisme ast rang o booye !

Guftey ke shabnam az waraq-e-lala mi chakad

Ghafil dilay ast een ke bigriyad kinar-e-jooye !

English Translation

The deeply agonising lament of that ancient bird bestowed a new, burning restlessness upon my soul!

Until I beheld a passionate dervish in a state of ecstatic roaring; someone who completely robbed me of my patience and intellect!

(The bird sang:) “Leave us to our state and do not seek ecstatic, joyful melodies from us; turn your gaze away from the rose branch, for its color and scent are mere illusions!”

“You mistakenly think that morning dew is dripping from the leaf of the tulip; O heedless observer, this is actually a wounded heart sitting by the riverbank, weeping tears of blood!”

Urdu

تشریح: علامہ اقبال فرماتے ہیں کہ وادیٔ کشمیر کے اس پرانے پرندے (جو دراصل کشمیر کے عظیم صوفی شاعر ملا طاہر غنی کشمیری کی روح کی علامت ہے) کی آواز میں اتنا درد اور سوز تھا کہ اس نے میری روح کے اندر ایک نیا اضطراب اور تڑپ پیدا کر دی۔ میں نے وہاں اس پرندے کو ایک دیوانے کی طرح فریاد کرتے اور چلاتے دیکھا، جس کی اس تڑپ نے مجھ سے میرے صبر و ہوش کی ساری پونجی چھین لی اور مجھے بے قرار کر دیا۔ وہ پرندہ انسانوں کو مخاطب کر کے کہہ رہا تھا کہ ہماری حالت پر رحم کھاؤ اور ہم سے خوشی کے مستانہ نغموں کی امید مت رکھو۔ تم پھولوں کی شاخوں اور باغات کی باتیں چھوڑ دو، کیونکہ یہ ظاہری رنگ و بو تو محض ایک جادو اور دھوکا ہے جس کے پیچھے غلامی کا اندھیرا چھپا ہوا ہے۔ اے دنیا کے غافل انسان! تو جو یہ سمجھتا ہے کہ صبح کے وقت ندی کے کنارے لالہ کے سرخ پھول کی پتیوں سے شبنم کے قطرے ٹپک رہے ہیں، تو حقیقت سے بالکل بے خبر ہے۔ وہ شبنم کے قطرے نہیں ہیں، بلکہ وہ تو ایک دکھی اور زخمی دل ہے جو ندی کے کنارے بیٹھ کر اپنے وطن کی بربادی پر خون کے آنسو رو رہا ہے۔

Roman Urdu

Allama Iqbal farmate hain ke wadi-e-Kashmir ke is purane parinde (jo darasl Kashmir ke azeem soofi sha’ir Mulla Tahir Ghani Kashmiri ki rooh ki alamat hai) ki aawaz mein itna dard aur soz tha ke us ne meri rooh ke andar ek naya iztirab aur tarap paida kar di. Mein ne wahan is parinde ko ek deevane ki tarah faryad karte aur chalate dekha, jis ki is tarap ne mujh se mere sabr o hoosh ki saari poonji chheen li aur mujhe be-qaraar kar diya. Wo parinda insanon ko mukhatib kar ke keh raha tha ke hamari halat par rahm khao aur hum se khushi ke mastana naghmon ki umeed mat rakho. 

Tum phoolon ki shakhon aur baghaat ki baatein chhor do, kyunke ye zahiri rang o boo to mahz ek jadoo aur dhoka hai jis ke peeche ghulami ka andhera chhupa hua hai. Aey dunya ke ghafil insan! Tu jo ye samajhta hai ke subah ke waqt nadi ke kinare lala ke surkh phool ki patiyon se shabnam ke qatre tapak rahe hain, tu haqeeqat se bilkul be-khabar hai. Wo Shabnam ke qatre nahi hain, balkeh wo to ek dukhi aur zakhmi dil hai jo nadi ke kinare baith kar apne watan ki barbadi par khoon ke aansoo ro raha hai.

ایں مشتِ پر کجا و سرودِ ایں چنیں کجا روحِ غنی ہے ماتمے مرگِ آرزوئے !

بادِ صبا اگر بہ جنیوا گزر کنی حرفے ز ما بہ مجلسِ اقوام بازگوئے !

دہقاں و کشت و جُوئے و خیاباں فروختند قومے فروختند و چہ ارزان فروختند !

Roman Urdu)

Een musht-e-par kuja o surood-e-een chaneen kuja

Rooh-e-Ghani ast maatmay marg-e-aarzooye !

Baad-e-saba agar ba Geneva guzar kuni

Harfay za ma ba majlis-e-aqwaam baaz-gooye !

Dehqaan o kisht o jooye o khiyaban furookhtand

Qaumay furookhtand o che arzaan furookhtand !

English Translation

Where is this tiny handful of feathers (the bird), and how can it possess such a majestic, deep melody? This is actually the great soul of Ghani, mourning the absolute death of his nation’s aspirations!

O morning breeze! If you ever happen to pass by the city of Geneva (Switzerland), then deliver this brief message from us to the League of Nations:

“They sold the poor peasant, they sold the fertile fields, the flowing rivers, and the beautiful gardens! In short, they sold an entire living nation—and oh, how cheaply they sold them!”

Urdu

تشریح: اقبال کہتے ہیں کہ بظاہر تو وہ پروں کی ایک چھوٹی سی مٹھی یعنی ایک معمولی پرندہ دکھائی دے رہا تھا، مگر اس کے اندر اتنا بلند اور دلسوز فلسفہ کہاں سے آگیا؟ حقیقت یہ ہے کہ وہ کوئی عام پرندہ نہیں بلکہ کشمیر کے بے نیاز شاعر ملا طاہر غنی کی روح ہے جو اپنے ہم وطنوں کی امنگوں اور آزادی کی موت پر ماتم کر رہی ہے۔ وہ پرندہ صبح کی ہوا (بادِ صبا) کو گواہ بنا کر کہتا ہے کہ اے ہوا! اگر تیرا گزر یورپ کے شہر جنیوا کی طرف ہو، جہاں دنیا بھر میں انصاف کا ڈھونگ رچانے والی “مجلسِ اقوام” (League of Nations) کا دفتر ہے، تو ان نام نہاد منصفوں کو ہمارا یہ دردناک پیغام ضرور پہنچا دینا۔ ان سے کہنا کہ انگریز حکمرانوں نے سن 1846 میں معاہدۂ امرتسر کے تحت محض 75 لاکھ نانک شاہی روپوں کے بدلے کشمیر کے غریب کسانوں کو، ان کے لہلہاتے کھیتوں کو، ان کی چمکتی ندیوں اور خوبصورت باغات کو ایک ظالم ہندو ڈوگرہ راجہ (گلاب سنگھ) کے ہاتھ بیچ دیا۔ انہوں نے صرف زمین کا ٹکڑا نہیں بیچا، بلکہ لاکھوں انسانوں پر مشتمل ایک پوری زندہ قوم کو غیروں کا غلام بنا دیا، اور افسوس کہ کتنے سستے اور معمولی داموں بیچ ڈالا!

Roman Urdu

Iqbal kehte hain ke bzahiri to wo paron ki ek chhoti si muthi yani ek mamooli parinda dikhai de raha tha, magar us ke andar itna buland aur dal-soz falsafa kahan se aagaya? Haqeeqat ye hai ke wo koi aam parinda nahi balkeh Kashmir ke be-niyaz sha’ir Mulla Tahir Ghani ki rooh hai jo apne ham-watanon ki amangon aur aazadi ki moot par maatam kar rahi hai. Wo parinda subah ki hawa (baad-e-saba) ko gawah bana kar kehta hai ke aey hawa! Agar tera guzar Europe ke shehar Geneva ki taraf ho, jahan dunya bhar mein insaf ka dhoong rachane wali “Majlis-e-Aqwaam” (League of Nations) ka daftar hai, to in naam-nihad munsifon ko hamara ye dardnaak paigham zaroor pohancha dena. 

In se kehna ke Angrez hukmranon ne sun 1846 mein Muahada-e-Amritsar ke tehat mahz 75 lakh Nanak-shahi rupon ke badle Kashmir ke ghareeb kisanon ko, in ke lehlahate khetiyon ko, in ki chamakti nadiyon aur khoobsoorat baghaat ko ek zalim Hindu Dogra Raja (Gulab Singh) ke hath bech diya. Inhon ne sirf zameen ka tukra nahi becha, balkeh lakhon insanon par mushtamil ek poori zinda qaum ko ghairon ka ghulam bana diya, aur afsoos ke kitne saste aur mamooli damon bech dala!

با تو گویم رمزِ باریک اے پسر تن ہمہ خاک است و جاں والا گہر !

جسم را از بہرِ جاں باید گداخت پاک را از خاک می باید شناخت !

گر ببری پارۂ تن را از تن رفت از دستِ تو آں لختِ بدن !

لیکن آں جانے کہ گردد جلوہ مست گر ز دستش را دہی ، آید بہ دست !

Roman Urdu)

Ba tu goyam ramz-e-bareek aey pisar

Tan hama khak ast o jaan wala-gahar !

Jism ra az bahr-e-jaan bayad gudaakht

Pak ra az khak mi bayad shinaakht !

Gar biburi parah-e-tan ra az tan

Raft az dast-e-tu aan lakht-e-badan !

Lekin aan jaane ke gardad jilwa-mast

Gar za dast-ash ra dahee, aayed ba dast!

English Translation

(Shah-e-Hamdan turned to me and said:) “O young man, let me reveal a highly subtle and profound secret to you: the body is entirely made of worthless dust, while the soul is a priceless, royal pearl!”

“The physical body must be melted and disciplined for the sake of empowering the soul; one must learn to distinguish the pure spirit from the mortal clay!”

“If you cut away a physical part of your flesh from the body, that piece of the body is lost to you forever;”

“But the nature of the soul is such that when it becomes intoxicated with divine vision, even if you apparently surrender it (in martyrdom), it comes back to you with greater power!”

