
(Javed Nama-55) Harkat Ba Kakh-e-Salateen-e-Mashriq – Nadir, Abdali, Sultan Shaheed حرکت به کاخ سلاطین مشرق نادر، ابدالی ، سلطان شہید


رفت در جانم نوائے بھرتری مست بودم از نوائے بھرتری !
گفت رومی “چشمِ دل بیدار بہ بروں از حلقۂ افکار نہ !
کرده بر بزمِ درویشاں گزر یک نظر کاخِ سلاطیں ہم نگر !
خسروانِ مشرق اندر انجمن سطوتِ ایراں و افغان و دکن !
Roman Urdu)
Raft dar jaanam nawa-e-Bhartri
Mast boodam az nawa-e-Bhartri!
Guft Rumi “chashm-e-dil bیدار beh
Beiroon az halqa-e-afkaar neh !
Karda bar bazm-e-darweishaan guzar
Yek nazar kaakh-e-salateen ham nigar !
Khusrawaan-e-Mashriq andar anjuman
Satwat-e-Iran o Afghan o Dakan !
English Translation
“The wise melody of Bhartri Hari deeply penetrated my soul, and I was completely intoxicated by the spiritual essence of his verse!”
“Mawlana Rumi spoke to me: ‘It is far better to keep the eye of the heart wide awake; now step out of this closed circle of meditative thoughts!'”
“‘You have already spent time in the assembly of the dervishes and mystics; now cast a glance upon the grand palace of the Eastern monarchs as well!’”
“‘The great rulers of the East have gathered in this majestic assembly—those who once embodied the imperial might of Iran, Afghanistan, and the Deccan!’”
Urdu
تشریح: علامہ اقبال (زندہ رود) فرماتے ہیں کہ ہندی حکیم اور راجہ بھرتری ہری نے عمل اور مکافاتِ عمل کا جو فلسفہ بیان کیا، اس کی آواز میرے دل کی گہرائیوں میں اتر گئی اور میں اس کے عارفانہ نغمے کے اثر سے پوری طرح سرشار اور مست ہو چکا تھا۔ میری یہ کیفیت دیکھ کر میرے رہنما مولانا رومی نے مجھ سے فرمایا کہ اے زندہ رود! انسان کے لیے اپنے دل کی آنکھ کو ہمیشہ بیدار رکھنا ہی سب سے بہترین عمل ہے۔ اب تم اپنے ان باطنی اور فلسفیانہ افکار کے چکر سے باہر نکلو۔ تم نے اب تک جنت کے اس حصے میں درویشوں، صوفیاء اور بزرگوں کی روحانی محفلوں کا مشاہدہ تو کر لیا ہے، آؤ اب ذرا دوسری طرف مشرق کے غیور اور عظیم بادشاہوں کے عالی شان محل (کاخِ سلاطیں) کا نظارہ بھی کر لو۔ اس دربار میں مشرق کے وہ عظیم الشان حکمران یکجا ہیں جن کی ہیبت، دبدبے اور خلافت کا ڈنکا ایک دور میں ایران، افغانستان اور ہندوستان کے خطۂ دکن میں بجتا تھا۔
Roman Urdu
Allama Iqbal (Zinda Rud) farmate hain ke Hindi hakeem aur Raja Bhartri Hari ne amal aur mukafaat-e-amal ka jo falsafa bayan kiya, us ki aawaz mere dil ki gehrayiyon mein utar gayi aur mein us ke aarifana naghme ke asar se poori tarah sarshaar aur mast ho chuka tha. Meri ye kaifiyat dekh kar mere rehnuma Mawlana Rumi ne mujh se farmaya ke aey Zinda Rud! Insan ke liye apne dil ki aankh ko hameisha bidaar rakhna hi sab se behtareen amal hai. Ab tum apne in baatni aur falsafiyana afkaar ke chakkar se bahar niklo. Tum ne ab tak jannat ke is hisse mein darweishon, soofiya aur buzurgon ki roohani mahfilon ka mushahida to kar liya hai, aao ab zara doosri taraf Mashriq ke ghayoor aur azeem badshahon ke aali-shaan mahal (kaakh-e-salateen) ka nazara bhi kar lo. Is darbar mein Mashriq ke wo azeem-ush-shaan hukmran yekja hain jin ki haibat, dabdabe aur khilafat ka danka ek dor mein Iran, Afghanistan aur Hindustan ke khitta-e-Dakan mein bajta tha.

نادر آں دانائے رمزِ اتحاد با مسلماں دار پیغامِ وداد !
مردا ابدالی وجودش آیتے افغاں اساسِ ملتے را دادہ اساس !
نامش از خورشید و مہ تابندہ تر خاکِ قبرش از من و تو زندہ تر !
عشق رازی بود بر صحرا نہاد تو ندانی جاں چہ مشتاقانہ داد !
Roman Urdu)
Nadir aan dana-e-ramz-e-ittihaad
Ba musalmaan daar paigham-e-widaad !
Marda Abdali wajood-ash aayatay
Afghan asaas-e-millatay ra dada asaas !
Naam-ash az khurshaid o mah tabandah-tar
Khak-e-qabr-ash az man o tu zindah-tar !
Ishq raazi bood bar sahra nihaad
Tu nadani jaan che mushtaqana daad !
English Translation
“There sits Nadir Shah, that visionary who understood the secret of Muslim unity, and who brought a timeless message of love and reconciliation to the believers!”
“And that courageous man is Ahmad Shah Abdali, whose very existence is a divine sign; he who established a solid foundation for the Afghan nation!”
“The third one is Sultan Tippu, whose sacred name shines more brilliantly than the sun and the moon; the very dust of his grave is more alive than you and me!”
“Love was a deeply guarded secret which he openly manifested upon the battlefield; you have no idea how passionately and eagerly he sacrificed his life for the Divine!”