Urdu

تشریح: کشمیر پر غنی کشمیری کا یہ دردناک نوحہ سن کر شاہِ ہمدان علامہ اقبال کو تسلی دیتے ہوئے اور غلامی سے نکلنے کا راستہ بتاتے ہوئے فرماتے ہیں کہ اے میرے پیارے بیٹے! میں تمہیں کائنات کا ایک بہت باریک اور گہرا راز سمجھاتا ہوں، اسے غور سے سنو۔ انسان کا یہ جو ظاہری جسم ہے، یہ تو صرف مٹی کی ڈھیر ہے جس کی کوئی حیثیت نہیں، جبکہ اس کے اندر موجود جو روح ہے، وہ خدا کا ایک نہایت قیمتی اور لازوال موتی (والا گہر) ہے۔ انسان کو چاہیے کہ وہ اپنی اس روح کو طاقتور بنانے کے لیے اپنے جسمانی آرام اور مادی لالچ کو پگھلا دے (جسم را باید گداخت)، کیونکہ پاکیزہ چیزوں (روح) کو مٹی کی چیزوں (جسم) سے الگ کر کے ہی پہچانا جا سکتا ہے۔ اگر تم اپنے جسم کا کوئی حصہ کلہاڑی سے کاٹ دو، تو وہ گوشت کا ٹکڑا ہمیشہ کے لیے ضائع ہو جاتا ہے۔ لیکن روح کا قانون بالکل مختلف ہے؛ جب روح خدا کے عشق اور آزادی کے جلوے میں مست ہو جاتی ہے، تو اگر تم اسے سچائی کی راہ میں قربان بھی کر دو (جیسے شہید اپنی جان دے دیتا ہے)، تو وہ فنا نہیں ہوتی بلکہ وہ اور زیادہ طاقتور ہو کر تمہارے ہاتھ آ جاتی ہے۔ یعنی جسم کی موت سے روح نہیں مرتی۔

Roman Urdu

Kashmir par Ghani Kashmiri ka ye dardnaak noha sun kar Shah-e-Hamdan Allama Iqbal ko tasalli dete hue aur ghulami se nikalne ka rasta batate hue farmate hain ke aey mere pyare bete! Mein tumhen kainat ka ek bahut bareek aur gehra raaz samajhata hoon, use ghor se suno. Insan ka ye jo zahiri jism hai, ye to sirf mitti ki dher hai jis ki koi haisiyat nahi, jabkeh us ke andar maujood jo rooh hai, wo Khuda ka ek nihayat qeemti aur lazawal moti (wala-gahar) hai. Insan ko chahiye ke wo apni is rooh ko taqatwar banane ke liye apne jismani aaram aur maadi lalach ko pighla de (jism ra bayad gudaakht), kyunke pakeeza cheezon (rooh) ko mitti ki cheezon (jism) se alag kar ke hi pehchana ja sakta hai. Agar tum apne jism ka koi hissa kulhari se kaat do, to wo gosht ka tukra hameisha ke liye zaya ho jata hai. Lekin rooh ka qanoon bilkul mukhtalif hai; jag rooh Khuda ke ishq aur aazadi ke jilwe mein mast ho jati hai, to agar tum use sachai ki raah mein qurban bhi kar do (jaise shaheed apni jaan de deta hai), to wo fana nahi hoti balkeh wo aur zyada taqatwar ho kar tumhare hath aa jati hai. Yani jism ki moot se rooh nahi marti.

جوہرش با ہیچ شے مانند نیست ہست اندر بند و اندر بندِ نیست !

گر نگہداری بمیرد در بدن ور بیفشانی ، فروغِ انجمن !

چیت جاں؟ جلوہ مستے اے مردِ راد ! چیت جاں دادن؟ بہ او پرداختن !

ہر کہ خود را دید و غیر از خود ندید رخت از زندانِ خود بیرون کشید !

Roman Urdu)

Jauhar-ash ba heich shay manand neist

Hast andar band o andar band neist !

Gar nigah-daari bameerad dar badan

War bifshani, furoogh-e-anjuman 

Cheist jaan? Jilwa-mastay aey mard-e-raad!

Cheist jaan dadan? ba o pardakhtan !

Har ke khud ra deed o ghair az khud nadeed

Rakht az zindan-e-khud beiroon kasheed !

English Translation

“The core essence of the soul cannot be compared to any material object; it appears to be imprisoned within the bodily cage, yet it is completely free from all bonds!”

“If you keep it trapped only within physical desires, it dies inside the body; but if you scatter its light, it illuminates the entire assembly of the world!”

“O, noble man! What is the soul? It is nothing but the ecstatic manifestation of self-awareness! And what is giving up one’s life? It means dedicating and returning it to its Divine Source!”

“Whosoever successfully discovered his own inner self and looked at nothing but his core reality, has safely pulled his baggage out of the prison of this material world!”

Urdu

تشریح: شاہِ ہمدان روح کے اسرار کھولتے ہوئے مزید فرماتے ہیں کہ روح کا جو جوہر (اصل مادہ) ہے، وہ دنیا کی کسی مادی چیز جیسا نہیں ہے۔ یہ مٹی کے جسم کے اندر قید دکھائی تو دیتی ہے، مگر حقیقت میں یہ زمان و مکان کی کسی قید میں نہیں ہوتی، یہ بالکل آزاد ہے۔ اگر تم اس روح کو صرف جسمانی خواہشات اور سستی کی قید میں رکھو گے تو یہ بدن کے اندر ہی مر جائے گی اور تمہارا ضمیر ختم ہو جائے گا۔ لیکن اگر تم اس کی طاقت کو باہر پھیلاؤ گے (ور بیفشانی)، تو یہ پوری دنیا کی محفل کو روشن کر دے گی۔ اے شریف انسان! تو پوچھتا ہے کہ روح کیا ہے؟ روح اصل میں اپنی خودی اور خدا کی پہچان کے جلوے کا نام ہے۔ اور خدا کی راہ میں جان دینے کا مطلب یہ ہے کہ انسان اس عارضی زندگی کا سودا کر کے ابدی زندگی پا لے۔ جو انسان اپنی باطنی طاقت کو دیکھ لیتا ہے اور خدا کے سوا کسی باطل طاقت کے سامنے سر نہیں جھکاتا، وہ دنیا کے اس مادی قید خانے کی زنجیروں کو توڑ کر سرخرو ہو جاتا ہے اور حقیقی آزادی پا لیتا ہے۔

Roman Urdu

Shah-e-Hamdan rooh ke asraar kholte hue mazeed farmate hain ke rooh ka jo jauhar (asl mada) hai, wo dunya ki kisi maadi cheez jaisa nahi hai. Ye mitti ke jism ke andar qaid dikhai to deti hai, magar haqeeqat mein ye zaman o makan ki kisi qaid mein nahi hoti, ye bilkul aazad hai. Agar tum is rooh ko sirf jismani khwahishat aur susti ki qaid mein rakhoge to ye badan ke andar hi mar jaye gi aur tumhara zameer khatam ho jaye ga. 

Lekin agar tum is ki taqat ko bahar phalaoge (war bifshani), to ye poori dunya ki mehfil ko roshan kar de ga. Aey shareef insan! Tu pucha hai ke rooh kya hai? Rooh asl mein apni khudi aur Khuda ki pehchan ke jilwe ka naam hai. Aur Khuda ki raah mein jaan dene ka matlab ye hai ke insan is aarsi zindagi ka soda kar ke abdi zindagi pa le. Jo insan apni baatni taqat ko dekh leta hai aur Khuda ke siwa kisi baatil taqat ke saamne sar nahi jhukata, wo dunya ke is maadi qaid-khane ki zanjeeron ko toor kar surkh-roo ho jata hai aur haqeeqi aazadi pa leta hai.

جلوۂ مستے کہ بیند خویش را خوشتر از نوشینہ و اندیش را !

در نگاہش جاں چو باد ارزان شود پیشِ او زندانِ او لرزاں شود !

تیشتۂ او خارَہ را بر می درد تا نصیبِ خود ز گیتی می بَرد !

تا ز جاں بگداخت، جانش جاںِ اوست ورنہ جانش یک دو دم مہماںِ اوست !

Roman Urdu)

Jilwa-e-mastay ke beenad kheish ra

Khushtar az nosheena o andeish ra!

Dar nigah-ash jaan cho baad arzaan shavad

Peish-e-o zindan-e-o larzaan shavad !

Teisha-e-o khaara ra bar mi darad

Ta naseeb-e-khud za geeti mi barad !

Ta za jaan bugdaakht, jaan-ash jaan-e-oost

Warna jaan-ash yak do dam mehmaan-e-oost !

English Translation

“That ecstatic person who deeply visualises his own true self, rises far above all sweet wordly pleasures and anxieties!”

“In his majestic sight, the fear of losing physical life becomes as cheap and weightless as a puff of wind; and before his presence, the walls of his prison-house begin to tremble!”

“The sharp axe of his willpower splits open the hardest granite rocks, until he successfully carves out his own destiny from the universe!”

“As long as a man completely melts his physical desires for the sake of the spirit, his soul becomes truly his own immortal force; otherwise, this life is merely a passing guest of a few moments!”

Urdu

تشریح: شاہِ ہمدان خودی کی بیداری کا حتمی پھل بیان کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ جو مردِ مومن اپنی روح کے چھپے ہوئے کمالات کا مشاہدہ کر لیتا ہے، وہ دنیا کی عارضی مٹھاس (نوشینہ) اور غموں (اندیش) سے بہت اوپر اٹھ جاتا ہے۔ پھر اس کی نظر میں اپنی مادی جان کی حفاظت کی کوئی فکر نہیں رہتی، بلکہ جان کا خوف اس کے لیے ہوا کی طرح ہلکا اور سستا ہو جاتا ہے۔ جب انسان موت کے خوف سے آزاد ہو جاتا ہے، تو باطل کا جو بھی قید خانہ یا ظالم حکومت اس کے سامنے ہو، وہ خوف سے کانپنے لگتی ہے۔ ایسا خودی کا دھنی انسان اپنے عزم اور محنت کے تیشے (کلاڑے) سے تقدیر کے سخت سے سخت پتھر (خارہ) کو بھی چیر کر رکھ دیتا ہے اور کائنات سے اپنا حقِ آزادی چھین کر لے جاتا ہے۔ آخر میں وہ فرماتے ہیں کہ جب تک انسان اپنے مادی وجود کو سچائی کے لیے پگھلاتا رہے گا، اس کی روح ہمیشہ قائم رہنے والی کائناتی طاقت بنی رہے گی، ورنہ اگر انسان نے خودی کو بیدار نہ کیا، تو یہ ظاہری زندگی صرف دو چار دن کی مہمان ہے جو سانس ختم ہوتے ہی مٹی میں مل جائے گی اور تاریخ میں اس کا کوئی نام نہیں رہے گا۔

Roman Urdu

Shah-e-Hamdan khudi ki bidaari ka hatmi phal bayan karte hue farmate hain ke jo mard-e-momin apni rooh ke chhupe hue kamalaat ka mushahada kar leta hai, wo dunya ki aarsi mithaas (nosheena) aur ghamon (andeish) se bahut oopar uth jata hai. Phir us ki nazar mein apni maadi jaan ki hifazat ki koi fikr nahi rehti, balkeh jaan ka khouf us ke liye hawa ki tarah halka aur sasta ho jata hai. Jab insan moot ke khouf se aazad ho jata hai, to baatil ka jo bhi qaid-khana ya zalim hukoomat us ke saamne ho, wo khouf se kaampne lagti hai. Aisa khudi ka dhani insan apne azm aur mehnat ke teishe (kulhare) se taqdeer ke sakht se sakht patthar (khara) ko bhi cheer kar rakh deta hai aur kainat se apna haq-e-aazadi chheen kar le jata hai. Aakhir mein wo farmate hain ke jab tak insan apne maadi wajood ko sachai ke liye pighlata rahe ga, us ki rooh hameisha qaim rehne wali kainati taqat bani rahe gi, warna agar insan ne khudi ko bidaar na kiya, to ye zahiri zindagi sirf do char din ki mehman hai jo saans khatam hote hi mitti mein mil jaye gi aur tareekh mein us ka koi naam nahi rahe ga.

گفتہ از حکمتِ زشت و نکوئی پیرِ دانا نکتۂ دیگر بگوئے !

مرشدِ معنی نگاہاں بودہ ای محرمِ اسرارِ شاہاں بودہ ای !

ما فقیر و حکمران خواہد خراج چیست اصلِ اعتبارِ تخت و تاج ؟

اصلِ شاہی چیست اندر شرق و غرب ؟ یا رضائے امتاں یا حرب و ضرب !

Roman Urdu

Guftey az hikmat-e-zisht o nakooyi

Peer-e-dana nukta-e-deigar bagooye !

Murshid-e-ma’ni nigahaan boodah-ee

Mahram-e-asraar-e-shahaan boodah-ee !

Ma faqeer o hukmran khwahad khiraaj

Cheist asl-e-i’tibar-e-takht o taaj ?

Asl-e-shahi cheist andar sharq o gharb ?

Ya raza-e-umataan ya harb o zarb !

English Translation

“O wise elder! You have beautifully explained the wisdom behind good and evil; now, please reveal another profound truth to me!”

“You have been the spiritual guide for those who look into the deeper meanings of reality, and you have also been a confidant to the secrets of kings!”

“We are poor, dervish-like people, yet the ruler demands heavy taxes from us; what is the true reality and moral legitimacy behind his throne and crown?”

(Shah-e-Hamdan replied:) “What is the ultimate basis of kingship in both the East and the West? It is either established through the free consent of nations, or through naked war and military violence!”

Urdu

تشریح: علامہ اقبال (زندہ رود) شاہِ ہمدان کی خدمت میں ایک اور سیاسی و فلسفیانہ الجھن پیش کرتے ہوئے کہتے ہیں کہ اے دانا بزرگ! آپ نے نیکی اور بدی کی باطنی حقیقت کو جس طرح واضح فرمایا، اب میری رہنمائی کے لیے ایک اور اہم نکتہ بیان فرمائیں۔ آپ ہمیشہ سے اہل تصوف اور حقیقت شناس لوگوں کے رہنما رہے ہیں اور آپ نے اپنے دور کے بڑے بڑے بادشاہوں کی دربار داری اور ان کے پوشیدہ سیاسی رازوں کو بھی بہت قریب سے دیکھا ہے۔ ہمارا مسئلہ یہ ہے کہ ہم تو دنیا میں غریب، درویش اور فقیر لوگ ہیں، لیکن یہ مادی حکمران ہم پر مسلط ہو کر ہم سے زبردستی ٹیکس اور خراج مانگتے ہیں۔ آخر ان کے اس تخت و تاج کی شرعی اور اخلاقی حیثیت کیا ہے؟ یہ سوال سن کر شاہِ ہمدان جواب دیتے ہیں کہ دنیا کے چاہے مشرقی ممالک ہوں یا مغربی، وہاں بادشاہت اور حکومت کی بنیاد صرف دو ہی چیزوں پر ہوتی ہے: یا تو وہ قوموں اور عوام کی خوشی اور مرضی سے وجود میں آتی ہے، یا پھر تلوار، جنگ و جدل اور طاقت کے زبردستی استعمال سے قائم کی جاتی ہے۔

Roman Urdu

Allama Iqbal (Zinda Rud) Shah-e-Hamdan ki khidmat mein ek aur siyasi wa falsafiyana uljhan pesh karte hue kehte hain ke aey dana buzurg! Aap ne neki aur badi ki baatein haqeeqat ko jis tarah wazih farmaya, ab meri rehnumai ke liye ek aur aham nukda bayan farmayein. Aap hameisha se ahl-e-tasawwuf aur haqeeqat-shinas logon ke rehnuma rahe hain aur aap ne apne dor ke bare-bare badshahon ki darbar-dari aur in ke posheeda siyasi raazon ko bhi bahut qareeb se dekha hai. Hamara masla ye hai ke hum to dunya mein ghareeb, darwesh aur faqeer log hain, lekin ye maadi hukmran hum par musallat ho kar hum se zabardasti tax aur khiraaj mangte hain. Aakhir in ke is takht o taaj ki shar’ee aur akhlaqi haisiyat kya hai? 

Ye sawal sun kar Shah-e-Hamdan jawab dete hain ke dunya ke chahe mashriqi mamalik hon ya maghribi, wahan badshahi aur hukoomat ki buniyaad sirf do hi cheezon par hoti hai: ya to wo qaumon aur awaam ki khushi aur marzi se wajood mein aati hai, ya phir talwar, jang o jadal aur taqat ke zabardasti istemaal se qaim ki jati hai.

فاش گویم با تو اے والا مقام باج را جز با دو کس دادن حرام !

یا “اولی الامرِ” کہ “مِنکُم” شانِ اوست آیِۂ حق حجّت و برہانِ اوست !

یا جواں مردے جو صرصر تند خیز شہر گیر و خویش باز اندر ستیز !

روزِ کیں کشور کشا از قاہری روزِ سلم از شیوہ ہائے دلبری !

Roman Urdu)

Fash goyam ba tu aey wala-maqaam

Baaj ra juz ba do kas dadan haram !

Ya “Uli-al-Amr”ay ke “Minkum” shaan-e-oost

Aayat-e-Haq hujjat o burhan-e-oost !

Ya jawan-marde cho sarsar tund-kheiz

Shehar-geer o kheish baaz andar satiz !

Roz-e-keen kishwar-kusha az qahiri

Roz-e-silm az shewa-haye dilbari!

English Translation

“O high-stationed traveler, let me tell you openly and clearly: paying tax or tribute to anyone except two kinds of leaders is strictly forbidden!”

“The first is that supreme leader who completely embodies the Quranic description of ‘Uli-al-Amr Minkum’ (the rulers from among your own faithful); whose ultimate authority and character are verified by the verses of the Divine Book!”

“The second is that brave, courageous young warrior who rises against falsehood like a fierce, roaring tempest; who conquers physical empires while constantly battling his own lower self (Nafs)!”

“On the day of battle, he is an empire-conqueror through his divine majesty and strength; and on the day of peace, he wins the hearts of the people through his lovely, affectionate manners!”

Urdu

تشریح: شاہِ ہمدان ملوکیت کے خلاف اسلام کا نظریہ بالکل واضح کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ اے بلند مرتبہ زندہ رود! میں تمہیں صاف صاف بتا دیتا ہوں کہ اسلامی قانون کے مطابق دنیا میں صرف دو قسم کے انسانوں کے علاوہ کسی تیسرے کو اپنی حلال کمائی سے ٹیکس یا خراج دینا بالکل حرام اور ناجائز ہے۔ پہلا حقدار وہ حکمران ہے جو قرآنِ مجید کی سورہ النساء کی آیت کے مطابق سچا “اولی الامر مِنکُم” ہو، یعنی وہ صاحبِ اقتدار ہونے کے ساتھ ساتھ خود مسلمانوں میں سے ہو، اللہ اور اس کے رسول کا سچا اطاعت گزار ہو، اور قرآن کی آیات اس کی عادلانہ حکومت کی گواہی اور دلیل بنتی ہوں۔ اگر کوئی حکمران دین سے دور ہے تو وہ خراج کا حقدار نہیں۔ دوسرا حقدار وہ مخلص اور مجاہد انسان ہے جو باطل قوتوں کو مٹانے کے لیے طوفانی آندھی (صرصر) کی طرح تیزی سے اٹھتا ہے۔ وہ کفر کے شہروں کو تو اپنی طاقت سے فتح کرتا ہے، مگر اس کے ساتھ ساتھ وہ اپنے نفسِ امارہ کے خلاف بھی ہر وقت جہاد (ستیز) میں مصروف رہتا ہے۔ وہ ایسا متوازن انسان ہوتا ہے کہ جب جنگ کا دن ہو تو وہ اپنے جلال اور قاہری سے دشمنوں کے قلعے الٹ دیتا ہے، اور جب امن و صلح کا دن ہو تو وہ اپنی محبت، دلبری اور اخلاق سے اپنی رعایا کے دلوں کو جیت لیتا ہے۔

Roman Urdu

Shah-e-Hamdan malookiyat ke khilaf Islam ka nazariya bilkul wazih karte hue farmate hain ke aey buland-maqaam Zinda Rud! Mein tumhen saaf saaf bata deta hoon ke Islami qanoon ke mutabiq dunya mein sirf do qism ke insanon ke alawa kisi teesre ko apni halal kamai se tax ya khiraaj dena bilkul haram aur najaaiz hai. Pehla haqdar wo hukmran hai jo Quran-e-Majeed ki Surah an-Nisa ki aayat ke mutabiq sacha “Uli-al-Amr Minkum” ho, yani wo sahib-e-iqtidad hone ke sath sath khud musalmanon mein se ho, Allah aur us ke Rasool ka sacha ita’at-guzar ho, aur Quran ki aayat us ki aadilana hukoomat ki gawahi aur daleel banti hon. Agar koi hukmran dein se door hai to wo khiraaj ka haqdar nahi. Doosra haqdar wo mukhlis aur mujahid insan hai jo baatil quwaton ko mitane ke liye toofani aandhi (sarsar) ki tarah teizi se uthta hai. Wo kufr ke sheharon ko to apni taqat se fateh karta hai, magar us ke sath sath wo apne nafs-e-ammara ke khilaf bhi har waqt jihad (satiz) mein masroof rehta hai. Wo aisa mutawazin insan hota hai ke jab jang ka din ho to wo apne jalal aur qahiri se dushmanon ke qile ult deta hai, aur jab amn o silm ka din ho to wo apni mohabbat, dilbari aur akhlaq se apni ra’aya ke dilon ko jeet leta hai.