Urdu
تشریح: مولانا رومی ان سلاطین کا تعارف کراتے ہوئے فرماتے ہیں کہ اس محفل میں وہ سامنے ایران کے بادشاہ نادر شاہ افشار بیٹھے ہیں، جو مسلمانوں کے مابین فرقہ وارانہ اختلافات کو ختم کر کے مسلم اتحاد کے پوشیدہ راز سے واقف تھے۔ انہوں نے دنیا بھر کے مسلمانوں کو آپس میں بھائی چارہ اور محبت کا پیغام (پیغامِ وداد) دیا۔ ان کے پاس ہی وہ عظیم مجاہد احمد شاہ ابدالی کھڑے ہیں، جن کا وجود غیرت اور شجاعت کی ایک زندہ نشانی ہے۔ انہوں نے منتشر افغان قبائل کو اکٹھا کر کے ایک مضبوط اور خود مختار قوم کی بنیاد رکھی اور پانی پت کے میدان میں باطل طاقتوں کو کچلا۔ اور تیسری شخصیت اس محفل میں وہ ہیں جو الٰہی محبت کے شہیدوں کے امام ہیں، یعنی سلطان ٹیپو شہید۔ ان کا نام تاریخ کے افق پر چاند اور سورج سے بھی زیادہ چمکدار ہے۔ وہ میدانِ جنگ میں انگریزوں سے لڑتے ہوئے شہید ہوئے، اس لیے ان کی مزار کی مٹی اجداد کی مٹی سے اور ہم جیسے ظاہری زندوں سے کہیں زیادہ زندہ اور جاوید ہے۔ انہوں نے وطن اور دین کی آزادی کے عشق کو، جو دلوں میں چھپا ایک راز تھا، میدانِ جنگ کی ریت پر اپنے خون سے لکھ کر عیاں کر دیا۔ تم نہیں جانتے کہ اس مردِ حُر نے کس قدر خوشی اور شوق سے خدا کی راہ میں اپنی جان کا نذرانہ پیش کیا۔
Roman Urdu
Mawlana Rumi in salateen ka ta’aruf karate hue farmate hain ke is mahfil mein wo saamne Iran ke badshah Nadir Shah Afshar bethe hain, jo musalmanon ke mabain firqawaarana ikhtilafaat ko khatam kar ke Muslim ittihaad ke posheeda raaz se waqif the. Unhon ne dunya bhar ke musalmanon ko aapas mein bhai-chara aur mohabbat ka paigham (paigham-e-widaad) diya. In ke paas hi wo azeem mujahid Ahmad Shah Abdali khare hain, jin ka wajood ghairat aur shuja’at ki ek zinda nishani hai. Unhon ne muntashir Afghan qabail ko ikhta kar ke ek mazboot aur khud-mukhtari qaum ki buniyaad rakhi aur Panipat ke maidan mein baatil taqaton ko kuchla.
Aur teesri shakhsiyat is mahfil mein wo hain jo Ilahi mohabbat ke shaheedon ke imam hain, yani Sultan Tippu Shaheed. In ka naam tareekh ke ufuq par chaand aur sooraj se bhi zyada chamkdar hai. Wo maidan-e-jang mein Angrezon se larte hue shaheed hue, is liye in ki mazar ki mitti ajdaad ki mitti se aur hum jaise zahiri zindon se kahin zyada zinda aur javed hai. Unhon ne watan aur dein ki aazadi ke ishq ko, jo dilon mein chhupa ek raaz tha, maidan-e-jang ki reit par apne khoon se likh kar aayan kar diya. Tum nahi jaante ke is mard-e-hur ne kis qadar khushi aur shooq se Khuda ki raah mein apni jaan ka nazrana pesh kiya.

نگاهِ خواجۂ بدر و حنین فقر و سلطاں وارثِ جذبِ حسین !
رفت سلطاں زیں سرائے ہفت روز نوبتِ او در دکن باقی ہنوز !
حرف و صوتم خام و فکرم ناتمام کے تواں گفتن حدیثِ آں مقام !
نوریاں از جلوہ ہائے او بصیر زندہ و دانا و گویا و خبیر !
Roman Urdu)
Nigah-e-Khwaja-e-Badr o Hunain
Faqr o sultan waris-e-jazb-e-Husain !
Raft sultan zein saraye haft roz
Naubat-e-o dar Dakan baaqi hanooz!
Harf o sotam khaam o fikram na-tamaam
Kay tawaan guftan hadees-e-aan maqaam !
Nooriyan az jalwa-haye o baseer
Zinda o dana o goya o khabeer !
English Translation
“Through the divine grace and vision of the Master of Badr and Hunain (Prophet Muhammad PBUH), this king possessed the true spirit of dervishhood and was the rightful heir to the passion of Imam Husain!”
“Although the Sultan has departed from this transient, seven-day worldly abode; his grand echo and sovereign impact still resounds across the Deccan!”
“My words are raw, my voice is inadequate, and my thoughts are completely incomplete; how can I ever fully articulate the true description of that heavenly station!”
“The luminous angels of Paradise gain deeper vision from its glorious manifestations; everything there is alive, wise, expressive, and fully aware!”
Urdu
تشریح: رومی فرماتے ہیں کہ میدانِ بدر اور غزوۂ حنین کے آقا، یعنی حضور اکرم ﷺ کی نگاہِ فیض کا یہ اثر تھا کہ سلطان ٹیپو بیک وقت ایک بادشاہ بھی تھا اور فقرِ حقیقی کا مالک بھی۔ وہ اپنے جذبے اور قربانی میں سچے دل سے حضرت امام حسین کی کربلا والی قربانی اور جذبے کا وارث تھا۔ اگرچہ سلطان ٹیپو اس فانی اور سات دن کی مسافر گاہ (دنیا) سے رخصت ہو چکے ہیں، لیکن ان کی غیرت، ان کا دبدبہ اور ان کی حکمرانی کا روحانی اثر آج بھی دکن کے ذرے ذرے میں باقی ہے۔ اس کے بعد علامہ اقبال (زندہ رود) اس محل کے روحانی ماحول کا نقشہ کھینچتے ہوئے کہتے ہیں کہ میرے الفاظ نہایت کچے ہیں، میری آواز کمزور ہے اور میری سوچ نامکمل ہے؛ میں بھلا اس عالی شان اور نورانی دربار کی حقیقت کو اپنے الفاظ میں کیسے بیان کر سکتا ہوں! وہ ایسی جگہ ہے جہاں رہنے والے فرشتے اور نوری مخلوقات اس محل کے جلووں سے بصیرت حاصل کرتے ہیں۔ وہاں کی ہر چیز زندہ، عاقل، بولنے والی اور کائنات کے رازوں سے باخبر محسوس ہوتی ہے۔
Roman Urdu
Rumi farmate hain ke maidan-e-Badr aur ghazwa-e-Hunain ke Aqa, yani Huzoor Akram (S.A.W.W) ki nigah-e-faiz ka ye asar tha ke Sultan Tippu bayk waqt ek badshah bhi tha aur faqr-e-haqeeqi ka maalik bhi. Wo apne jazbe aur qurbani mein sacche dil se Hazrat Imam Husain ki Karbala wali qurbani aur jazbe ka waris tha. Agarcheh Sultan Tippu is fani aur saat din ki musafir-gah (dunya) se rukhsat ho chuke hain, lekin in ki ghairat, in ka dabdaba aur in ki hukmrani ka roohani asar aaj bhi Dakan ke zarre zarre mein baqi hai.