می تواں ایراں و ہندوستاں خرید پادشاہی را ز کس نتواں خرید !

جامِ جم را اے جواںِ باہنر کس نگیرد از دکاںِ شیشہ گر !

ور بگیرد مالِ او جز شیشہ نیست شیشہ را غیر از شکستن پیشہ نیست !

ہند را ایں ذوقِ آزادی کہ داد ؟ صید را سودائے صیّادی کہ داد ؟

Roman Urdu)

Mi tawaan Iran o Hindustan khareed

Padshahi ra za kas natwaan khareed !

Jam-e-Jam ra aey jawan-e-ba-hunar

Kas nageerad az dukan-e-sheesha-gar !

War bageerad maal-e-o juz sheesha neist

Sheesha ra ghair az shikastan peisha neist!

Hind ra een zouq-e-aazadi ke daad ?

Said ra sauda-e-sayyadi ke daad ?

English Translation

“One can easily purchase the material lands of Iran and India with wealth, but true sovereign leadership and kingship can never be bought from anyone!”

“O talented young man! No one can ever purchase the world-revealing Cup of Jamshid from the commercial shop of an ordinary glass-maker!”

“And even if someone manages to buy it from there, his acquired property will be nothing but fragile glass; and glass has no destiny or occupation other than to be shattered into pieces!”

“Who was it that bestowed this intense passion for freedom upon the people of India? Who gave the helpless prey the magnificent obsession to capture its own hunter?”

Urdu

تشریح: شاہِ ہمدان ایک عظیم سیاسی حقیقت واضح کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ دنیا کے بڑے بڑے خطے مثلاً ایران اور ہندوستان کی مٹی کو تو پیسے کے زور پر خریدا جا سکتا ہے (جیسے ڈوگرہ راجہ نے کشمیر کی زمین خرید لی)، لیکن جو سچی پادشاہی، خود مختاری اور حکمرانی کا جذبہ ہوتا ہے، وہ بازار سے کسی قیمت پر خریدا نہیں جا سکتا۔ اے ہنر مند نوجوان! جمشید بادشاہ کا وہ مشہور پیالہ (جامِ جم) جس میں پوری دنیا کی حقیقت نظر آتی تھی، وہ کوئی شیشے کا عام گلاس نہیں تھا جسے کوئی انسان کسی شیشہ بنانے والے کی دکان سے جا کر خرید لائے۔ وہ تو انسان کی بیدار خودی کی علامت ہے۔ اور اگر کوئی نادان انسان شیشہ گر کی دکان سے اس نیت سے کوئی خوبصورت برتن خرید بھی لے، تو وہ صرف ایک سستا شیشہ ہی رہے گا جس کا مقدر ایک معمولی سی ٹھوکر لگنے پر ٹوٹ جانا (شکستن) ہوتا ہے۔ یعنی ظاہری چمک دمک سے سچی لیڈرشپ نہیں ملتی۔ اس کے بعد وہ برصغیر کی سیاست کا رخ کرتے ہوئے پوچھتے ہیں کہ ذرا سوچو، اس ہندوستان کے سوئے ہوئے لوگوں کو آزادی کا یہ عظیم ذوق اور تڑپ کس نے دی؟ کس نے یہاں کے مظلوم قیدیوں اور شکار (صید) کے دل میں یہ بات ڈالی کہ وہ اپنے شکاری (صیاد یعنی انگریز استعمار) کو ہی اپنا قیدی بنا لیں؟

Roman Urdu

Shah-e-Hamdan ek azeem siyasi haqeeqat wazih karte hue farmate hain ke dunya ke bare bare khitte maslan Iran aur Hindustan ki mitti ko to paise ke zor par khareeda ja sakta hai (jaise Dogra Raja ne Kashmir ki zameen khareed li), lekin jo sachi padshahi, khud-mukhtari aur hukmrani ka jazba hota hai, wo bazar se kisi qeemat par khareeda nahi ja sakta. Aey hunarmand naujawan! Jamshid badshah ka wo mashhoor pyala (Jam-e-Jam) jis mein poori dunya ki haqeeqat nazar aati thi, wo koi sheishe ka aam glass nahi tha jise koi insan kisi sheisha banane wale ki dukan se ja kar khareed laye. Wo to insan ki bidaar khudi ki alamat hai. Aur agar koi nadan insan sheisha-gar ki dukan se is niyat se koi khoobsoorat bartan khareed bhi le, to wo sirf ek sasta sheisha hi rahe ga jis ka muqaddar ek mamooli si thokar lagne par toot jana (shikastan) hota hai. Yani zahiri chamak damak se sachi leadership nahi milti. Is ke baad wo barasagheer ki siyasat ka rukh karte hue puchte hain ke zara socho, is Hindustan ke soye hue logon ko aazadi ka ya azeem zouq aur tarap kis ne di? Kis ne yahan ke mazloom qaidiyon aur shikar (said) ke dil mein ye baat dali ke wo apne shikari (sayyad yani Angrez ist’amaar) ko hi apna qaidi bana lein?

آں برہمن زادگاںِ زندہ دل لالۂ احمر ز روئے شاں خجل !

تیز بیں و پختہ کار و سخت کوش از نگاہِ شاں فرنگ اندر خروش !

اصلِ شاں از خاکِ دامنگیرِ ماست ! مطلعِ ایں اختراں کشمیرِ ماست !

خاکِ ما را بے شرر دانی اگر بر درونِ خود یکے بکشا نظر !

Roman Urdu)

Aan brahmana-zadagaan-e-zinda-dil

Lala-e-ahmar za rooye shaan khajil!

Teiz-been o pukhta-kar o sakht-koosh

Az nigah-e-shaan Farang andar khuroosh !

Asl-e-shaan az khak-e-damangeer-e-maast !

Matla-e-een akhtaraan Kashmir-e-maast !

Khak-e-ma ra be-sharar daani agar

Bar daroon-e-khud yakay biksha nazar !

English Translation

“Those dynamic, vibrant-hearted sons of Brahmins (the Kashmiri-rooted leaders of India) possess such glowing countenances that even the bright red tulip feels ashamed before them!”

“They are sharp-sighted, highly experienced, and intensely hardworking; from the power of their strategic gaze, the entire Western empire (Farang) is trembling and crying out!”

“The ultimate origin and roots of these great personalities belong to our own affectionate, captivating soil! The rising-point of these brilliant stars is our own beloved Kashmir!”

“If you mistakenly believe that our Kashmiri soil is cold and completely devoid of sparks, then just open your eyes and take a deep look inside your own inner self (your own poetry)!”

Urdu

تشریح: شاہِ ہمدان ہندوستان کی بیداری کا سہرا کشمیری نسل کے سپوتوں کے سر باندھتے ہوئے فرماتے ہیں کہ برصغیر کو آزادی کا راستہ دکھانے والے وہ غیرت مند اور زندہ دل کشمیری (جن کے آباؤ اجداد پنڈت یا برہمن تھے اور بعد میں مسلمان ہوئے یا تحریکِ آزادی کا حصہ بنے، جیسے علامہ اقبال خود اور جواہر لال نہرو وغیرہ) ایسے چمکتے چہروں کے مالک ہیں کہ ان کی فکری سرخی کے سامنے وادی کا سرخ لالہ کا پھول بھی شرما جاتا ہے۔ یہ لوگ اپنی سوچ میں بہت دور اندیش (تیز بیں)، اپنے کاموں میں نہایت تجربہ کار اور بلا کے محنتی ہیں۔ ان لیڈروں کی بیدار اور انقلابی نظروں کی وجہ سے فرنگ (انگریز سرکار) کے ایوانوں میں کھلبلی مچی ہوئی ہے اور وہ خوف سے چلا رہے ہیں۔ شاہِ ہمدان فخر سے کہتے ہیں کہ ان تمام عظیم رہنماؤں کی اصل اور جڑیں ہماری اسی دامن گیر اور خوبصورت مٹی سے جڑی ہوئی ہیں، اور ان چمکتے ہوئے ستاروں کے طلوع ہونے کا افق (مطلع) ہمارا اپنا پیارا کشمیر ہی ہے۔ اس کے بعد وہ علامہ اقبال کو مخاطب کر کے کہتے ہیں کہ اے زندہ رود! اگر کوئی نادان انسان یہ سمجھتا ہے کہ کشمیر کی مٹی اب بانجھ ہو چکی ہے اور اس میں غیرت کی کوئی چنگاری (شرر) باقی نہیں رہی، تو وہ غافل ہے۔ اگر کسی کو شک ہے تو وہ ذرا تیرے اپنے اندر جھانک کر دیکھے، اور تیری اس آتشیں شاعری کو دیکھے جو مردہ دلوں کو زندہ کر رہی ہے۔

Roman Urdu

Shah-e-Hamdan Hindustan ki bidaari ka sehra Kashmiri nasl ke sapooton ke sar bandhte hue farmate hain ke barasagheer ko aazadi ka rasta dikhane wale wo ghairat-mand aur zinda-dil Kashmiri (jin ke aaba o ajdaad pandit ya brahman the aur baad mein musalman hue ya tehreek-e-aazadi ka hissa bane, jaise Allama Iqbal khud aur Jawaharlal Nehru waghaira) aise chamakte chehron ke maalik hain ke in ki fikri surkhi ke saamne wadi ka surkh lala ka phool bhi sharma jata hai. Ye log apni soch mein bahut door-andeesh (teiz-been), apne kaamon mein nihayat tajruba-kar aur bla ke mehnati hain. In leaderon ki bidaar aur inqilabi nazron ki wajah se Farang (Angrez sarkar) ke aiwanon mein khulbali machi hui hai aur wo khouf se chilla rahe hain. Shah-e-Hamdan fakhr se kehte hain ke in tamam azeem رہنماؤں ki asl aur jarein hamari isi damangeer aur khoobsoorat mitti se juri hui hain, aur in chamakte hue sitaron ke tuloo hone ka ufuq (matla) hamara apna pyara Kashmir hi hai. Is ke baad wo Allama Iqbal ko mukhatib kar ke kehte hain ke aey Zinda Rud! Agar koi nadan insan ye samajhta hai ke Kashmir ki mitti ab baanjh ho chuki hai aur us mein ghairat ki koi chingari (sharar) baqi nahi rahi, to wo ghafil hai. Agar kisi ko shak hai to wo zara tere apne andar jhaank kar dekhe, aur teri is aatishheen sha’iri ko dekhe jo murda dilon ko zinda kar rahi hai.

ایں ہمہ سوزی کہ داری از کجاست ؟ ایں دمِ بادِ بہاری از کجاست ؟

ایں ہماں باد است کز تاثیرِ او کوہسارِ ما بگیرد رنگ و بو !

Roman Urdu)

Een hama sozi ke daari az kujaast ?

Een dam-e-baad-e-bahari az kujaast ?

Een hamaan baad ast kaz taseer-e-o

Kohsaar-e-ma bageerad rang o boo !

English Translation

“Tell me, where did this intense, burning passion and spiritual fire inside your heart come from? From where did this life-giving breeze of Spring in your poetry originate?”

“This is precisely that very same creative breeze of Kashmir, through whose deep influence and touch our high mountains are blessed with vibrant colour and fragrant scent!”

Urdu

تشریح: شاہِ ہمدان علامہ اقبال کے کلام کے اثر اور ان کی کشمیری روح کی تعریف کا سلسلہ جاری رکھتے ہوئے آخری اشعار میں فرماتے ہیں کہ اے زندہ رود! تمہاری شاعری اور تمہارے دل کے اندر امت کا جو یہ تڑپا دینے والا باطنی سوز، تپش اور درد موجود ہے، یہ آخر کہاں سے آیا ہے؟ اور تمہارے کلام کے اندر انقلاب کی یہ جو جادوئی ہوا چل رہی ہے جو مرجھائے ہوئے دلوں میں امید کی بہار لے آتی ہے، اس کا سرچشمہ کہاں ہے؟ حقیقت یہ ہے کہ یہ تمہارے آباؤ اجداد کی زمین کشمیر کی اسی ہوا کا اثر ہے جس کی مٹی سے تم بنے ہو۔ یہ وہی تخلیقی اور سحر انگیز ہوا ہے جس کی تاثر اور برکت کی وجہ سے ہمارے کشمیر کے عظیم پہاڑ، وادیاں اور باغات ہر سال خوبصورت رنگوں اور دلفریب خوشبوؤں کا لباس پہنتے ہیں۔ تمہارا یہ باطنی سوز دراصل کشمیر کی روح کا سوز ہے جو تمہاری زبان سے پوری دنیا میں گونج رہا ہے اور غلام قوموں کو آزادی کا سبق سکھا رہا ہے۔

Roman Urdu

Shah-e-Hamdan Allama Iqbal ke kalam ke asar aur in ki Kashmiri rooh ki tareef ka silsila jari rakhte hue aakhri ashaar mein farmate hain ke aey Zinda Rud! Tumhari sha’iri aur tumhare dil ke andar ummat ka jo ye tarpa dene wala baatni soz, tapish aur dard maujood hai, ye aakhir kahan se aaya hai? Aur tumhare kalam ke andar inqilab ki ye jo jadooi hawa chal rahi hai jo murjhaye hue dilon mein umeed ki bahar le aati hai, is ka sarchashma kahan hai? Haqeeqat ye hai ke ye tumhare aaba o ajdaad ki zameen Kashmir ki isi hawa ka asar hai jis ki mitti se tum bane ho. Ye wohi takhliqi aur sahar-angeiz hawa hai jis ki taseer aur barkat ki wajah se hamare Kashmir ke azeem pahar, wadiyan aur baghaat har saal khoobsoorat rangon aur dalfareeb khushbuon ka libas pehnte hain. Tumhara ye baatni soz darasl Kashmir ki rooh ka soz hai jo tumhari zaban se poori dunya mein goonj raha hai aur ghulam qaumon ko aazadi ka sabaq sikha raha hai.

بچشمِ وولر میدانی کہ روزی دراز دستی بہ موجِ دِگَر می گفت ؟

چند در قلزم بہ یکدیگر زنیم خیز تا یک دم بہ ساحل سر زنیم !

زادۂ ما یعنی آں جوئے کُہَن شورِ او در وادی و کوہ و دمن !

ہر زماں بر سنگِ رہ خود را زند تا بنائے کوہ را بر می کند !

Roman Urdu)

Ba chashm-e-Wular meedani ke rozi

Daraz-dasti ba mauj-e-degar mi guft?

Chand dar qulzum ba yek-deigar zaneem

Kheiz ta yek dam ba sahil sar zaneem!

Zada-e-ma ya’ni aan jooye kuhan

Shoor-e-o dar wadi o koh o daman!

Har zamaan bar sang-e-rah khud ra zanad

Taa bina-e-koh ra bar mi kanad!

English Translation

“Do you know what one powerful, far-reaching wave in the middle of Wular Lake was saying to another wave one day?”

“How long shall we keep crashing into each other inside this closed sea? Arise, so that we may leap forward and strike against the shore!”

“Look at our own offspring—that ancient river (the River Jhelum)—whose roaring echo resounds through every valley, mountain, and plain!”

“At every single moment, it forcefully strikes itself against the stones of its path, until it completely uproots the very foundations of the mighty mountains!”

Urdu

تشریح: علامہ اقبال (زندہ رود) کشمیر کی مشہور جھیل “وولر” کی لہروں کا ایک خوبصورت اور انقلابی نقشہ کھینچتے ہوئے کہتے ہیں کہ کیا تمہیں معلوم ہے کہ ایک دن وولر جھیل کے وسط میں ایک طوفانی موج نے دوسری موج سے گہرے جوش کے ساتھ کیا کہا؟ اس نے کہا کہ ہم کب تک اس جھیل کے بند پانی کے اندر ہی آپس میں ٹکرا ٹکرا کر اپنی طاقت ضائع کرتی رہیں گی؟ آؤ، ہم سب مل کر ایک بڑا طوفان بنیں اور اٹھ کر اس ساحل کی بندشوں سے سر ٹکرائیں اور باہر نکل جائیں۔ ذرا دیکھو، ہماری ہی کوکھ سے پیدا ہونے والا وہ پرانا دریا (مراد دریائے جہلم، جو جھیلِ وولر سے گزر کر ایک عظیم دریا بنتا ہے) جب یہاں سے نکلتا ہے تو اس کا شور وادیوں، پہاڑوں اور میدانوں میں کس طرح گونجتا ہے! وہ دریا اپنی آزادی کے سفر میں راستے میں آنے والے ہر پتھر سے مسلسل ٹکراتا ہے اور اپنی ہمت اور تیز روانی سے پہاڑوں کے سینے کو چیر کر ان کی بنیادیں تک اکھاڑ دیتا ہے اور اپنا راستہ خود بناتا ہے۔ ہمیں بھی جھیل کی قید سے نکل کر اسی طرح طوفانی بننا ہوگا۔

Roman Urdu

Allama Iqbal (Zinda Rud) Kashmir ki mashhoor jheel “Wular” ki lahron ka ek khoobsoorat aur inqilabi naqsha kheinchte hue kehte hain ke kya tumhen maloom hai ke ek din Wular jheel ke wast mein ek toofani mauj ne doosri mauj se gehre josh ke sath kya kaha? Us ne kaha ke hum kab tak is jheel ke band paani ke andar hi aapas mein takra takra kar apni taqat zaya karti rahein gi? Aao, hum sab mil kar ek bara toofani banein aur uth kar is sahil ki bandishon se sar takraayein aur bahar nikal jayein. Zara dekho, hamari hi kookh se paida hone wala wo purana darya (murad darya-e-Jhelum, jo jheel-e-Wular se guzar kar ek azeem darya banta hai) jab yahan se nikalta hai to us ka shoor wadiyon, paharon aur maidanon mein kis tarah goonjta hai! Wo darya apni aazadi ke safar mein raste mein aane wale har patthar se musalsal takrata hai aur apni himmat aur teiz rawani se paharon ke seene ko cheer kar in ki buniyaadein tak akhaar deta hai aur apna rasta khud banata hai. Hamen bhi jheel ki qaid se nikal kar isi tarah toofani banna hoga.

تا بنائے آں جواں کو شہر و دشت در گرفت و پرورش از شیرِ صد مادر گرفت !

سطوتِ او خاکیاں را محشری است این ہمہ از ماست ، نے از دیگری است !

زیستن اندر حدِ ساحل خطاست ساحلِ ما سنگِ راہ در راہِ ماست !

با کِراں در ساختن مرگِ دوام گرچہ اندر بحر غلطی صبح و شام !

Roman Urdu (Transliteration)

Taa bina-e-aan jawaan ko shehar o dasht

Dar girift o parwarish az sheer-e-sad maadar girift!

Satwat-e-o khakiyan ra mahshari ast

Een hama az maast, nay az deigari ast!

Zeistan andar had-e-sahil khataast

Sahil-e-ma sang-e-rah dar rah-e-maast!

Ba karaan dar saakhtan marg-e-dawaam

Garcheh andar bahr ghalti subah o shaam!

English Translation

“Observe how that young, surging river captured the cities, deserts, and valleys, after receiving its nourishment from the milk of a hundred mothers (streams)!”

“Its majestic power brings a day of resurrection for the creatures of the earth; and all this grandeur belongs to us, not to anyone else!”

“To live merely within the narrow boundaries of the shore is a grave error; our shore is nothing but a stumbling block in the path of our progress!”

“To reconcile and compromise with the shores is an eternal death, even if you keep tossing and turning inside the sea morning and night!”