Is ke baad Allama Iqbal (Zinda Rud) is mahal ke roohani mahool ka naqsha kheinchte hue kehte hain ke mere alfaaz nihayat kacche hain, meri aawaz kamzoor aur meri soch namakmal hai; mein bhala is aali-shaan aur noorani darbar ki haqeeqat ko apne alfaaz mein kaise bayan kar sakta hoon! Wo aisi jagah hai jahan rehne wale farishte aur noorani makhlooqat is mahal ke jalwon se baseerat hasil karte hain. Wahan ki har cheez zinda, aaqil, bolne wali aur kainat ke raazon se ba-khabar mahsoos hoti hai.

قصرے از فیروزہ دیوار و درش آسمانِ نیلگوں اندر برش !
رفعتِ او برتر از چند و چگوں می کند اندیشہ را خوار و زبوں !
آں گل و سرو و سمن ، آں شاخبار از لطافت مثلِ تصویرِ بہار !
ہر زماں برگِ گل و برگِ شجر دارد از ذوقِ نمو رنگِ دِگَر !
Roman Urdu)
Qasray az feiroza deewar o dar-ash
Aasman-e-neilgoon andar bar-ash !
Rifat-e-o bartar az chand o chagoon
Mi kunad andesha ra khwar o zaboon !
Aan gul o sarv o saman, aan shaakh-baar
Az latafat misl-e-tasweer-e-bahar !
Har zamaan barg-e-gul o barg-e-shajar
Daarad az zouq-e-namo rang-e-degar!
English Translation
“It was a grand palace whose magnificent walls and doors were crafted from pure turquoise; even the vast blue sky seemed enclosed within its expansive embrace!”
“The absolute height and spiritual grandeur of this palace was far beyond any human estimation or description; it leaves human intellect completely humbled and helpless!”
“Those radiant flowers, the majestic cypress trees, the jasmines, and the fruit-laden branches were so exquisitely delicate that they looked like a perfect painted picture of Spring!”
“At every passing second, driven by the intense ecstasy of growth, every single petal of the flowers and leaf of the trees assumed a beautifully different color!”
Urdu
تشریح: علامہ اقبال اس محل کی ظاہری اور باطنی خوبصورتی کا بیان جاری رکھتے ہوئے کہتے ہیں کہ وہ سلاطینِ مشرق کا محل ایسا تھا جس کے در و دیوار فیروزے کے قیمتی پتھروں سے بنے ہوئے چمک رہے تھے، اور اس کی وسعت کا یہ عالم تھا کہ نیلا آسمان بھی اس کے سامنے معمولی دکھائی دیتا تھا اور یوں لگتا تھا جیسے آسمان اس محل کی گود (بر) میں سمٹ آیا ہے۔ اس قصرِ شاہی کی بلندی اور رفعت انسانی عقل کی پیمائش اور الفاظ کی حدوں (چند و چگوں) سے اتنی بلند ہے کہ جب انسان اس کے بارے میں سوچتا ہے تو انسانی فکر اپنی کم مائگی پر حیران اور عاجز رہ جاتی ہے۔ اس محل کے باغات میں کھلے ہوئے پھول، سرو کے سیدھے درخت، چنبیلی کے پودے اور پھلوں سے لدی ہوئی شاخیں اپنی لطافت اور خوبصورتی میں ایسے معلوم ہوتے تھے جیسے کسی ماہر مصور نے بہار کی کوئی لاجواب تصویر کینوس پر اتار دی ہو۔ وہاں زندگی کا یہ عالم تھا کہ ہر لمحہ، پودوں کے بڑھنے اور پھولوں کے کھلنے کے فطری ذوق (ذوقِ نمو) کی وجہ سے، درختوں کا ہر پتا اور پھولوں کی ہر پنکھڑی ایک نیا اور اچھوتا رنگ بدلتی تھی، جس سے منظر ہر پل بدل جاتا تھا۔
Roman Urdu
Allama Iqbal is mahal ki zahiri aur baatni khoobsoorat ka bayan jari rakhte hue kehte hain ke wo salateen-e-Mashriq ka mahal aisa tha jis ke dar o deewar feiroze ke qeemti patthar ye bane hue chamak rahe the, aur us ki wus’at ka ye aalam tha ke neela aasman bhi us ke saamne mamooli dikhai deta tha aur yun lagta tha jaise aasman is mahal ki good (bar) mein simat aaya hai. Is qasr-e-shahi ki bulandi aur rifat insani aql ki paimaish aur alfaaz ki hadon (chand o chagoon) se itni buland hai ke jab insan is ke baare mein sochta hai to insani fikr apni kam-mayigi par hairan aur aajiz reh jati hai. Is mahal ke baghaat mein khile hue phool, sarv ke seedhe darakht, chambeili ke paude aur phalon se ladi hui shakhein apni latafat aur khoobsoorat mein aise maaloom hote the jaise kisi mahir musawwir ne bahar ki koi la-jawab tasweer canvas par utaar di ho. Wahan zindagi ka ye aalam tha ke har lamha, paudon ke barhne aur phoolon ke khilne ke fitri zouq (zouq-e-namo) ki wajah se, darakhton ka har patta aur phoolon ki har pankhri ek naya aur achoota rang badalti thi, jis se manzar har pal badal jata tha.

این قدر بادِ صبا افسوں گر است تا مژہ بر ہم زنی زرد احمر است !
ہر طرف فوارہ ہا گوہر فروش مرغکِ فردوس را داند خروش !
بار گاہے اندر آں کاخے بلند ذرۂ او آفتاب اندر کمند !
سقف و دیوار و اساطین از عقیق فرشِ او از ابریشم و پرچین از عقیق !