Urdu

تشریح: موج اپنی گفتگو جاری رکھتے ہوئے کہتی ہے کہ ذرا اس جواں مرد دریا (جہلم) کو دیکھو جس نے اپنی تیز روانی سے شہروں، بیابانوں اور وادیوں کو اپنی لپیٹ میں لے رکھا ہے۔ اس نے یہ طاقت اور وسعت راستے کے سینکڑوں چشمیوں اور ندیوں (سو ماؤں کا دودھ) سے حاصل کی ہے۔ جب اس دریا میں طغیانی آتی ہے تو اس کا دبدبہ اور جلال زمین پر رہنے والے انسانوں کے لیے ایک قیامت کا منظر پیش کرتا ہے۔ موج فخر سے کہتی ہے کہ اس دریا کا یہ سارا جلال اور عظمت ہماری ہی بدولت ہے، کیونکہ یہ ہمارے ہی اندر سے نکلا ہے، کسی غیر کی زمین سے نہیں تپکا۔ اس لیے اے لہر! ساحل کی محدود حدود کے اندر قید رہ کر زندگی گزارنا سراسر نادانی اور گناہ ہے۔ یہ ساحل ہمارے آگے بڑھنے کے راستے کا سب سے بڑا پتھر اور رکاوٹ ہے۔ کناروں اور بندشوں کے ساتھ سمجھوتہ کر لینا ہمیشہ کی موت قبول کرنے کے برابر ہے، چاہے تم جھیل کے اندر صبح و شام کتنا ہی تڑپتے اور شور مچاتے رہو۔ جب تک تم اپنی حد توڑ کر باہر نہیں نکلتے، تمہارا تڑپنا بے معنی ہے۔

Roman Urdu

Mauj apni guftagu jari rakhte hue kehti hai ke zara is jawan-mard darya (Jhelum) ko dekho jis ne apni teiz rawani se sheharon, beyabanon aur wادیوں ko apni lapeit mein le rakha hai. Us ne ye taqat aur wus’at raste ke sainkron chashmiyon aur nadiyon (so maon ka doodh) se hasil ki hai. Jab is darya mein tugheyani aati hai to us ka dabdaba aur jalal zameen par rehne wale insanon ke liye ek qiyamat ka manzar pesh karta hai. Mauj fakhr se kehti hai ke is darya ka ye sara jalal aur azmat hamari hi badolat hai, kyunke ye hamare hi andar se nikla hai, kisi ghair ki zameen se nahi tapka. Is liye aey lahar! Sahil ki mahdood hudood ke andar qaid reh kar zindagi guzarina sarasar nadani aur gunah hai. Ye sahil hamare aage barhne ke raste ka sab se bara patthar aur rukawat hai. Kinaron aur bandishon ke sath samjhota kar lena hameisha ki moot qabool karne ke barabar hai, chahe tum jheel ke andar subah o shaam kitna hi tarapte aur shoor machate raho. Jab tak tum apni had toor kar bahar nahi nikalte, tumhara tarapna be-ma’ni hai.

در زندگی جُولاں میاںِ کوہ و دشت اے خُنک موجے کہ از ساحل گزشت !

اے کہ خواندی خطِ سیمائے حیات خاور دادہ بہ غوغائے حیات !

اے ترا آہِ کہ می سوزد جگر تو ازو بے تاب و ما بے تاب تر !

اے ز تو مرغِ چمن را ہائے و ہو سبزہ از اشکِ تو می گیرد وضو !

Roman Urdu)

Dar zindagi jolaan miyan-e-koh o dasht

Aey khunak maujay ke az sahil guzasht!

Aey ke khwandi khat-e-seema-e-hayat

Khawar dada ba ghogha-e-hayat!

Aey tura aahay ke mi sozad jigar

Tu azo be-taab o ma be-taab-tar!

Aey za tu murgh-e-chaman ra haye o ho

Sabza az ashk-e-tu mi geerad wazoo!

English Translation

“True life consists of racing freely through the high mountains and vast deserts; how blessed and fortunate is that wave which broke free and passed beyond the shore!”

(Shah-e-Hamdan turned to Zinda Rud and said:) “O you who have deeply read the lines on the forehead of Life; you who have blessed the entire East with the vibrant clamor of life!”

“O you who possess such a burning sigh that melts the very liver; you are restless because of it, but we are made even more restless by its power!”

“Because of your inspiring voice, the birds of the garden are raised in passionate cries; and the green grass of the meadow takes its ablution from your tears!”

Urdu

تشریح: جھیلِ وولر کی موج اپنی بات کا اختتام کرتے ہوئے کہتی ہے کہ اصل زندگی تو یہ ہے کہ انسان پہاڑوں اور جنگلوں میں اپنی آزادی اور جولانیاں دکھائے۔ مبارکباد کے قابل ہے وہ سرکش لہر جو ساحل کی تمام مصلحتوں اور بندشوں کو توڑ کر باہر نکل گئی اور دریا بن گئی۔

موج کا یہ پیغام ختم ہوتے ہی حضرت میر سید علی ہمدانی (شاہِ ہمدان) علامہ اقبال (زندہ رود) کی طرف متوجہ ہوتے ہیں اور ان کے کلام کی انقلابی روح کو سراہتے ہوئے فرماتے ہیں کہ اے زندہ رود! تم وہ عظیم شاعر ہو جس نے زندگی کی پیشانی پر لکھی ہوئی پوشیدہ لکیروں (رازوں) کو پڑھ لیا ہے، اور اپنی بیدار کرنے والی شاعری کے ذریعے پورے مشرق (خاور) کو زندگی کے حقیقی ہنگامے اور تڑپ سے روشناس کرایا ہے۔ اے اقبال! تمہارے سینے میں ایک ایسی درد بھری آہ موجود ہے جو جگر کو جلا کر رکھ دیتی ہے۔ اپنی اس فکری آہ کی وجہ سے اگر تم خود بے چین ہو، تو تمہارا کلام سن کر ہم تم سے بھی زیادہ بے قرار اور بے تاب ہو جاتے ہیں۔ تمہاری اس انقلابی پکار کی وجہ سے چمن کے پرندوں (امت کے نوجوانوں) کے اندر ایک نیا جوش اور ہائے و ہو کا شور پیدا ہو گیا ہے، اور ملت کا مرجھایا ہوا سبزہ تمہاری آنکھوں سے نکلنے والے درد کے آنسوؤں سے غسل کر کے دوبارہ تروتازہ ہو رہا ہے۔

Roman Urdu

Jheel-e-Wular ki mauj apni baat ka ikhtitam karte hue kehti hai ke asl zindagi to ye hai ke insan paharon aur janglon mein apni aazadi aur jolaaniyan dikhaye. Mubarakbaad ke qabil hai wo sarkash lahar jo sahil ki tamam maslahaton aur bandishon ko toor kar bahar nikal gayi aur darya ban gayi.

Mauj ka ye paigham khatam hote hi Hazrat Mir Syed Ali Hamdani (Shah-e-Hamdan) Allama Iqbal (Zinda Rud) ki taraf mutawajjah hote hain aur in ke kalam ki inqilabi rooh ko sarahte hue farmate hain ke aey Zinda Rud! Tum wo azeem sha’ir ho jis ne zindagi ki peshani par likhi hui posheeda lakeeron (raazon) ko parh liya hai, aur apni bidaar karne wali sha’iri ke zariye poore Mashriq (Khawar) ko zindagi ke haqeeqi hangame aur tarap se rooshnas karaya hai. Aey Iqbal! Tumhare seene mein ek aisi dard bhari aah maujood hai jo jigar ko jala kar rakh deti hai. Apni is fikri aah ki wajah se agar tum khud be-chain ho, to tumhara kalam sun kar hum tum se bhi zyada be-qaraar aur be-taab ho jate hain. Tumhari is inqilabi pukaar ki wajah se chaman ke parindon (ummat ke naujawanon) ke andar ek naya josh aur haye o ho ka shoor paida ho gaya hai, aur millat ka murjhaya hua sabza tumhari aankhon se nikalne wale dard ke aansoo’on se ghusl kar ke dobara tarotaza ho raha hai.

اے کہ از طبعِ تو کشتِ گل دمید اے ز امیدِ تو جاں ہا پُر امید !

کاروانہا را صدائے تو درا تو ز اہلِ خطّہ نو میدی چرا ؟

دل میانِ سینہ شان مردہ نیست اخترِ شاں زیرِ یخ افسردہ نیست !

باش تا بینی کہ بے آوازِ صُور ملّت بر خیزد از خاکِ قبور !

Roman Urdu 

Aey ke az tab’e tu kisht-e-gul dameed

Aey za umeed-e-tu jaan-ha pur umeed!

Karwan-ha ra sada-e-tu dara

Tu az ahl-e-khitta no-meedi chira?

Dil miyan-e-seena-shaan murda neist

Akhtar-e-shaan zeir-e-yakh afsurda neist!

Baash ta beeni ke be-aawaz-e-soor

Millatay bar kheizad az khak-e-quboor!

English Translation

“O you from whose creative nature entire flower-beds have blossomed; and from whose unyielding hope, thousands of hopeless souls have become full of hope!”

“Your awakening voice acts as the caravan-bell (Dara) for the sleeping nations; why then do you look so completely hopeless regarding the people of Kashmir?”

“The heart inside their heavy breasts is not dead ye, and their star of destiny is not permanently extinguished under this thick ice of oppression!”

“Just wait a little, until you witness that even without the blowing of the final Trumpet (Soor), an entire resurrected nation shall rise from the dust of their graves!”

Urdu

تشریح: شاہِ ہمدان علامہ اقبال کو تسلی دیتے ہوئے فرماتے ہیں کہ اے وہ شاعر جس کی بلند فکر کی بدولت قوموں کی مرجھائی ہوئی کیاریاں دوبارہ کھل اٹھی ہیں اور جس کی پھیلائی ہوئی امید کی کرنوں سے مایوس روحوں میں دوبارہ جینے کی تمنا بیدار ہو گئی ہے! تمہارا کلام تو سوئے ہوئے قافلوں کے لیے کوچ کی گھنٹی (درا) کی حیثیت رکھتا ہے، پھر تم اپنے آبائی وطن کشمیر کے لوگوں کے مستقبل سے اتنے مایوس کیوں ہو رہے ہو؟ یہ سچ ہے کہ وہ اس وقت مظلوم اور غلام ہیں، مگر ان کے سینوں کے اندر موجود دل ابھی مرا نہیں ہے، اور ان کی غیرت کا شعلہ اور قسمت کا ستارہ اس وقت ملوکیت کی جس برف (یخ) کے نیچے دبا ہوا ہے، وہ مستقل بجھا نہیں ہے بلکہ اندر ہی اندر دہک رہا ہے۔ تم ذرا صبر کرو اور انتظار کرو، تم خود اپنی آنکھوں سے دیکھو گے کہ اس خطے کے غیور لوگ اس طرح بیدار ہوں گے کہ گویا اسرافیل کے صور پھونکنے کی آواز کے بغیر ہی ایک پوری مردہ ملت اپنی غلامی کی قبروں کو پھاڑ کر باہر نکل کھڑی ہوئی ہے۔ ان کی آزادی کا وقت اب بہت قریب آ چکا ہے۔

Roman Urdu

Shah-e-Hamdan Allama Iqbal ko tasalli dete hue farmate hain ke aey wo sha’ir jis ki buland fikr ki badolat qaumon ki murjhayi hui kyariyan dobara khil uthi hain aur jis ki phailayi hui umeed ki kirnon se mayoos roohon mein dobara jeene ki tamanna bidaar ho gayi hai! Tumhara kalam to soye hue qafilon ke liye kooch ki ghanti (dara) ki haisiyat rakhta hai, phir tum apne aabai watan Kashmir ke logon ke mustaqbil se itne mayoos kyun ho rahe ho? Ye sach hai ke wo is waqt mazloom aur ghulam hain, magar in ke seenon ke andar maujood dil abhi mara nahi hai, aur in ki ghairat ka shala aur qismat ka sitara is waqt malookiyat ki jis barf (yakh) ke neeche daba hua hai, wo mustaqil bujha nahi hai balkeh andar hi andar dahak raha hai. Tum zara sabr karo aur intizar karo, tum khud apni aankhon se dekho ge ke is khitte ke ghayoor log is tarah bidaar hon ge ke goya Israfeel ke soor phoonkne ki aawaz ke baghair hi ek poori murda millat apni ghulami ki quboor ko phaar kar bahar nikal khari hui hai. In ki aazadi ka waqt ab bahut qareeb aa chuka hai.

غم مخور اے بندۂ صاحب نظر برکش آں آہے کہ سوزد خشک و تر !

شہرہا زیرِ ایں سپہرِ لاجورد سوخت از سوزِ دلِ درویشِ مرد !

سلطنت نازک تر آمد از حباب از دمے او را تواں کردن خراب !

تو بہ شکلِ تقدیرِ امم از نوا تخریب و تعمیرِ امم !

Roman Urdu)

Gham makhor aey banda-e-sahib-nazar

Barkash aan aahay ke sozad khushk o tar!

Shehar-ha zeir-e-een sipehr-e-lajoward

Sokht az soz-e-dil-e-darweish-e-mard!

Saltanat nazak-tar aamad az hubab

Az damay o ra tawaan kardan kharab!

Tu be-shakl-e-taqdeer-e-umam az nawa

Takhreeb o ta’meer-e-umam!

English Translation

“Do not grieve, O visionary servant of God! Instead, draw out that powerful sigh from your chest which burns down both the dry and the wet (everything corrupt)!”

“Under this azure, blue sky, entire corrupt empires and cities have been reduced to ashes by the spiritual fire of a single dervish’s heart!”

“The material power of a worldly empire is far more fragile than a water bubble; it can be completely shattered and destroyed by just one single breath of a man of God!”

“Through the divine power of your song and melody, you hold the ability to reshape the destiny of nations, and to bring about their destruction or reconstruction!”

Urdu

تشریح: شاہِ ہمدان اقبال کو جلال کی راہ دکھاتے ہوئے فرماتے ہیں کہ اے خدا کے بصیریت والے بندے (صاحبِ نظر)! اب تم ماضی کا غم کھانا چھوڑ دو۔ اس کے بجائے اپنے اندر سے وہ انقلابی اور عاشقانہ آہ نکالو جو باطل کے ہر خشک و تر نظام کو جلا کر راکھ کر دے۔ اس نیلے آسمان (سپہرِ لاجورد) کے نیچے تاریخ گواہ ہے کہ ظالموں کے بڑے بڑے شہر اور سلطنتیں کسی بڑی فوج سے نہیں، بلکہ صرف ایک سچے مردِ درویش کے دل کی تپش اور بددعا سے جل کر تباہ ہو گئیں۔ یہ دنیاوی سلطنتیں اور ظالم بادشاہتیں اپنی ظاہری طاقت کے باوجود پانی کے ایک معمولی بلبلے (حباب) سے بھی زیادہ کمزور اور نازک ہوتی ہیں۔ خدا کا ایک مقبول بندہ اگر جلال میں آ کر ایک سچی پھونک (دم) مار دے، تو یہ عظیم محلات مٹی میں مل جاتے ہیں۔ تمہاری آواز اور تمہاری یہ شاعری (نوا) کوئی معمولی چیز نہیں ہے؛ تم اپنی اس آواز کے ذریعے پوری دنیا کی قوموں کی تقدیر بدلنے، باطل نظاموں کو تباہ (تخریب) کرنے اور ایک نیا عادلانہ معاشرہ تعمیر کرنے کی طاقت رکھتے ہو۔

Roman Urdu

Shah-e-Hamdan Iqbal ko jalal ki raah dikhane hue farmate hain ke aey Khuda ke baseerat wale bande (sahib-e-nazar)! Ab tum maazi ka gham khana chhor do. Is ke bajaye apne andar se wo inqilabi aur aashiqana aah nikalo jo baatil ke har khushk o tar nizam ko jala kar raakh kar de. Is neele aasman (sipehr-e-lajoward) ke neeche tareekh gawah hai ke zalimon ke bare bare shehar aur saltanatein kisi bari fauj se nahi, balkeh sirf ek sacche mard-e-darweish ke dil ki tapish aur bad-dua se jal kar tabah ho gayein. Ye dunyawei saltanatein aur zalim badshahiyaan apni zahiri taqat ke bawajood paani ke ek mamooli bilbule (hubab) se bhi zyada kamzoor aur nazak hoti hain. Khuda ka ek maqbool banda agar jalal mein aa kar ek sachi phoonk (dam) maar de, to ye azeem mahalaat mitti mein mil jate hain. Tumhari aawaz aur tumhari ye sha’iri (nawa) koi mamooli cheez nahi hai; tum apni is aawaz ke zariye poori dunya ki qaumon ki taqdeer badalne, baatil nizamon ko tabah (takhreeb) karne aur ek naya aadilana ma’ashira ta’meer karne ki taqat rakhte ho.

نشترِ تو گرچہ در دلہا خلید مر ترا چوں آں کہ ہستی کس ندید !

پردۂ تو از نوائے شاعری است آنچہ می گوئی ماورائے شاعری است !

تازہ آشوبے فگن اندر بہشت ! یک نوائے مستانہ زن اندر بہشت !

با نشۂ درویشی در ساز و دمادم زن چوں پختہ شوی خود را بر سلطنتِ جم زن !

Roman Urdu)

Nishtar-e-tu garcheh dar dil-ha khaleed

Mar tura chon aan ke hasti kas nadeed!

Pardah-e-tu az nawa-e-sha’iri ast

Aan-cheh mi goyi ma-waraye sha’iri ast!

Taza aashobay fagan andar bahisht!

Yek nawa-e-mastana zan andar bahisht!

Ba nasha-e-darweishi dar saaz o damadam zan

Chon pukhta shavi khud ra bar saltanat-e-Jam zan!

English Translation

“Although the sharp lancet (nishtar) of your verses has deeply pierced the hearts of people, yet no one has truly recognised the grand reality of who you actually are!”

“The outer veil of your thoughts is merely the melody of poetry; but the profound message you are delivering is far beyond the limits of mere poetry!”

“Therefore, create a fresh, glorious tumult right here inside Paradise! Sing an ecstatic, heavenly song inside this eternal garden!”

“Stay completely attuned to the pure intoxication of dervishhood and strike its drum continuously; and once you become fully matured, hurl yourself against the oppressive empire of Jamshid!”

Urdu

تشریح: شاہِ ہمدان اپنی گفتگو کو سمیٹتے ہوئے اقبال کے مرتبے کا اعتراف کرتے ہیں کہ اے زندہ رود! اگرچہ تمہاری انقلابی شاعری کا نشتر دنیا کے لاکھوں انسانوں کے دلوں میں اتر چکا ہے اور انہیں بیدار کر چکا ہے، لیکن افسوس کہ دنیا والوں نے تمہیں صرف ایک روایتی شاعر سمجھا؛ انہوں نے تمہاری اس اصل حقیقت اور مرتبے کو نہیں دیکھا جو تم حقیقت میں ہو۔ تمہاری فکر پر جو یہ شاعری کا پردہ چڑھا ہوا ہے، یہ تو صرف ایک ظاہری ذریعہ ہے، ورنہ جو حقائق اور قرآنی پیغام تم دنیا کو دے رہے ہو، وہ عام قافیہ اور ردیف والی شاعری سے بہت بلند اور ماورا (آسمانی پیغام) ہے۔ اب چونکہ تم اس وقت افلاک کی سیر کرتے ہوئے ہمارے ساتھ جنت میں موجود ہو، تو آؤ! یہاں اس جنت کے سکون میں بھی اپنی کلام کی گرمی سے ایک نیا ہنگامہ (آشوب) برپا کر دو، اور ایک مستانہ نغمہ گاؤ۔ تم درویشی اور عشقِ الٰہی کے اس سچے نشے میں مست رہو اور اس کا ڈھول مسلسل بجاتے رہو، اور جب تمہاری یہ خودی اور درویشی مکمل طور پر پختہ (مضبوط) ہو جائے، تو اس کائناتی طاقت کے ساتھ دنیا کی جابر اور فرعونی حکومتوں (سلطنتِ جم) سے جا کر ٹکرا جاؤ اور باطل کو مٹا دو۔

Roman Urdu

Shah-e-Hamdan apni guftagu ko samaitte hue Iqbal ke martabe ka i’tiraf karte hain ke aey Zinda Rud! Agarcheh tumhari inqilabi sha’iri ka nishtar dunya ki lakhon insanon ke dilon mein utar chuka hai aur unhen bidaar kar chuka hai, lekin afsoos ke dunya walon ne tumhen sirf ek riwayati sha’ir samjha; unhon ne tumhari is asl haqeeqat aur martabe ko nahi dekha jo tum haqeeqat mein ho. Tumhari fikr par jo ye sha’iri ka parda charha hua hai, ye to sirf ek zahiri zariye hai, warna jo haqaiq aur Qurani paigham tum dunya ko de rahe ho, wo aam qafiya aur radeef wali sha’iri se bahut buland aur ma-wara (aasmani paigham) hai. Ab kyunke tum is waqt aflak ki sair karte hue hamare sath jannat mein maujood ho, to aao! Yahan is jannat ke sukoon mein bhi apni kalam ki garmi se ek naya hangame (aashob) barpa kar do, aur ek mastana naghma gao. Tum darweishi aur ishq-e-Ilahi ke is sacche nashe mein mast raho aur us ka dhool musalsal bajate raho, aur jab tumhari ye khudi aur darweishi mukammal tor par pukhta (mazboot) ho jaye, to is kainati taqat ke sath dunya ki jabir aur firauni hukoomaton (saltanat-e-Jam) se ja kar takra jao aur baatil ko mita do.