Roman Urdu)
Een qadar baad-e-saba afsoon-gar ast
Taa mizha bar ham zani zard ahmar ast !
Har taraf fawarah-ha gohar-faroosh
Murghak-e-firdos ra daand khuroosh
Baargahay andar aan kaakhay buland
Zarrah-e-o aaftab andar kamand !
Saqf o deewar o asateen az aqeeq
Farsh-e-o az abreisham o parchein az aqeeq !
English Translation
“The morning breeze of this garden possesses such incredible magical power that in the single blink of an eye, a yellow flower transforms into deep red!”
“On every side, the fountains are spraying water like sellers of precious pearls; and the beautiful birds of Paradise are raised in ecstatic, melodious singing!”
“Deep inside that palace, there stands a royal court of immense height; a single microscopic speck of its dust holds the mighty sun in its captivity!”
“Its ceiling, its magnificent walls, and its massive pillars are all carved out of red agate; its floor is covered with pure silk, and its mosaics are inlaid with agate!”
Urdu
تشریح: اقبال کہتے ہیں کہ اس شاہی محل کے باغ کی صبح کی ہوا (بادِ صبا) اس قدر جادوئی اثر رکھتی ہے کہ انسان کا ابھی پورا پلک جھپکنا بھی مکمل نہیں ہوتا (تا مژہ بر ہم زنی) کہ پودوں کا زرد رنگ بدل کر سرخ (احمر) ہو جاتا ہے، یعنی حسن و جمال کے رنگ اتنی تیزی سے ارتقاء پاتے ہیں۔ محل میں ہر طرف بہتے ہوئے فوارے پانی کی بوندیں اس طرح اچھال رہے ہیں جیسے وہ فضا میں سچے موتی بیچ رہے ہوں (گوہر فروش)، اور ان فواروں کے گرد جنت کے پرندے (مرغکِ فردوس) اپنی مدھر آوازوں میں خوبصورت چہچہاہٹ اور ہنگامہ برپا کیے ہوئے ہیں۔ اس عظیم قصر کے اندر ایک نہایت بلند و بالا بارگاہ (شاہی دربار) قائم ہے، جس کا جلال یہ ہے کہ اس کے دربار کی مٹی کا ایک ادنیٰ ذرہ بھی اپنی چمک میں اتنا طاقتور ہے کہ وہ آسمان کے چمکتے ہوئے سورج کو بھی اپنی کمند میں لے لے، یعنی اس کا ایک ذرہ سورج سے زیادہ روشن ہے۔ اس بارگاہ کی چھت، اس کی دیواریں اور اس کے تکیہ گاہ ستون (اساطین) سرخ عقیق کے قیمتی پتھر سے تراشے گئے ہیں، اس کا فرش نہایت نرم ریشم کا بنا ہوا ہے اور اس کی دیواروں پر پچی کاری اور جڑت کا کام بھی عقیق ہی سے کیا گیا ہے۔
Roman Urdu
Iqbal kehte hain ke is shahi mahal ke baagh ki subah ki hawa (baad-e-saba) is qadar jadooi asar rakhti hai ke insan ka abhi poora palak jhapakna bhi mukammal nahi hota (taa mizha bar ham zani) ke paudon ka zard rang badal kar surkh (ahmar) ho jata hai, yani husn wa jamal ke rang itni teizi se irteqa paate hain. Mahal mein har taraf behte hue fawarah-ha paani ki boondein is tarah uchhal rahe hain jaise wo faza mein sacche moti bech rahe hon (gohar-faroosh), aur in fawarah-on ke gird jannat ke parinde (murghak-e-firdos) apni madhur aawazon mein khoobsoorat chehchahaahat aur hangama barpa kiye hue hain. Is azeem qasr ke andar ek nihayat buland wa bala baargah (shahi darbar) qaim hai, jis ka jalal ye hai ke is ke darbar ki mitti ka ek adna zarra bhi apni chamak mein itna taqatwar hai ke wo aasman ke chamakte hue sooraj ko bhi apni kamand mein le le, yani us ka ek zarra sooraj se zyada rooshan hai. Is baargah ki chath, us ki deewarein aur us ke takya-gah sutoon (asateen) surkh aqeeq ke qeemti patthar se tarashe gaye hain, us ka farsh nihayat narm reishem ka bana hua hai aur us ki deewaron par pachi-kari aur jurat ka kaam bhi aqeeq hi se kiya gaya hai.

بر یسارِ آں وثاقِ حُوریاں صف بستہ با زریں نطاق !
درمیاں بنشستہ بر اورنگِ زر خسروانِ جم حشم بہرام فر !
رومی آں آئینۂ حُسنِ ادب با کمالِ دلبری بکشاد لب !
گفت “مردے شاعری از خاور است شاعر نے یا ساحری از خاور است !
Roman Urdu)
Bar yasaar-e-aan wasaaq-e-hooriyan
Saff basta ba zarein nitaaq !
Darmiyan banshasta bar aurang-e-zar
Khusrawaan-e-Jam-hisham Bahram-far !
Rumi aan aaina-e-husn-e-adab
Ba kamal-e-dilbari bikshaad lab !
Guft “marde sha’iri az Khawar ast
Sha’ir nay ya saahiri az Khawar ast !
English Translation
“On the left side of that royal chamber, rows of beautiful Houris stood in perfect attendance, wearing golden waist-belts!”
“And right in the center, seated upon thrones of solid gold, were those Eastern monarchs possessing the majesty of Jamshid and the glory of Bahram!”
“Mawlana Rumi, who is the absolute mirror of literary beauty and perfect manners, opened his lips with supreme elegance and charm!”
“He addressed the kings: ‘Here stands a master poet from the East; or should I say, he is not just a poet, but a magnificent wizard of thoughts from the Orient!’”
Urdu
تشریح: اس دربار کے اندرونی منظر کا ذکر کرتے ہوئے علامہ اقبال فرماتے ہیں کہ اس شاہی محل کے بائیں طرف (یسار) حوروں کی خوبصورت ٹولیاں سونے کی پیٹیوں اور کمربندوں (زریں نطاق) سے آراستہ ہو کر صفیں باندھے احترام سے کھڑی تھیں، اور ان کے بالکل درمیان میں، سونے کے بنے ہوئے شاہی تختوں (اورنگِ زر) پر مشرق کے وہ عظیم بادشاہ جلوہ افروز تھے جن کی شان و شوکت ایران کے مشہور بادشاہ جمشید جیسی اور جن کا جلال و شجاعت بہرام گور جیسی تھی۔ جب ہم اس دربار کے سامنے پہنچے، تو ادب، اخلاق اور شاعری کے عکاس آئینے یعنی میرے رہبر مولانا رومی نے نہایت دلبرانہ اور خوبصورت انداز میں بادشاہوں کے سامنے اپنے لب کھولے اور میرا تعارف کراتے ہوئے فرمایا: اے مشرق کے عظیم شہنشاہو! یہ جو میرے ساتھ کھڑا ہے، یہ مشرق (خاور) کی زمین کا ایک عظیم شاعر ہے۔ بلکہ سچ تو یہ ہے کہ یہ صرف ایک روایتی شاعر ہی نہیں ہے، بلکہ یہ اپنی بیدار کرنے والی شاعری کے اعتبار سے مشرق کا ایک ایسا جادوگر (ساحر) ہے جو الفاظ کے سحر سے قوموں کی تقدیر بدل دیتا ہے۔
Roman Urdu
Is darbar ke andarooni manzar ka zikr karte hue Allama Iqbal farmate hain ke is shahi mahal ke bayein taraf (yasaar) hooron ki khoobsoorat toliyan sone ki peetiyon aur kamar-bandon (zarein nitaaq) se aarasta ho kar safein baandhe ihtiram se khari thein, aur in ke bilkul darmiyan mein, sone ke bane hue shahi takhton (aurang-e-zar) par Mashriq ke wo azeem badshah jalwa-afrooz the jin ki shaan wa shaukat Iran ke mashhoor badshah Jamshid jaisi aur jin ka jalal wa shuja’at Bahram Gor jaisi thi.
Jab hum is darbar ke saamne pohanche, to adab, akhlaq aur sha’iri ke akas aaine yani mere rehbar Mawlana Rumi ne nihayat dilbarana aur khoobsoorat andaaz mein badshahon ke saamne apne lab khole aur mera ta’aruf karate hue farmate: Aey Mashriq ke azeem shehanshaho! Ye jo mere sath khara hai, ye Mashriq (Khawar) ki zameen ka ek azeem sha’ir hai. Balkeh sach to ye hai ke ye sirf ek riwayati sha’ir hi nahi hai, balkeh ye apni bidaar karne wali sha’iri ke i’tibar se Mashriq ka ek aisa jadoo-gar (saahir) hai jo alfaaz ke sahar se qaumon ki taqdeer badal deta hai.

فکرِ او باریک و جانش درد مند
شعرِ او در خاوران سوزی فگند !
Roman Urdu)
Fikr-e-o baareek o jaan-ash dard-mand
She’r-e-o dar Khawaraan sozi fagand !
English Translation
“‘His philosophical thought is incredibly deep and subtle, and his soul is profoundly filled with pain and empathy for the Ummah!’”
“‘His revolutionary poetry has ignited a transformative, burning fire of awakening throughout the entire Eastern world!’”
Urdu
تشریح: مولانا رومی بادشاہوں کے سامنے علامہ اقبال کی فکری اور شعری عظمت کی گواہی کو مکمل کرتے ہوئے آخری اشعار میں فرماتے ہیں کہ اس مشرقی شاعر کی سوچ نہایت باریک، گہری اور فلسفیانہ ہے، اور اس کا دل اور اس کی جان مسلم امت کی زبوں حالی، غلامی اور پسماندگی کی وجہ سے شدید درد مند اور تڑپنے والی ہے۔ یہ وہ سچا شاعر ہے جس کے پاکیزہ اور انقلابی کلام نے پورے مشرق (خاوران) کے سوئے ہوئے لوگوں کے دلوں میں ایک نیا باطنی سوز، تڑپ اور حریت کی آگ پیدا کر دی ہے، جس سے غلام قومیں بیدار ہو کر آزادی کی تڑپ سیکھ رہی ہیں۔
Roman Urdu
Mawlana Rumi badshahon ke saamne Allama Iqbal ki fikri aur sha’irana azmat ki gawahi ko mukammal karte hue aakhri ashaar mein farmate hain ke is mashriqi sha’ir ki soch nihayat bareek, gehri aur falsafiyana hai, aur us ka dil aur us ki jaan Muslim ummat ki zaboon-hali, ghulami aur pas-mandagi ki wajah se shaheed dard-mand aur tarapne wali hai. Ye wo saccha sha’ir hai jis ke pakeeza aur inqilabi kalam ne poore Mashriq (Khawaraan) ke soye hue logon ke dilon mein ek naya baatni soz, tarap aur hurriyat ki aag paida kar di hai, jis se ghulam qaumon bidaar ho kar aazadi ki tarap seekh rahi hain.

خوش بیا اے نکتہ سنجِ خاوری اے کہ می زیبد ترا حرفِ دری !
محرمِ رازیم ! با ما راز گوئے آنچه میدانی ز ایران باز گوئے !
زنده رود بعدِ مدت چشمِ خود بر خود کشاد لیکن اندر حلقۂ وائے فتاد !
کشتۂ نازِ بتانِ شوخ و شنگ خالقِ تہذیب و تقلیدِ فرنگ !
Roman Urdu)
Khush biya aey nukta-sanj-e-Khawari
Aey ke mi zeebad tura harf-e-Dari !
Mahram-e-raazim ! ba ma raaz goye
Aancheh mi-daani za Iran baaz goye !
Zinda Rud: Baad-e-muddat chashm-e-khud bar khud kushaad
Lekin andar halqa-e-waaye fitaad !
Kushtah-e-naaz-e-butaan-e-shokh o shang
Khaaliq-e-tehzeeb o taqleed-e-Farang !
English Translation
(Nadir Shah said:) “Welcome, O eloquent thinker of the East! O, you whom the beautiful Dari (Persian) tongue suits so perfectly!”
“We are keepers of the same secrets! Speak the truth with us, and reveal whatever you know about the current state of Iran!”
Zinda Rud: “After a long period of slumber, Iran finally opened its eyes upon itself; however, it has instantly fallen into another dangerous trap!”
“It has become a tragic victim to the charms of the flashy, superficial idols of the West; a nation that was once a creator of civilization is now blindly imitating Europe!”
Urdu
تشریح: جب رومی نے اقبال کا تعارف کروایا، تو شاہِ ایران نادر شاہ افشار نے نہایت گرمجوشی سے زندہ رود کا استقبال کیا اور کہا کہ اے مشرق کے باریک بین، نکتہ دان شاعر! تمہیں خوش آمدید۔ تمہاری فارسی کلام (حرفِ دری) اتنی فصیح ہے کہ یہ زبان تم پر جچتی اور زیب دیتی ہے۔ چونکہ ہم دونوں مشرق کے باطنی رازوں اور تڑپ سے واقف ہیں، اس لیے مجھ سے کوئی پردہ نہ رکھو اور صاف صاف بتاؤ کہ میرے پیارے وطن ایران کے آج کل کیا حالات ہیں؟
اس کے جواب میں زندہ رود (اقبال) ایران کا احوال سناتے ہوئے درد بھرے انداز میں کہتے ہیں کہ ایک طویل عرصے کی غلامی اور غفلت کے بعد ایران نے اپنی آنکھیں تو کھولیں اور بیدار ہوا، لیکن افسوس کہ وہ بیدار ہوتے ہی ایک نئے چکر اور آزمائش کے جال (حلقۂ وائے) میں پھنس گیا ہے۔ ایران کے لوگ اب یورپی تہذیب کے چمکتے دمکتے اور چلبلے بتوں (بتانِ شوخ و شنگ) کے ناز و انداز پر مر مٹے ہیں اور مغرب کی ظاہری چمک کے اسیر ہو چکے ہیں۔ جو ایران ماضی میں خود ایک عظیم الشان تہذیب و تمدن کا خالق اور بانی تھا، وہ آج اپنی خودی اور غیرت کو بھلا کر فرنگ (مغرب) کی اندھی اور ذہنی غلامانہ تقلید میں مصروف ہے۔
Roman Urdu
Jab Rumi ne Iqbal ka ta’aruf karwaya, to Shah-e-Iran Nadir Shah Afshar ne nihayat garm-joshi se Zinda Rud ka istiqbal kiya aur kaha ke aey Mashriq ke bareek-been, nukta-dan sha’ir! Tumhen khush aamdeid. Tumhari Farsi kalam (harf-e-Dari) itni faseeh hai ke ye zabaan tum par jachti aur zeeb deti hai. Chunke hum dono Mashriq ke baatni raazon aur tarap se waqif hain, is liye mujh se koi parda na rakho aur saaf saaf batao ke mere pyare watan Iran ke aaj kal kya haalaat hain?
Is ke jawab mein Zinda Rud (Iqbal) Iran ka ahwal sunate hue dard bhare andaaz mein kehte hain ke ek taweel arsay ki ghulami aur ghaflat ke baad Iran ne apni aankhein to kholin aur bidaar hua, lekin afsoos ke wo bidaar hote hi ek naye chakkar aur aazmaish ke jaal (halqa-e-waaye) mein phans gaya hai. Iran ke log ab European tehzeeb ke chamakte damakte aur chalbale buton (butaan-e-shokh o shang) ke naaz o andaaz par mar mite hain aur Maghrib ki zahiri chamak ke aseer ho chuke hain. Jo Iran maazi mein khud ek azeem-ush-shaan tehzeeb o tamaddun ka khaaliq aur baani tha, wo aaj apni khudi aur ghairat ko bhula kar Farang (Maghrib) ki andhi aur zehni ghulamana taqleed mein masroof hai.

کارِ آں وارفِتۂ ملک و نسب ذکرِ شاپور است و تحقیرِ عرب !
روزگارِ او تہٰی از واردات از قبورِ کہنہ می جوید حیات !
با وطن پیوست و از خود درگذشت دل بہ رستم داد و از حیدر گزشت !
نقشِ باطل می پذیرد از فرنگ سرگزشتِ خود بگیرد از فرنگ !
Roman Urdu)
Kaar-e-aan waariftah-e-mulk o nasab
Zikr-e-Shapoor ast o tahqeer-e-Arab !
Rozgaar-e-o tahi az waaridaat
Az quboor-e-kuhna mi jooyad hayat !
Ba watan paiwast o az khud dargasht
Dil ba Rustam daad o az Haidar guzasht !
Naqsh-e-baatil mi pazeerad az Farang
Sargasht-e-khud bageerad az Farang !
English Translation
“The sole preoccupation of that nation, which is now obsessed with its geographic soil and racial lineage, is to proudly recall the ancient pagan King Shapoor while despising the Arabs!”
“Its present era is empty of any genuine spiritual experiences or new creations; it is futilely searching for life among the ancient, decaying graves of the past!”
“It has bound itself tightly to geographical nationalism and in doing so, has abandoned its true spiritual Self; it gave its heart to the mythical Rustam and turned its back on Ali, the Lion of God (Haidar)!”
“It greedily accepts false and distorted ideologies from Europe, and even learns its own historical identity and narrative from Western orientalists!”
Urdu
تشریح: علامہ اقبال ایران کی فکری گمراہی کا رونا روتے ہوئے کہتے ہیں کہ مٹی کے وطن اور نسلی عصبیت (ملک و نسب) کے عشق میں پاگل ہونے والے جدید ایران کا اب بس یہی ایک کام رہ گیا ہے کہ وہ اپنے قبل از اسلام کے ساسانی کافر بادشاہ “شاپور” کا ذکر تو بڑے فخر سے کرتا ہے، لیکن ان محسن عربوں کی تحقیر کرتا ہے جنہوں نے انہیں اسلام کی روشنی دی تھی۔ ایران کا موجودہ دور جدید ترین فکری مشاہدات اور زندہ روحانی تجربات (واردات) سے بالکل خالی ہو چکا ہے۔ وہ آگے بڑھنے کے بجائے اپنی پرانی اور بوسیدہ قبروں (قدیم مجوسی تہذیب) سے زندگی کا آبِ حیات تلاش کرنے کی ناکام کوشش کر رہا ہے۔ جدید ایران نے جغرافیائی وطن پرستی کا بت تو اپنا لیا، لیکن اس چکر میں وہ اپنی حقیقی اسلامی خودی اور آفاقی تشخص سے ہاتھ دھو بیٹھا (از خود درگذشت)۔ اس نے افسانوی پہلوان “رستم” کو تو اپنا آئیڈیل بنا کر دل دے دیا، مگر فاتحِ خیبر حضرت علی کرم اللہ وجہہ (حیدر) کے اسوہ اور شجاعت کو چھوڑ دیا۔ حالت یہ ہے کہ وہ مغرب سے باطل نظریات اور اخلاقی برائیاں تو خوشی سے قبول کر رہا ہے، اور حد تو یہ ہے کہ اپنی تاریخ اور سرگزشت بھی خود لکھنے کے بجائے یورپی مستشرقین (Orientalists) کی عینک سے دیکھ کر قبول کر رہا ہے۔
Roman Urdu
Allama Iqbal Iran ki fikri gumrahi ka rona roتے hue kehte hain ke mitti ke watan aur nasli asbiyat (mulk o nasab) ke ishq mein pagal hone wale jadeed Iran ka ab bas yehi ek kaam reh gaya hai ke wo apne qabl-e-Islam ke Sasani kafir badshah “Shapoor” ka zikr to bade fakhr se karta hai, lekin un muhsin Arabon ki tahqeer karta hai jinhon ne unhen Islam ki roshni di thi. Iran ka maujooda dor jadeed tareen fikri mushahidaat aur zinda roohani tajribaat (waaridaat) se bilkul khali ho chuka hai. Wo aage barhne ke bajaye apni purani aur boseeda quboor (qadeem majoosi tehzeeb) se zindagi ka aab-e-hayat talash karne ki nakaam koshish kar raha hai.
Jadeed Iran ne jaghrafiyai watan-parasti ka but to apna liya, lekin is chakkar mein wo apni haqeeqi Islami khudi aur aafaqi tashakhus se haath dho betha (az khud dargasht). Us ne afsanvi pehlwan “Rustam” ko to apna ideal bana kar dil de diya, magar Fatih-e-Khaibar Hazrat Ali Karam Allah Wajhah (Haidar) ke uswah aur shuja’at ko chhor diya. Halat ye hai ke wo Maghrib se baatil nazriyaat aur akhlaqi buraiyan to khushi se qabool kar raha hai, aur hadd to ye hai ke apni tareekh aur sargasht bhi khud likhne ke bajaye European mustashriqeen (Orientalists) ki ainak se dekh kar qabool kar raha hai.

پیریِ ایران زِ عہدِ یزدجَرد چہرۂ او بے فروغ از خوںِ سرد !
دین و آئین و نظامِ او کہن شید و تارِ صبح و شامِ او کہن !
موجِ مے در شیشۂ تاکش نبود یک شرر در تودۂ خاکش نبود !
تا ز صحراے رسیدش محشرے آں کہ داد او را حیاتِ دیگرے !
Roman Urdu)
Peiri-e-Iran za ahd-e-Yazdajard
Chehra-e-o be-faroogh az khoon-e-sard !
Dein o aaeen o nizaam-e-o kohan
Sheid o taar-e-subah o shaam-e-o kohan !
Mauj-e-may dar sheesha-e-taak-ash nabood
Yek sharar dar tooda-e-khak-ash nabood !
Taa za sahraaye raseed-ash mahsharay
Aan ke daad o ra hayat-e-deegaray !
English Translation
“The decaying old age of Iran had actually begun since the reign of its last king, Yazdajard; its face was completely pale and lusterless due to its frozen, cold blood!”
“Its religion, its legal codes, and its social systems had grown completely rotten; the light and darkness of its days and nights were utterly stagnant!”
“There was not a single wave of wine left in the glass of its vine; not even a single living spark remained within its heap of cold ashes!”
“Until a magnificent, world-shaking revolution (Mahshar) arrived from the deserts of Arabia, that blessed force which bestowed a brand new lease of life upon Iran!”
Urdu
تشریح: علامہ اقبال ایران کی تاریخ کا ایک عظیم سچ واضح کرتے ہوئے فرماتے ہیں کہ ایران کا بڑھاپا اور زوال تو دراصل اسلام کی آمد سے پہلے ان کے آخری ساسانی بادشاہ “یزدجرد” کے عہد ہی میں شروع ہو چکا تھا۔ ان کا خون اتنا سرد ہو چکا تھا کہ ان کے چہرے کی رونق اور چمک ختم ہو چکی تھی اور وہ ایک مردہ قوم بن چکے تھے۔ ان کا پرانا مجوسی دین، ان کے قوانین اور ان کا طبقاتی سماجی نظام سب گل سڑ چکے تھے اور ناکام ہو چکے تھے۔ ان کے صبح و شام کی روشنی اور تاریکی میں کوئی حرارت نہیں تھی، یعنی زندگی جمود کا شکار تھی۔ ان کے انگور کے شیشے میں شراب کی کوئی موج باقی نہیں تھی اور ان کی تہذیب کی راکھ کے ڈھیر (تودۂ خاک) میں بیداری کا ایک بھی شرارہ موجود نہیں تھا جو انہیں دوبارہ زندہ کر سکتا۔ ایران موت کے دہانے پر کھڑا تھا کہ اچانک عرب کے تپتے ہوئے صحرا سے اسلام کا ایک ایسا بیدار کن اور تقدیر بدل دینے والا طوفان (محشر) آیا جس نے ایران کی کایا پلٹ دی، اور اس مرتی ہوئی مجوسی قوم کو ایمان کی دولت دے کر ایک نئی اور لافانی زندگی (حیاتِ دیگر) عطا کی۔
Roman Urdu
Allama Iqbal Iran ki tareekh ka ek azeem sach wazih karte hue farmate hain ke Iran ka burhapa aur zawaal to darasl Islam ki aamad se pehle un ke aakhri Sasani badshah “Yazdajard” ke ahd hi mein shuru ho chuka tha. Un ka khoon itna sard ho chuka tha ke un ke chehre ki raunq aur chamak khatam ho chuke thi aur wo ek murda qaum ban chuke the. Un ka purana majoosi dein, un ke qawaneen aur un ka tabqati samaji nizaam sab gal sar chuke the aur nakaam ho chuke the.
Un ke subah o shaam ki roshni aur tareeki mein koi hararat nahi thi, yani zindagi jamood ka shikar thi. Un ke angoor ke sheeshe mein sharab ki koi mauj baqi nahi thi aur un ki tehzeeb ki raakh ke dher (tooda-e-khak) mein bidaari ka ek bhi sharara maujood nahi tha jo unhen dobara zinda kar sakta. Iran moot ke dahane par khara tha ke achanak Arab ke tapte hue sahra se Islam ka ek aisa bidaar-kun aur taqdeer badal dene wala toofaan (mahshar) aaya jis ne Iran ki kaya palat di, aur is marti hui majoosi qaum ko eimaan ki daulat de kar ek nayi aur la-faani zindagi (hayat-e-deegaray) ata ki.

ایں چنیں حشر از عنایاتِ خداست پارس باقی ! رُومۃُ الکُبرٰی کجاست ؟
آنکہ رفت از پیکرِ او جاںِ پاک بے قیامت برنمی آید ز خاک !
مردِ صحرائی بہ ایراں جاں دمید باز سوئے ریگ زارِ خود رسید !
کُہنہ را از لوحِ ما بستر د و رفت برگ و سازِ عصرِ نو آورد و رفت !
آہ ! احسانِ عرب نشناختند از تفِ افرنگیاں بگداختند !
Roman Urdu)
Een chaneen hāshar az inayaat-e-Khuda-st
Paars baaqi ! Roomat-ul-Kubra kuja-st ?
Aan-ke raft az paikar-e-o jaan-e-paak
Be-qiyamat bar-nam-aayed za khak !
Mard-e-sahrayi ba Iran jaan dameed
Baaz soye reig-zaar-e-khud raseed!
Kuhna ra az lauh-e-ma bisturd o raft
Barg o saaz-e-asr-e-now aaward o raft !
Aah ! ihsaan-e-Arab nishnaakhtand
Az taf-e-Afrangiyan bigdaakhtand !
English Translation
“Such a transformative revolution was solely due to the special blessings of God; look, Persia is still alive today, but where is the mighty ancient Empire of Rome?”
“When the pure soul departs forever from the body of an ancient empire, it can never rise again from the dust until the final Day of Resurrection!”
“But the dervish of the Arabian desert breathed a fresh, immortal soul into the dying body of Iran, and then humbly returned to his own sandy desert!”
“He completely wiped away the ancient, rotten systems from the tablet of our destiny; he brought the immense treasures and provisions of a brand new era and then departed!”
“Alas! The modern Iranians failed to recognize this supreme favor of the Arabs;,and today, they are melting away and destroying themselves in the scorching heat of European culture!”
Urdu
تشریح: اقبال فرماتے ہیں کہ صحرائے عرب سے اٹھنے والا یہ انقلاب دراصل اللہ تعالیٰ کی خاص رحمت اور عنایت تھا جس نے ایران کو بچا لیا۔ اس کی سب سے بڑی دلیل یہ ہے کہ اسی دور میں عروج پانے والی قدیم روم کی اتنی بڑی سلطنت (رومۃ الکبریٰ) مٹ گئی تو آج تک دوبارہ نہ اٹھ سکی، لیکن فارس (ایران) اسلام کی برکت سے آج بھی دنیا کے نقشے پر قائم ہے۔ قانونِ قدرت یہ ہے کہ جب کسی پرانی سلطنت کے جسم سے اس کی روح نکل جائے، تو وہ قیامت تک دوبارہ مٹی سے سر نہیں اٹھا سکتی۔ مگر یہ عرب کے اس سچے اور درویش مسلمان (مردِ صحرائی) کا احسان تھا جس نے اپنی روحانی طاقت سے مرتے ہوئے ایران کے جسم میں نئی زندگی پھونک دی، اور خود کوئی لالچ یا قبضہ کیے بغیر واپس اپنے غریب ریگستانوں کی طرف لوٹ گیا۔ اس عرب مجاہد نے ہماری زندگی کی تختی سے مجوسیت کے تمام گلے سڑے، پرانے اور ظالمانہ نظاموں کو ہمیشہ کے لیے مٹا دیا (بسترد و رفت)، اور ہمیں علم، انصاف، اور انسانیت کے نئے دور کا بہترین ساز و سامان (برگ و سازِ عصرِ نو) دے کر رخصت ہو گیا۔ لیکن افسوس! صد افسوس کہ جدید ایران کے لوگوں نے عرب کے اس عظیم ترین احسان کو نہ پہچانا اور اپنے سچے محسنوں سے نفرت کرنے لگے، اور آج وہ فرنگیوں (مغرب) کی فکری اور اخلاقی گمراہی کی تیز آگ (تفِ افرنگیاں) میں موم کی طرح پگھل کر اپنے ہی وجود کو ختم کر رہے ہیں۔
Roman Urdu
Iqbal farmate hain ke sahra-e-Arab se uthne wala ye inqilab darasl Allah Ta’ala ki khaas rahmat aur inayat tha jis ne Iran ko bacha liya. Is ki sab se badi daleel ye hai ke usi dor mein urooj pane wali qadeem Rome ki itni badi sultanat (Roomat-ul-Kubra) mit gayi to aaj tak dobara na uth saki, lekin Fars (Iran) Islam ki barkat se aaj bhi dunya ke naqshe par qaim hai. Qanoon-e-qudrat ye hai ke jab kisi purani sultanat ke jism se us ki rooh nikal jaye, to wo qiyamat tak dobara mitti se sar nahi utha sakti. Magar ye Arab ke us sacche aur darweish musalman (mard-e-sahrayi) ka ihsaan tha jis ne apni roohani taqat se marte hue Iran ke jism mein nayi zindagi phoonk di, aur khud koi lalach ya qabza kiye bighair wapas apne ghareeb reigistanon ki taraf lout gaya. Is Arab mujahid ne hamari zindagi ki takhti se majoosiyat ke tamam gale sare, purane aur zalimana nizaamon ko hameisha ke liye mita diya (bisturd o raft), aur hamen ilm, insaf, aur insaniyat ke naye dor ka behtareen saaz o saamaan (barg o saaz-e-asr-e-now) de kar rukhsat ho gaya. Lekin afsoos! Sad afsoos ke jadeed Iran ke logon ne Arab ke is azeem tareen ihsaan ko na pehchana aur apne sacche muhsinon se nafrat karne lage, aur aaj wo Farangiyon (Maghrib) ki fikri aur akhlaqi gumrahi ki teiz aag (taf-e-Afrangiyan) mein moom ki tarah pighal kar apne hi wajood ko khatam kar rahe hain.