گفتند جہانِ ما آیا بہ تو می سازد ؟ گفتم کہ نمی سازد ، گفتند کہ برہم زن !

در میکدہ با دیدم شایستہ حریفے نیست با رستمِ دستاں زں ، با منِچۂ پاکم زن !

اے لالۂ صحرائی تنہا نتوانی سوخت ایں داغِ جگر تابے بر سینۂ آدم زن !

تو سوزِ دروں او ، تو گرمیِ خوںِ او باور نہ کنی ؟ چاکے در پیکرِ عالم زن !

Roman Urdu)

Guftand jahan-e-ma aaya ba tu mi sazad?

Guftam ke nahi sazad, guftand ke barham zan!

Dar meikada-ha deedam shayasta hareefay neist

Ba Rustam-e-Dastan zan, ba mancheh-e-pakam zan!

Aey lala-e-sahrai tanha natwani sokht

Een daagh-e-jigar taabay bar seina-e-Aadam zan!

Tu soz-e-daroon-e-o, tu garmi-e-khoon-e-o

Bawar na kuni? Chaakay dar paikar-e-alam zan!

English Translation

“The Divine voices asked me: ‘Does our currently existing world suit your high temperament?’ I replied: ‘No, it does not suit me!’ Then they commanded: ‘Go and shatter it into pieces!'”

“Inside the taverns of the world, I looked around and found no opponent worthy of my spiritual strength; hurl your blows against legendary heroes like Rustam, and strike against my pure soul!”

“O lonely tulip of the desert! You cannot burn all by yourself in this wilderness; come and imprint this heart-melting scar of love upon the heavy breast of mankind!”

“You are the ultimate inner fire of man, you are the intense warmth running in his life-blood! If you do not believe my words, then rip open a massive tear across the body of this entire universe!”

Urdu

تشریح: شاہِ ہمدان کی دعوت پر علامہ اقبال (زندہ رود) ایک انتہائی پرجوش، مستانہ اور جلال سے بھرپور غزل چھیڑتے ہیں، جو ان کی خودی کے عروج کو ظاہر کرتی ہے۔ اقبال کہتے ہیں کہ جب خدا اور ملائکہ نے مجھ سے پوچھا کہ کیا ہماری بنائی ہوئی یہ مادی دنیا (جس میں ظلم، غلامی اور ناانصافی ہے) تمہارے مزاج اور غیرت کے ساتھ موافقت رکھتی ہے؟ تو میں نے صاف کہہ دیا کہ نہیں! یہ دنیا میرے معیار پر پورا نہیں اترتی۔ اس پر اللہ تعالیٰ کی طرف سے مجھے حکم ملا کہ اگر یہ دنیا تمہیں پسند نہیں، تو اٹھو اور اپنی انقلابی پکار سے اس پرانے نظام کو الٹ پلٹ (برہم) کر کے رکھ دو اور نئی دنیا بناؤ۔ اقبال کہتے ہیں کہ میں نے دنیا کے فکری میخانوں میں دیکھ لیا ہے، وہاں میرا مقابلہ کرنے والا کوئی مائی کا لال موجود نہیں ہے۔ اگر آزمانا ہے تو میرا مقابلہ رستمِ زماں جیسے بہادروں سے کراؤ، کیونکہ یہ چھوٹے موٹے حریف میرے سامنے کچھ بھی نہیں ہیں۔ پھر وہ صحرا کے سرخ لالہ کے پھول کو علامت بنا کر کہتے ہیں کہ اے لالہ! تو اس ویرانے میں اکیلا کیوں جل رہا ہے؟ آ اور اپنے اندر موجود عشق اور تڑپ کا یہ داغ انسانوں کے سینوں میں منتقل کر دے تاکہ وہ بھی بیدار ہو جائیں۔ اے انسان! تو ہی اس کائنات کا اصل سوز اور اس کے خون کی گرمی ہے۔ اگر تجھے میری اس بیدار طاقت پر یقین نہیں آتا، تو اٹھ اور اپنی خودی کے ایک ہی وار سے اس کائنات کے بوڑھے جسم کو چاک کر کے رکھ دے۔

Roman Urdu

Shah-e-Hamdan ki dawat par Allama Iqbal (Zinda Rud) ek intahai purjosh, mastana aur jalal se bharpoor ghazal cheerdte hain, jo in ki khudi ke urooj ko zahir karti hai. Iqbal kehte hain ke jab Khuda aur malaika ne mujh se pucha ke kya hamari banayi hui ye maadi dunya (jis mein zulm, ghulami aur na-insafi hai) tumhare mizaj aur ghairat ke sath mwafiqat rakhti hai? To mein ne saaf keh diya ke nahi! Ye dunya mere mi’yar par poora nahi utarti. Is par Allah Ta’ala ki taraf se mujhe hukm mila ke agar ye dunya tumhen pasand nahi, to utho aur apni inqilabi pukaar se is purane nizam ko ult-pult (barham) kar ke rakh do aur nayi dunya banao. Iqbal kehte hain ke mein ne dunya ke fikri meikhano mein dekh liya hai, wahan mera muqabla karne wala koi mai ka laal maujood nahi hai. Agar aazmana hai to mera muqabla Rustam-e-Zaman jaise bahaduron se kurao, kyunke ye chhote mote hareef mere saamne kuch bhi nahi hain. Phir wo sahra ke surkh lala ke phool ko alamat bana kar kehte hain ke aey lala! Tu is veerane mein akela kyun jal raha hai? Aa aur apne andar maujood ishq aur tarap ka ye daagh insanon ke seenon mein muntaqil kar de takeh wo bhi bidaar ho jayein. Aey insan! Tu hi is kainat ka asl soz aur us ke khoon ki garmi hai. Agar tujhe meri is bidaar taqat par yaqeen nahi aata, to uth aur apni khudi ke ek hi waar se is kainat ke boorhe jism ko chaak kar ke rakh de.

عقل است چراغِ تو ؟ در راہ گزارے نہ ! عشق است ایاغِ تو ؟ با بندۂ محرم زں !

لختِ دلِ پُر خونی از دیدہ فرو ریزم لعلے ز بدخشانم ، بردار و بہ خاتم زں !

Roman Urdu)

Aql ast chiragh-e-tu? dar rah-guzaray neh!

Ishq ast ayagh-e-tu? ba banda-e-mahram zan!

Lakht-e-dil-e-pur-khooni az deeda furoo reezam

La’lay za Badakhshanam, bardar o ba khaatam zan!

English Translation

“Is cold intellect the only guiding lamp you possess? Then go and place it outside on the common pathway! But if divine Love is your intoxicating cup, then come and clink it with a servant who shares your secret!”

“I am shedding the bleeding pieces of my wounded heart through my weeping eyes; this is a precious ruby from my spiritual Badakhshan—take it and mount it upon the ring of your destiny!”

Urdu

تشریح: زندہ رود (اقبال) اپنی مستانہ غزل کا اختتام کرتے ہوئے عقل اور عشق کا موازنہ پیش کرتے ہیں اور کہتے ہیں کہ اے انسان! اگر تمہارے پاس صرف مادی عقل کا چراغ ہے، تو اسے راستے کے کسی کونے میں رکھ دو کیونکہ عقل صرف ظاہری دنیا کا راستہ دکھاتی ہے، یہ دل کے بھید نہیں جانتی۔ لیکن اگر تمہارا پیالہ (ایاغ) عشقِ الٰہی اور خودی کے سچے نشے سے بھرا ہوا ہے، تو آؤ اور میرے جیسے کسی محرمِ راز بندے کے ساتھ بیٹھ کر یہ جام ٹکراؤ (جام سے جام ملاؤ) کیونکہ عشق ہی دنیا میں انقلاب لاتا ہے۔ آخر میں اقبال انتہائی دردمندی سے فرماتے ہیں کہ میں اپنی شاعری کے ذریعے کوئی عام الفاظ نہیں پیش کر رہا، بلکہ میں تو اپنی آنکھوں سے اپنے زخمی دل کے خون کے ٹکڑے (لختِ دل) آنسو بنا کر ٹپکا رہا ہوں۔ میری یہ شاعری اور میرے یہ افکار کوئی معمولی مٹی نہیں بلکہ میرے روحانی شہر بدخشان کا وہ قیمتی لعل (سرخ موتی) ہیں جو دل کے خون سے بنتا ہے۔ اے مشرق کے نوجوانو! میرے اس قیمتی لعل کو، یعنی میرے اس پیغام کو اٹھاؤ اور اسے اپنی زندگی اور اپنے بیدار مقدر کی انگوٹھی کا نگینہ (خاتم) بنا لو۔ اگر تم نے میری اس بات پر عمل کر لیا، تو تمہاری غلامی ہمیشہ کے لیے ختم ہو جائے گی۔

Roman Urdu 

Zinda Rud (Iqbal) apni mastana ghazal ka ikhtitam karte hue aql aur ishq ka muwazna pesh karte hain aur kehte hain ke aey insan! Agar tumhare paas sirf maadi aql ka chiragh hai, to use raste ke kisi kone mein rakh do kyunke aql sirf zahiri dunya ka rasta dikhati hai, ye dil ke bhed nahi jaanti. Lekin agar tumhara pyala (ayagh) ishq-e-Ilahi aur khudi ke sacche nashe se bhara hua hai, to aao aur mere jaise kisi mahram-e-raz bande ke sath beth kar ye jaam takrao (jaam se jaam milao) kyunke ishq hi dunya mein inqilab lata hai. Aakhir mein Iqbal intahai dardmandi se farmate hain ke main apni sha’iri ke zariye koi aam alfaaz nahi pesh kar raha, balkeh main to apni aankhon se apne zakhmi dil ke khoon ke tukre (lakht-e-dil) aansoo bana kar tapka raha hoon. Meri ye sha’iri aur mere ye afkaar koi mamooli mitti nahi balkeh mere roohani shehar Badakhshan ka wo qeemti la’l (surkh moti) hain jo dil ke khoon se banta hai. Aey Mashriq ke naujawanon! Mere is qeemti la’l ko, yani mere is paigham ko uthao aur use apni zindagi aur apne bidaar muqaddar ki angoothi ka nageena (khatam) bana lo. Agar tum ne meri is baat par amal kar liya, to tumhari ghulami hameisha ke liye khatam ho jaye gi.

Share your love

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *